भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
भीमाच्या काठ्या
सुलतान फिरोजशहाने एक दगडी स्तंभ आपल्या फिरोजाबाद या नव्या शहरात आणला, आणि उभा केला. तेव्हा शम्स-इ-सिराज अफीफ बारा वर्षांचा होता, आणि शाळेत शिकत होता. पुढे अफीफने फिरोजशहाच्या राजवटीचा इतिहास लिहिला, आणि तो स्तंभ कुठून आला, ते त्यात सांगितले. ठठ्ठ्याच्या मोहिमेहून परत आल्यानंतर फिरोज दिल्लीभोवतीच्या मुलखात पुष्कळदा फेरफटका मारायला जात असे. तिथे दगडाचे दोन स्तंभ उभे होते. एक खिज्राबादजवळच्या डोंगरांतल्या तोब्रा गावात, आणि दुसरा मेरठ शहराजवळ. अफीफच्या सांगण्यात ते पांडवांच्या काळापासून तिथे उभे होते. दिल्लीच्या गादीवर बसलेल्या कोणाही राजाने फिरोजपर्यंत त्यांच्याकडे लक्ष दिले नव्हते. अफीफने चांगल्या इतिहासकारांच्या ग्रंथांत वाचले होते, की हे स्तंभ म्हणजे भीमाच्या काठ्या होत्या. भीम हा प्रचंड देहाचा माणूस होता. “काफिरांच्या इतिहासांत लिहिले आहे, की हा भीम रोज हजार मण अन्न खात असे, आणि त्याची बरोबरी कोणीच करू शकत नसे.” पाच भावांपैकी तो एक, आणि सगळ्यांत बलवान. आपल्या भावांची गुरे राखण्यात तो दिवस घालवी, आणि गुरे गोळा करायला या दोन स्तंभांचा काठ्यांसारखा उपयोग करी. त्या काळची गुरेसुद्धा बाकी सगळ्या गोष्टींप्रमाणेच मोठी होती. भीम मेला, तेव्हा त्याची आठवण म्हणून हे दोन स्तंभ उभे राहिले. फिरोजने ते पहिल्यांदा पाहिले, तेव्हा तो थक्क झाला. विजयाचे चिन्ह म्हणून ते मोठ्या काळजीने दिल्लीला न्यायचे, असे त्याने ठरवले.
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
सावरीच्या कापसाची गादी
खिज्राबाद दिल्लीपासून नव्वद कोसांवर, डोंगरांजवळ होते. तोब्राचा स्तंभ पाहिल्यावर सुलतानाने ठरवले: हा दिल्लीत उभा करायचा, येणाऱ्या पिढ्यांसाठी स्मारक म्हणून. आसपासच्या मुलखातल्या सगळ्या लोकांना, आणि प्रत्येक घोडेस्वार आणि पायदळ शिपायाला हुकूम सुटले: कामासाठी लागणारी हत्यारे आणि सामान घेऊन या. त्यांनी स्तंभाभोवती सावरीच्या कापसाचे ढीग रचले, आणि त्याच्या पायथ्याची माती खणून काढली. मग स्तंभ हळूच कलंडला, आणि त्याच्यासाठी केलेल्या त्या गादीवर पडला. कापूस थोडा थोडा काढून घेतला गेला, आणि काही दिवसांनी स्तंभ सुखरूप जमिनीवर आडवा झाला. त्याच्या खाली त्याची बैठक सापडली; एक मोठा चौकोनी दगड. तोही त्यांनी बरोबर घेतला. स्तंभाला इजा होऊ नये, म्हणून वरपासून खालपर्यंत तो बोरूंत आणि कच्च्या कातड्यांत गुंडाळला. बेचाळीस चाकांची एक गाडी बनवली. दोरखंड ओढून हजारो माणसांनी स्तंभ उचलून त्या गाडीवर चढवला. प्रत्येक चाकाला एक मजबूत दोरखंड बांधला होता, आणि प्रत्येक दोरखंड दोनशे माणसे ओढत होती. अशी ती गाडी चालली, ती थेट यमुनेच्या काठापर्यंत. तिथे सुलतान तिला सामोरा आला. मोठमोठ्या नावा गोळा केल्या होत्या. काही नावांत पाच हजार किंवा सात हजार मण धान्य मावे; सगळ्यांत लहान नावेत दोन हजार मण. स्तंभ त्या नावांवर चढवला गेला, आणि नदीतून खाली फिरोजाबादला नेला गेला. तिथे तो उतरवून महालात आणला गेला.
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
बाणासारखा सरळ
फिरोजाबादच्या मोठ्या मशिदीजवळ, स्तंभासाठी, सगळ्यांत कुशल कारागिरांनी दगड-चुन्याचे एक बांधकाम सुरू केले. ते पायऱ्या-पायऱ्यांनी वर चढत होते; एकूण सहा पायऱ्या. एक पायरी पूर्ण झाली, की स्तंभ तिच्यावर चढवला जाई. मग पुढची पायरी बांधली जाई, आणि स्तंभ पुन्हा वर चढवला जाई; हवी तेवढी उंची गाठेपर्यंत. मग तो सरळ उभा करायचा होता. स्तंभाच्या टोकाला जाड दोरखंड बांधले. ते सहाही पायऱ्यांवरच्या एकेका रहाटावरून नेले. रहाट फिरवले, आणि स्तंभ सुमारे अर्धा गज वर उचलला गेला. तो पुन्हा खाली बसू नये, म्हणून त्याच्याखाली ओंडके आणि कापसाची पोती सारली. असा हळूहळू, कित्येक दिवसांत, तो सरळ उभा केला गेला. त्याच्याभोवती मोठमोठी लाकडे लावली; अखेर तो लाकडांच्या जणू पिंजऱ्यात उभा राहिला, “बाणासारखा सरळ, केसभरही न कलता.” तोब्राचा तो चौकोनी दगड त्याच्या खाली ठेवला गेला. त्याच्या माथ्याभोवती काळ्या-पांढऱ्या दगडांच्या नक्षीपट्ट्या बसवल्या, आणि त्यांच्यावर सोन्याचा मुलामा दिलेला तांब्याचा घुमट चढवला. हिंदीत त्याला कलश म्हणतात. संपूर्ण स्तंभ बत्तीस गज लांब होता: आठ गज बैठकीत पुरलेले, आणि चोवीस गज नजरेला दिसणारे. त्याला ‘मिनारा-इ-जरीन’, म्हणजे सोनेरी स्तंभ, असे नाव पडले.
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
मुंग्या आणि टोळ
फिरोजाबाद हे शहरच नवे होते. फिरोजने ते यमुनेकाठच्या गावीन गावी वसवले होते; दिल्लीपासून पाच कोसांवर. त्याच्या सरदारांनी त्याच्या महालाभोवती घरे बांधली. त्या शहरात अठरा ठिकाणे सामावली होती; त्यांत इंदरपत शहर होते, आणि सुलतान रझियाच्या कबरीभोवतीची जमीन. तिथे आठ सार्वजनिक मशिदी होत्या; प्रत्येकीत दहा हजार नमाजी मावत. फिरोजच्या राजवटीच्या चाळीसही वर्षांत लोक हौसेने दिल्लीहून फिरोजाबादला जात, आणि परत येत. त्या दोघांमधल्या वाटेवरचा प्रत्येक कोस “मुंग्यांनी किंवा टोळांनी गजबजावा, तसा माणसांनी गजबजलेला” असे. रोज सकाळी नमाजानंतर गाड्या, खेचरे, घोडे आणि पालख्या ठरलेल्या भाड्याने तयार उभ्या असत, आणि हमालांची चांगली कमाई होई. इतिहासकार लिहितो, “या भागाची अशी भरभराट होती; पण मुघलांनी त्याची अशी धूळधाण केली, की रहिवासी दाही दिशांना पांगले.” दुसरा, लहान स्तंभ मेरठजवळचा. तोही तितक्याच कौशल्याने आणि कष्टाने आणला गेला. कुश्क-इ-शिकार, म्हणजे शिकारमहाल, येथे एका टेकडीवर तो मोठ्या मेजवान्यांच्या थाटात उभा केला गेला; आणि त्याच्याभोवती एक मोठे गाव वसले.
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
कोणालाही न वाचता आलेला लेख
सोनेरी स्तंभाच्या बैठकीवर हिंदी अक्षरांत लेखाच्या काही ओळी कोरलेल्या होत्या. त्या वाचायला पुष्कळ ब्राह्मण आणि हिंदू साधू बोलावले गेले; पण कोणालाच त्या वाचता आल्या नाहीत. असे सांगतात, की काही हिंदूंनी त्या ओळींचा अर्थ असा लावला. शेवटच्या काळात सुलतान फिरोज नावाचा एक मुसलमान राजा होईल. तोपर्यंत हा स्तंभ त्याच्या जागेवरून कोणीही हलवू शकणार नाही. सुरुवातीच्या इंग्रज प्रवाशांपैकी एक, टॉम कोरियट, यांची स्वतःची एक कहाणी होती. त्यांनी एका पत्रात लिहिले, दिल्लीत अलेक्झांडर द ग्रेटने हिंदुस्थानचा राजा पोरस यांचा पराभव केला. आपल्या विजयाच्या स्मरणार्थ त्याने “पितळेचा एक स्तंभ” उभा केला. त्यांच्यानंतरच्या बहुतेक इंग्रज प्रवाशांनी ते खरे मानले. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना वाटले, कोरियट यांनी ती जुनी अक्षरे ग्रीक समजली असावीत. अखेर तो लेख जेम्स प्रिन्सेप यांनी वाचला. तो लेख चंद्रगुप्तांचे नातू सम्राट अशोक यांचा होता. दिल्लीच्या स्मारकांचे वर्णन करणाऱ्या सय्यद अहमद यांच्या मते त्यात भगवान बुद्धांची शिकवण सांगितली होती: जीवांना दुःख देऊ नये, अपराध्याचा बदला तशाच अपराधाने घेऊ नये, आणि एकूणच शरीराला शिक्षा करू नये.
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
तैमूरची दाद
विल्यम फिंच १६११ मध्ये दिल्लीत आले. त्यांनी हा स्तंभ तीन मजल्यांच्या वर उंच उठलेला पाहिला; त्याच्या माथ्यावर एक गोल आणि एक चंद्रकोर होती. कनिंगहॅम यांच्या मते, त्याच्या सोनेरी कळसावरूनच त्याला ते नाव पडले. अफीफच्या मते प्रत्येक मोठ्या राजाने आपल्या सत्तेचे काही ना काही चिरस्थायी स्मारक उभे केले. सुलतान शम्सुद्दीनने जुन्या दिल्लीच्या मशिदीत तो मोठा मिनार उभारला, तसे. तैमूर आला, तेव्हा अफीफ अजून लिहीतच होता. हिजरी ८०१ मध्ये (इ.स. १३९८) तो लिहितो, “या दिवसांत खुरासानचा अमीर तैमूर हिंदुस्थानावर चालून आला आहे, आणि नियतीच्या इच्छेने त्याने हिंदुस्थानचे साम्राज्य जिंकले आहे.” दिल्लीत असताना तैमूरने आपल्याआधीच्या राजांची सगळी स्मारके पाहिली; त्यांत हे दोन स्तंभही होते. त्याने जाहीर केले, आपण ओलांडलेल्या कोणत्याही देशात आपण यांच्याशी तुलना करता येईल, अशी स्मारके कधी पाहिली नाहीत.
फिरोजशहाने आणलेला अशोकस्तंभ
त्या मुलाने जे पाहिले
सय्यद अहमद यांनी १८५२ मध्ये या स्तंभाचे वर्णन केले. तोपर्यंत त्याच्या माथ्यावरचा संगमरवर आणि काळ्या दगडाचा छोटा बुरूज नाहीसा झाला होता, आणि त्यावरचा सोनेरी तांब्याचा कळसही. ते लिहितात, “हाय!” स्तंभाच्या माथ्याचा एक कोपरासुद्धा तुटून खाली पडला होता; काही म्हणत वीज पडून, तर काही म्हणत तोफेच्या गोळ्याने. कनिंगहॅम यांना तोब्राचा तो चौकोनी दगड अजूनही स्तंभाखाली सापडला. स्तंभ फिरोजशहाचा कोटला म्हणतात, त्या तीन मजली इमारतीच्या माथ्यावर उभा होता. मग त्यांनी त्या मुलाचे आकडे तपासून पाहिले. अफीफच्या म्हणण्याप्रमाणे बत्तीसपैकी आठ गज, म्हणजे स्तंभाचा एक चतुर्थांश भाग, इमारतीत पुरलेला होता. कनिंगहॅम यांच्या मापाने ते १० फूट ८ इंच भरते. पण आता स्तंभाचा फक्त ४ फूट १ इंच भाग पुरलेला होता. मात्र स्तंभाशेजारी त्यांना ग्रॅनाइटच्या दोन बुटक्या खांबांची थोटके सापडली. त्यांना ती चौथ्या मजल्याभोवतीच्या एका सज्जाचा भाग वाटली. तो मजला आता नाहीसा झाला होता, पण एकेकाळी त्याने स्तंभाचा आणखी भाग झाकला होता. कनिंगहॅम यांना वाटले, अफीफने बहुधा स्तंभ उभा केला जाताना स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिला असावा. “म्हणून मी या निष्कर्षाला येतो, की शम्स-इ-सिराजचे म्हणणे अगदी बरोबर आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: शम्स-इ-सिराज अफीफचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे ३०२-३०४, ३५०-३५३; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे १६१-१६४; आणि गार्सें द तासी, ‘देक्रिप्सियों दे मोन्युमां द देली आं १८५२’ (१८६१), भाग २, पृष्ठे ६८-७१ (सय्यद अहमद), आमचे भाषांतर. अशोकाचे आज्ञालेख या संकेतस्थळावर ‘अशोकाचे शिलालेख’ या पुस्तकात संपूर्ण दिले आहेत. अफीफ स्तंभ हलवल्याचे वर्ष देत नाही; कनिंगहॅम सुमारे १३५६ देतात, सय्यद अहमद सुमारे १३६८. सय्यद अहमद गावाचे नाव नौहरा देतात, आणि सांगतात की एका मोठ्या खुंटावर गुंडाळलेल्या दोरखंडांनी स्तंभ तीन पायऱ्यांवर चढवला गेला. कनिंगहॅम यांनी स्तंभाची लांबी ४२ फूट ७ इंच मोजली. टेरी यांनी कोरियट यांचीच कहाणी पुन्हा सांगितली, आणि फिंच यांनी फक्त एवढेच म्हटले, की “त्यावर लेख आहेत.”