भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
लोहस्तंभ आणि राजा चंद्र
स्तंभाभोवती गुंडाळलेला फेटा
दिल्लीच्या मशिदीच्या मधोमध इब्न बतूताला एक प्रचंड स्तंभ दिसला. तो कोणत्या धातूचा आहे, ते कोणालाच ठाऊक नव्हते. भारतातल्या एका विद्वानाने त्याला सांगितले, की त्याला हफ्त-जोश, “सात धातू”, म्हणतात; कारण तो तितक्या धातूंचा बनलेला आहे. कोणीतरी त्याचा एक बोटभर लांबीचा पट्टा घासून लख्ख केला होता, आणि ती जागा चकचकत होती. लोखंडाने त्याच्यावर ओरखडाही उठत नव्हता. त्याने आणि त्याच्या सोबत्यांनी एका फेट्याचे कापड त्या स्तंभाभोवती गुंडाळले. स्तंभाला एक वेढा घालायला ते कापड आठ हात लागले. कुतुबमिनारजवळ, राय पिथोराच्या जुन्या किल्ल्यात, जे. एफ. फ्लीट यांच्या काळच्या दिल्लीच्या दक्षिणेला नऊ मैलांवर, लोहस्तंभ उभा आहे. सुरुवातीच्या गुप्तकालीन शिलालेखांचे संपादन करणाऱ्या फ्लीट यांना आढळले, की तो नेहमी “दिल्लीचा स्तंभ” म्हणूनच ओळखला गेला होता.
लोहस्तंभ आणि राजा चंद्र
भरीव लोखंड
पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या दृष्टीने तो “भारतातल्या सर्वांत अजब स्मारकांपैकी एक” होता. प्राचीन जगातल्या मोठमोठ्या धातुकृती, ऱ्होड्सचा महाकाय पुतळा किंवा बुद्धांच्या प्रचंड मूर्ती, पोकळ होत्या; पितळेच्या किंवा तांब्याच्या, तुकडे एकमेकांना खिळवून जोडलेल्या. हा मात्र होता “ठोकून घडवलेल्या लोखंडाचा भरीव स्तंभ”, जमिनीवर बावीस फूट उंच. नुकत्याच झालेल्या खोदकामात सव्वीस फूट खाली जाऊनही त्याचा तळ लागला नाही, असे सांगितले गेले. कनिंगहॅम यांच्या हिशेबाने त्याचे वजन सतरा टनांहून अधिक होते. जिथे लोखंडाचा जोड नीट झाला नव्हता, तिथे काही दोष होते. पण त्यांच्या दृष्टीने त्यामुळे एवढा अवाढव्य स्तंभ घडवण्याचे नवल जराही कमी होत नव्हते. टॉम कोरियट यांच्यापासूनच्या प्रवाशांनी त्याला पितळी किंवा काशाचा म्हटले होते. कनिंगहॅम यांना वाटले, त्याच्या वरच्या भागाच्या पिवळसर रंगामुळे कदाचित असे झाले असेल. त्यांनी त्याच्या खालच्या भागाचा एक कपचा तपासायला पाठवला. उत्तर आले: “शुद्ध, घडवता येणारे लोखंड”.
लोहस्तंभ आणि राजा चंद्र
स्तंभावरचे राजे
स्तंभाच्या पश्चिमेच्या बाजूला संस्कृत श्लोकांच्या सहा ओळींचा एक शिलालेख आहे. कठीण लोखंडाने तो उत्तम जपला आहे. कोरीवकाम चांगले आहे; फक्त कुठे कुठे धातूने अक्षरांच्या रेघा बुजवल्या आहेत. त्याची पहिली प्रत १८३४ मध्ये छापली गेली, पण ती मुळीच वाचता येत नव्हती. जेम्स प्रिन्सेप यांनी १८३८ मध्ये त्याचे पहिले वाचन छापले; त्यांनी राजाचे नाव धाव असे वाचले. १८७५ मध्ये डॉ. भाऊ दाजी यांनी ते अचूक वाचले: चंद्र. फ्लीट यांनी तो सारा शिलालेख इंग्रजीत आणला. तो ज्या राजाविषयी सांगतो, ते राजे तेव्हा दिवंगत झाले होते. वंग देशांतल्या युद्धात शत्रू एकजूट करून त्यांच्यावर चालून आले, तेव्हा राजांनी त्यांना मागे रेटले; आणि त्यांच्या बाहूवर “तलवारीने कीर्ती कोरली गेली”. त्यांनी युद्धात सिंधू नदीची “सात मुखे” ओलांडली, आणि वाह्लिक नावाच्या लोकांना जिंकले. आणि त्यांच्या पराक्रमाच्या वाऱ्यांनी दक्षिणेचा समुद्र “आजही सुगंधित आहे”.
लोहस्तंभ आणि राजा चंद्र
“कीर्तिरूपाने या पृथ्वीवर”
शत्रूंचा नाश करणारे त्यांचे तेज आजही पृथ्वीला धरून आहे; महावनातला वणवा विझल्यावरही त्याची धग उरावी, तसे. तरीही ते राजे, “जणू थकून, ही पृथ्वी सोडून गेले.” आपल्या कर्मांनी मिळवलेल्या परलोकी ते गेले; पण “आपल्या कीर्तीच्या स्मृतीने या पृथ्वीवर राहिले”. त्यांनी आपल्या बाहुबळाने जगावरचे एकछत्री राज्य मिळवले, आणि फार दीर्घ काळ ते भोगले. त्यांचे नाव चंद्र, आणि त्यांचे मुख पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे सुंदर होते. त्यांचे मन श्रद्धेने विष्णूंच्या ठायी लागले होते. विष्णुपद नावाच्या टेकडीवर, “विष्णूंच्या पदचिन्हांनी अंकित टेकडीवर”, त्यांनी “भगवान विष्णूंचा हा उंच ध्वज” उभारला. शिलालेखात कोणतीही तारीख नाही, आणि चंद्रांच्या कुळाविषयीही काही नाही. फ्लीट यांचा स्वतःचा पहिला अंदाज होता पहिले चंद्रगुप्त, गुप्त घराण्यातले पहिले थोर राजे. कनिंगहॅम यांनी इसवी सन ३१९ च्या आसपासचा काळ अंदाजला.
लोहस्तंभ आणि राजा चंद्र
मशिदीसमोर
एक परंपरा सांगते, की तोमर घराण्याचे संस्थापक अनंगपाल यांनी इसवी सनाच्या आठव्या शतकाच्या सुरुवातीला हा स्तंभ उभा केला. शिवाय ही जागा “टेकडी” म्हणावी अशी फारशी नाही. या दोन गोष्टींमुळे, फ्लीट यांच्या मते, स्तंभ दुसरीकडून आणला गेला का, हा प्रश्न खुला राहतो. पण जमिनीखाली त्याला दिलेल्या आधारांत लोखंडी कांबींचे छोटे तुकडे आहेत. स्तंभ हलवताना ते बहुधा मागेच राहिले असते. म्हणून फ्लीट यांच्या मते हीच त्याची मूळ जागा असण्याचा संभव अधिक. १८५२ मध्ये दिल्लीच्या स्मारकांचे वर्णन लिहिणाऱ्या सय्यद अहमद यांनी हा स्तंभ आज जिथे आहे तिथे कसा आला, ते सांगितले. त्यांच्या मते ते राजे म्हणजे राजा धावा, युधिष्ठिरांपासून एकोणिसाव्या पिढीतले. आणि हा स्तंभ ख्रिस्तपूर्व नवव्या शतकात ओतला गेला. पुढच्या एका राजाने, ज्याचे नाव आता कोणाला ठाऊक नाही, धावांचा विजय त्यावर कोरवला, आणि स्तंभ उभा केला. त्याही नंतर पृथ्वीराजांनी स्तंभाशेजारी एक किल्ला आणि एक मंदिर बांधले, आणि स्तंभ मंदिराच्या चौकात आला. कुतुबुद्दीन ऐबकाने ते मंदिर पाडून त्या जागी मशीद बांधली, तेव्हा स्तंभ मशिदीसमोर उभाच राहिला; आणि तो आजही तिथेच आहे. सय्यद अहमद लिहितात, “काहीही असो, हे स्मारक एक अद्भुत गोष्ट आहे.” दिल्लीने जे जे वेढे सोसले, त्यांत एकाही तोफगोळ्याने त्यावर लहानशी चीर, किंवा पुसटशी खूणही उमटवली नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ द अर्ली गुप्त किंग्ज’ (‘कॉर्पस इन्स्क्रिप्शनम इंडिकेरम’, खंड ३, १८८८), क्रमांक ३२, पृष्ठे १३९-१४२; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे १६९-१७१; गार्सें द तासी, ‘देक्रिप्सियों दे मोन्युमां द देली आं १८५२’ (१८६१), पृष्ठे ६५-६८; आणि इब्न बतूताचे ‘व्हॉयाजेस’, सी. डेफ्रेमरी आणि बी. आर. सांगिनेत्ती यांनी संपादित करून फ्रेंचमध्ये भाषांतरित केलेले, खंड ३ (१८५५), पृष्ठे १५०-१५१. फ्रेंचमधून अनुवाद आमचा. फ्लीट स्तंभाची उंची तेवीस फूट आठ इंच देतात, सय्यद अहमद बावीस फूट सहा इंच, आणि इब्न बतूता लांबी तीस हात. चंद्र हे मिहिरकुलाचे धाकटे भाऊ असू शकतील, असेही फ्लीट यांना वाटले होते. कनिंगहॅम यांनी धाव नावातले पहिले अक्षर वेगळे, ‘भ’ असे वाचले. सय्यद अहमद एक परंपराही सांगतात, आणि ती नाकारतात: हा स्तंभ नागराजाच्या मस्तकावर रोवला गेला होता.