भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
उत्सवापर्यंत थांबा
१ नोव्हेंबर १६६५. बादशहाकडचे आपले काम संपल्यावर ताव्हेर्निए दिल्लीतल्या जहानाबादच्या महालात गेले, बादशहा औरंगजेबाचा निरोप घ्यायला. पण बादशहाने त्यांना इतक्यात जाऊ दिले नाही. त्याची इच्छा होती, ताव्हेर्निए यांनी आधी त्याचा जवळ आलेला उत्सव पाहावा. तो म्हणाला, त्यानंतर माझी सगळी रत्ने तुम्हाला दाखवली जातील. ताव्हेर्निए यांनी हा मान स्वीकारला, “कर्तव्य म्हणूनच.” उत्सव ४ नोव्हेंबरला सुरू होऊन पाच दिवस चालणार होता. रिवाजाप्रमाणे बादशहाच्या वाढदिवशी त्याची तुला होई. मागच्या वर्षीपेक्षा त्याचे वजन जास्त भरले, तर आनंदोत्सव आणखीच मोठा होई. तुलेनंतर तो आपल्या सर्वांत मौल्यवान सिंहासनावर बसे, आणि राज्यातले सगळे अमीर त्याला मुजरा करायला आणि नजराणे द्यायला येत. दरबारातल्या स्त्रिया भेटी पाठवत, आणि सुभ्यांचे सुभेदारही: हिरे, माणके आणि मोती, सोने आणि चांदी, गालिचे आणि जरीची वस्त्रे, हत्ती, उंट आणि घोडे. त्या एका दिवशी नजराण्यांची किंमत तीन कोटींहून जास्त लिव्ह्र भरली.
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
खंजिरावर हात
ताव्हेर्निए वाचकाला सांगतात, महालाचे मी आधी केलेले वर्णन आठवा. त्याचे दरबाराचे दालन तीन बाजूंनी उघडे होते, संगमरवराच्या बत्तीस खांबांवर उभे. तिथे बादशहा न्याय द्यायला बसे, एका लहान पलंगासारख्या सिंहासनावर; ते सगळे हिऱ्यांनी मढवलेले होते. खालच्या चौकात एक लहानसा पाट होता. बोलावणे येईपर्यंत परक्यांना त्यापाशीच थांबावे लागे. परदेशांचे वकीलसुद्धा बोलावल्याविना तो ओलांडू शकत नसत. आणि बादशहा त्या सिंहासनावर बसलेला असताना कोणालाही, मग तो कोणीही असो, महालाबाहेर जाता येत नसे. एके दिवशी ताव्हेर्निए यांना बाहेर तातडीचे काम होते, आणि त्यांनी जायचा प्रयत्न केला. पहारेकऱ्यांच्या प्रमुखाने त्यांचा हात धरला, आणि उद्धटपणे सांगितले, तुला जाता येणार नाही. दोघांची बाचाबाची झाली. प्रमुख जबरदस्ती करू लागला, तेव्हा संतापलेल्या ताव्हेर्निए यांनी आपल्या खंजिराला हात घातला. तीन-चार पहारेकऱ्यांनी त्यांना मागे धरले नसते, तर त्यांनी त्याच्यावर वार केला असता. नशिबाने त्याच क्षणी नवाब तिथून जात होता. तो बादशहाचा पहिला वजीर, आणि नात्याने त्याच्या आईचा किंवा वडिलांचा भाऊ. भांडण कशावरून आहे, हे ऐकून त्याने प्रमुखाला हुकूम दिला, ताव्हेर्निए यांना बाहेर जाऊ द्या. त्या संध्याकाळी निरोप आला: बादशहा दालनात बसलेला असताना ताव्हेर्निए यांना हवे तेव्हा ये-जा करता येईल, असा बादशहाचा हुकूम झाला होता.
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
मोठा हिरा
निरोप घेतल्याच्या दुसऱ्या दिवशी ताव्हेर्निए यांना दरबारात बोलावून नेले. रत्नांचे रक्षक त्यांना दालनाच्या एका टोकाच्या एका लहान खोलीत घेऊन गेले. बादशहाला आपल्या सिंहासनावरून त्यांच्यावर नजर ठेवता येत होती. तिथे रत्नभांडाराचा प्रमुख अकीलखान होता. त्याने चार खोज्यांना रत्ने आणायला पाठवले. ती सोनेरी रोगण दिलेल्या लाकडाच्या दोन तबकांतून आली, लाल मखमलीच्या आणि हिरव्या जरीच्या आच्छादनांखाली. प्रत्येक नग तीन वेळा मोजला गेला, आणि तीन लेखनिकांनी त्यांची यादी लिहिली. अकीलखानाने ताव्हेर्निए यांच्या हातात ठेवलेला पहिला नग म्हणजे तो मोठा हिरा: गोल, गुलाबाच्या फुलासारख्या पैलूंचा, एका बाजूला खूप उंच, आणि सुंदर पाणीदार. त्याचे वजन २८० कॅरट होते. आपल्या धन्याशी, गोवळकोंड्याच्या राजाशी, दगा करणाऱ्या मीर जुमलाने हा हिरा शाहजहानला दिला, तेव्हा तो ७८७½ कॅरटचा न घासलेला खडा होता. होर्तेन्सियो बोर्जो या व्हेनिसच्या कारागिराने तो कापून लहान केला होता. हिरा बिघडवल्याचा दोष त्याच्यावर आला. त्याला मजुरी देण्याऐवजी बादशहाने त्याला दहा हजार रुपये दंड केला; त्याच्याकडे आणखी असते, तर तेही घेतले असते. ताव्हेर्निए यांच्या मते, त्या कारागिराला आपली कला नीट येत असती, तर बादशहाचे काही नुकसान न करता त्याने एक मोठा तुकडा काढून घेतला असता. तो व्हेनिसवाला “फारसा निष्णात हिरे-कापणारा नव्हता.”
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
मखमल आणि सोने
उत्सवाची तयारी दोन महिने आधी, ७ सप्टेंबरला, सुरू झाली होती. महालाचे दोन मोठे चौक लाल मखमलीच्या, सोन्याचे भरतकाम केलेल्या चांदव्यांनी झाकले गेले. ते इतके जड होते, की त्यांना तोलून धरणारे खांब जहाजाच्या डोलकाठीएवढे होते. दालनाजवळचे खांब सोन्याने मढवलेले होते, बाकीचे चांदीने. त्यांना धरून ठेवणारे काही सुती दोर जहाजाच्या नांगरदोराइतके जाड होते. पहिल्या चौकाभोवतीच्या लहान खोल्यांत त्या आठवड्यात पहाऱ्यावर असलेला अमीर राही. त्याचे जेवण बादशहाच्या स्वतःच्या मुदपाकखान्यातून येई. ते दुरून येताना दिसले, की तो तीनदा वाकून मुजरा करी, आधी जमिनीला हात लावून मग डोक्याला. मग बादशहाला उत्तम आरोग्य दे, अशी तो परमेश्वराकडे प्रार्थना करी. यांतल्या सगळ्यांत लहान अमिराच्या हाताखालीसुद्धा दोन हजार घोडेस्वार असत; राजघराण्यातला शहजादा पहाऱ्यावर असला, तर सहा हजारांपर्यंत. दरबाराच्या वार्षिक उत्सवांचे वर्णन करणाऱ्या फ्रांस्वा बर्निये यांच्या कथनात, उत्सवात प्रत्येक अमिराला बादशहाला नजराणा द्यावा लागे. काही जण दिमाख दाखवायला देत. काही जण यासाठी देत, की आपण आपल्या जागेवरून काय काय पिळून काढले, हे बादशहाने विचारू नये; आणि काही जण पगारवाढ मिळावी म्हणून.
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
दोन पौंड जास्त
एका तुलेच्या वेळी बर्निये तिथे होते. मोठ्या थाटात बादशहाची तुला झाली, आणि त्याच्यानंतर मोठ्या तराजूंत काही अमिरांची. लोक म्हणत, ते तराजू आणि ती वजने भरीव सोन्याची होती. “मला आठवते, औरंगजेबाचे वजन मागच्या वर्षीपेक्षा दोन पौंड जास्त भरले, तेव्हा सगळ्या दरबाऱ्यांनी मोठा आनंद व्यक्त केला.” ताव्हेर्निए सांगतात तसे, जड बादशहा म्हणजे अधिक आनंदोत्सव. आपल्या वजनाइतके धन दान करायचा जुना रिवाज औरंगजेबाने पाळला नाही. काही नजराणे दिसत तसे नव्हते. वजीर जाफरखान हा बादशहाचा नातेवाईक. एका उत्सवात त्याने बादशहाला एक लाख क्राउन किमतीच्या सोन्याच्या मोहरा आणि उंची मोती दिले; शिवाय चाळीस हजार क्राउन किंमत ठरवलेले एक माणिक. पण औरंगजेबाचा पिता शाहजहान याला रत्नांची पारख कोणाहीपेक्षा जास्त होती. त्याने ठरवले, त्या माणकाची किंमत पाचशेसुद्धा नाही; आणि त्यामुळे प्रमुख जवाहिऱ्यांची “मोठी फजिती झाली.” ते पुरते फसले होते.
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
मयूरसिंहासन
मग बादशहा आपल्या सात सिंहासनांपैकी सर्वांत मोठ्या सिंहासनावर बसला. ते साधारण छावणीतल्या पलंगाच्या आकाराचे होते: सुमारे सहा फूट लांब, चार फूट रुंद, चार भक्कम पायांवर उभे. बारा खांबांनी त्याचे छत तोलून धरले होते, आणि त्याचे पाय आणि दांडे रत्नजडित सोन्याचे होते. ताव्हेर्निए यांनी त्यावर सुमारे १०८ मोठी माणके मोजली, आणि सुमारे ११६ पाचू. छताच्या वर एक मोर उभा होता, पिसारा उभारलेला. तो निळ्या नीलमण्यांचा आणि इतर रंगीत रत्नांचा होता, आणि त्याचे अंग रत्नजडित सोन्याचे. त्याच्या छातीवर एक मोठे माणिक होते, आणि त्यातून सुमारे ५० कॅरटचा एक नासपतीच्या आकाराचा मोती लोंबत होता. बादशहा बसे, तेव्हा त्याच्या समोर एक मोठा हिरा असे, भोवती माणके आणि पाचू; तो सतत त्याच्या नजरेसमोर राही. पण ताव्हेर्निए यांच्या दृष्टीने सगळ्यांत मोलाची गोष्ट म्हणजे बाराही खांबांभोवती गुंडाळलेल्या उत्तम गोल मोत्यांच्या माळा. ताव्हेर्निए यांच्या कथनात हे सिंहासन तैमूरने सुरू केले होते (ते त्याला टॅमरलेन म्हणतात), आणि शाहजहानने पूर्ण केले. बर्निये यांनी ते वेगळ्या नजरेने पाहिले. रत्ने मोजण्याइतके जवळ कोणालाच जाता येत नसे, “पण मी खात्रीने सांगतो, तिथे हिऱ्यांची नुसती गर्दी आहे.” त्यांच्या कथनात हे सिंहासन शाहजहानने करवून घेतले, आपल्या खजिन्यात रचून ठेवलेली रत्ने मिरवायला; आणि त्याची कारागिरी त्या रत्नांच्या तोडीची नव्हती. त्यावरचे रत्नजडित दोन मोर एका फ्रेंच माणसाने घडवले होते. त्याने युरोपातल्या कित्येक राजांना खोट्या रत्नांनी फसवले होते, आणि नशीब काढायला तो मुघल दरबारात पळून आला होता.
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
रेशमी दोरीने मोजलेले हत्ती
सिंहासनाजवळ तीस घोडे उभे होते. त्यांचे लगाम रत्नजडित होते, आणि काहींची किंमत २०,००० रुपये होती. सात-आठ वर्षांचा लहानसा शहजादा एका लहान घोड्यावर बसला होता; तो घोडा एखाद्या मोठ्या शिकारी कुत्र्यापेक्षा मोठा नव्हता. बादशहा सिंहासनावर बसलेला असेपर्यंत एका तंबूखाली शहरातल्या प्रमुख नर्तकी गात आणि नाचत होत्या. मग सात सर्वांत शूर लढाऊ हत्ती एकेक करून बादशहापासून चाळीस-पन्नास पावलांपर्यंत आणले गेले. प्रत्येकाने तीनदा सोंड जमिनीला टेकवून डोक्यावर उंचावली, आणि मोठ्याने चीत्कार केला. मग तो वळे, आणि एक स्वार त्याची झूल उचलून बादशहाला दाखवी, की हत्ती चांगला पोसलेला आहे. प्रत्येकाची स्वतःची रेशमी दोरी होती. ती त्याच्या अंगाभोवती ताणून पाहत, की मागच्या वर्षीपेक्षा तो वाढला आहे का. बादशहाचा आवडता हत्ती मोठा आणि उग्र होता; त्याच्या खर्चाला दरमहा ५०० रुपये मिळत. त्याला उत्तम अन्न आणि भरपूर साखर खायला मिळे, आणि प्यायला दारू. उत्सवाचे बाकीचे दिवस बादशहा दुसऱ्या एका दालनात बसला. तिथे आणखी पाच सिंहासने होती, सगळी हिऱ्यांची, क्रूसाच्या आकारात मांडलेली; त्यांतल्या मधल्या सिंहासनावर तो बसे. ताव्हेर्निए त्यांचे वर्णन करत नाहीत. त्यांच्या मते अतिशय सुंदर गोष्टीसुद्धा सारख्या डोळ्यांसमोर राहिल्या, की त्यांचा कंटाळा येतो.
मयूरसिंहासन आणि बादशहाची तुला
वाळूवरची झुंज
बर्निये यांच्या कथनात हे उत्सव बहुधा दोन हत्तींच्या झुंजीने संपत. ती नदीकाठच्या वाळूत, सगळ्या लोकांसमोर होई. बादशहा, प्रमुख बेगमा आणि अमीर किल्ल्यातून पाहत. ते दोन प्रचंड प्राणी मातीच्या एका भिंतीच्या दोन्ही बाजूंनी समोरासमोर येत. प्रत्येकावर दोन स्वार असत; खांद्यावरचा माहूत पडला, तर दुसरा त्याची जागा घेई. स्वार त्यांना चुचकारत, किंवा भित्रे म्हणून हिणवत; अखेर ते एकमेकांवर चालून जात. “ती धडक भयंकर असते”: दात, डोकी आणि सोंडा भीषण जखमा करत. भिंत कोसळली, की बलवान हत्ती दुसऱ्याला मागे रेटी, आणि त्याला हट्टाने चिकटून राही. दोघांच्या मधे दारूकाम फोडल्याखेरीज ते वेगळे होत नसत. स्वार पुष्कळदा पायाखाली तुडवले जाऊन मरत, कारण प्रत्येक हत्ती सोंडेने दुसऱ्याच्या स्वाराला खाली पाडायचा प्रयत्न करी. झुंजीच्या दिवशी स्वार आपल्या बायका-मुलांचा निरोप घेत, जणू मरायलाच निघाले आहेत. ते जिवंत राहिले, आणि बादशहा खूश झाला, तर त्यांचा पगार वाढे, आणि खाली उतरताना त्यांना पैशांनी भरलेली एक थैली मिळे. ते मेले, तर त्यांच्या विधवांना त्यांचा पगार मिळत राही, आणि त्यांचे मुलगे त्यांची जागा घेत. त्या धावपळीत, पिसाळलेल्या प्राण्यांपासून माणसे आणि घोडे पळत, तेव्हा गर्दीतले लोक खाली पडून तुडवले जात. “मी हा खेळ दुसऱ्यांदा पाहिला, तेव्हा माझा जीव वाचला, तो केवळ माझ्या घोड्याच्या गुणामुळे आणि माझ्या दोन नोकरांच्या धडपडीमुळे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, अनुवाद व्ही. बॉल, खंड १ (१८८९), पुस्तक १, प्रकरण ६, पृष्ठे ९७-१०३, आणि पुस्तक २, प्रकरणे ८ आणि १०, पृष्ठे ३७९-३८८, ३९४-३९६; आणि ‘फ्रांस्वा बर्नियेज ट्रॅव्हल्स’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१९१४ ची आवृत्ती), पृष्ठे २६८-२७२ आणि २७६-२७८; दोन्ही त्यांच्या संपादकांच्या टिपांसह. ताव्हेर्निए यांच्या सांगण्याप्रमाणे बादशहाची तुला त्याच्या वाढदिवशी होई; बर्निये यांच्या सांगण्याप्रमाणे उत्सवाच्या तिसऱ्या दिवशी. बर्निये यांच्या मते सिंहासन सहा फूट सोन्याचे होते. हिशेबनिसांनी ताव्हेर्निए यांना सांगितले, सिंहासनाला सोळा कोटी पाच लाख लिव्ह्र खर्च आला; बर्निये यांनी ऐकलेला आकडा चार कोटी रुपये.