भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
दिवसरात्र तोफा
मैनुद्दीन यांच्या हकीकतीत, तीन महिने उलटले होते, आणि एव्हाना सगळ्या दिल्लीला दिवसा-रात्री, केव्हाही होणाऱ्या तोफांच्या आवाजाची सवय झाली होती. बुरुजांवरच्या तोफा बंडखोर सैन्याच्या ताब्यात होत्या. मग शहरात इशारा पुकारला गेला: शहरावर आता हल्ला होणार आहे, आणि इंग्रजांच्या तोफा शहरावर डागायला सज्ज आहेत. त्यांनी काश्मिरी बुरुजावर मारा सुरू केला. आठ दिवस तो मारा इतका जबर होता, की भिंती ढासळू लागल्या, आणि गोळे शहराच्या आत पडू लागले. काश्मिरी दरवाजाजवळच्या मोहल्ल्यात राहणाऱ्या सगळ्यांनी आपली घरे सोडली, आणि ते शहराच्या अधिक सुरक्षित भागांत गेले. १४ सप्टेंबरच्या आधीच, इंग्रजांनी ज्या बुरुजांवर मारा केला होता, त्यांची माती झाली होती. त्या दिवशी, सोमवारी, १४ सप्टेंबर १८५७ ला, इंग्रजांनी तुकड्या-तुकड्यांनी दिल्लीवर हल्ला चढवला. त्यांतल्या दोन तुकड्या भिंतींच्या खिंडारांतून आत घुसल्या. आणखी एक तुकडी काश्मिरी दरवाजातून आत जाणार होती; पण आधी तो दरवाजा उडवून द्यायचा होता.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
दरवाजा उडाला
त्या तुकडीच्या पुढे स्फोट घडवणारे एक पथक गेले; अगदी सरळ दरवाजावर, गोळ्यांच्या भयंकर वर्षावात. लेफ्टनंट होम आणि चार माणसे; प्रत्येकाकडे पंचवीस पौंड दारूची एक पिशवी. उघडे असलेले एक अडसराचे फाटक ओलांडून, खंदक पार करून ते मोठ्या दुहेरी दरवाजाच्या पायथ्याशी पोचले. हे धाडस इतके अचाट होते, की काही क्षण लढणारे जागच्या जागी थिजून गेले. त्यांनी तुरळक गोळ्या झाडल्या, आणि दरवाजातली लहान दिंडी बंद करून घेतली. होमने आपल्या पिशव्या ठेवल्या, आणि खंदकात उडी मारली; त्याला काहीही इजा झाली नाही. सॉल्केल्ड आणि त्याच्या पथकाचे नशीब एवढे चांगले नव्हते. तो दरवाजापाशी पोचण्याआधीच त्याचा बेत लढणाऱ्यांच्या लक्षात आला होता. दरवाजाच्या माथ्यावरून दोन्ही बाजूंनी, आणि त्या लहान दिंडीतून, त्यांनी त्याच्यावर आणि त्याच्या माणसांवर प्राणघातक गोळीबार केला. सॉल्केल्डने पिशव्या ठेवल्या, पण लगेचच त्याच्या हातातून आणि पायातून गोळी गेली, आणि तो मागे पुलावर कोसळला. त्याने वात सार्जंट बर्जेसच्या हाती दिली, आणि बत्ती पेटवायला सांगितले. हुकूम पाळायचा प्रयत्न करतानाच बर्जेसला गोळी लागली, आणि तो जागीच ठार झाला. सार्जंट कारमायकेलने वात हिसकावून घेतली, आणि बत्ती पेटवली; आणि तो लगेच कोसळला. त्याची जखम प्राणघातक ठरली. उरलेला सार्जंट, स्मिथ, याला वाटले, कारमायकेलचा प्रयत्न फसला. तो धावत पुढे आला. मग त्याला बत्ती जळताना दिसली, आणि त्याने खंदकात उडी घेतली. पुढच्याच क्षणी एका प्रचंड स्फोटाने तो भक्कम दरवाजा उडून त्याच्या ठिकऱ्या झाल्या.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
कोणी न ऐकलेला बिगुल
आवाजाच्या गदारोळात हाक हरवून जाईल, या भीतीने होमने तीनदा बिगुल वाजवायला लावला. त्या हाकेची वाट पाहत थांबलेल्या बावन्नाव्या पलटणीला तो ऐकूच आला नाही. पण त्यांचा कर्नल कॅम्पबेल त्या तुकडीचा प्रमुख होता. त्याने स्फोट पाहिला होता. अशा क्षणी स्वस्थ उभे राहण्यापेक्षा काहीतरी करणेच बरे, असे त्याला वाटले. त्याने पुढे जायचा हुकूम दिला. एका मिनिटाच्या आत बावन्नावी पलटण पूल ओलांडून शहरात घुसली होती. दरवाजापाशी गेलेल्यांपैकी बर्जेस आणि कारमायकेल जागीच मारले गेले होते. जनरल विल्सनने सॉल्केल्ड, होम, स्मिथ आणि बिगुलवाला हॉथॉर्न यांची व्हिक्टोरिया क्रॉससाठी शिफारस केली. सॉल्केल्ड काही दिवसांनी जखमांनी मरण पावला. तो मरणाच्या दारात पडलेला असताना एका अधिकाऱ्याला लाल फितीचा एक तुकडा घेऊन त्याच्याकडे पाठवले गेले; क्रॉसच्या जागी. त्यामुळे त्याला उभारी येईल, त्याचा जीव वाचेल, अशी आशा होती. सॉल्केल्ड एवढेच म्हणू शकला, “हा घरी पाठवताना समाधान वाटेल.” होम स्वतः थोड्याच दिवसांनी मारला गेला; स्मिथ आणि हॉथॉर्न आपले सन्मान स्वीकारायला जिवंत राहिले.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
कोतवालीवरची तोफ
कॅम्पबेलची तुकडी शहरातून जामा मशिदीकडे सरकत राहिली. मुलकी नोकरीतल्या सर थिओफिलस मेटकाफला हा भाग माहीत होता. त्याने स्वतःहून वाट दाखवायचे पत्करले होते, आणि तो तुकडीला वळसा घालून नेत होता. पुढे सरकण्याच्या वाटेवर एक तोफ मारा करत होती. लेफ्टनंट ब्रॅडशॉच्या हाताखाली बावन्नाव्या पलटणीच्या माणसांनी धाव घेऊन ती काबीज केली. त्याची किंमत ब्रॅडशॉने तिथल्या तिथे आपल्या प्राणाने चुकवली. चांदणी चौकात पोचून त्यांनी कोतवाली, म्हणजे पोलीस ठाणे, घेईपर्यंत त्यांना फारसा अडथळा आला नाही. मैनुद्दीन सांगतात, की मग काही स्वारांनी आणि “बदमाशांनी” कोतवालीवर रोखून ठेवलेली एक तोफ उडवली. तो गोळा इंग्रजांच्या तुकडीच्या अगदी मधोमध पडला, आणि त्यांच्यातले पन्नासहून अधिक जण मेले किंवा जखमी झाले. रस्त्याच्या एका वळणावर जामा मशीद नजरेत आली. तिच्या कमानी आणि दरवाजे विटांनी बंद केलेले होते; पायदळाला हल्ला करून घेता येणार नाही, इतकी ती मजबूत होती. मुन्शी जीवनलाल यांच्या हकीकतीत, आत हजारो मुसलमान जमले होते. त्यांनी इतके इंग्रज मारले, की सैनिक मागे हटले. कॅम्पबेल बंदुकांच्या माऱ्यात अर्धा तास थांबून राहिला, पण दुसरी कोणतीच तुकडी आली नाही. तो मागे हटून बेगम बागेत गेला, आणि जबर माऱ्यात दीड तास ती त्याने धरून ठेवली. जीवनलाल यांच्या गणनेत तिथे चारशे माणसे पडली. शेवटी ती तुकडी चर्चकडे मागे फिरली.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
बर्न बुरुजाजवळची गल्ली
खिंडारांतून आत आलेल्या दोन तुकड्या लढत लढत भिंतींना वळसा घालून काबुली दरवाजापर्यंत पोचल्या. पण बर्न बुरूज आणि लाहोरी दरवाजा टिकून होते. त्यांच्याकडे जाणारी वाट एका अरुंद गल्लीतून वर जात होती, आणि त्या गल्लीवर छऱ्यांचा आणि बंदुकांचा मारा होत होता. जनरल जॉन निकल्सनने हल्ल्याचा हुकूम दिला. माणसांनी धाव घेऊन पहिली तोफ घेतली. दुसऱ्या तोफेजवळ त्यांच्यावर छरे आणि बंदुकीच्या गोळ्या आल्या; दगडांचे आणि हाताने फेकलेल्या तोफगोळ्यांचे वर्षाव झाले; आणि ते मागे फिरले. एक अधिकारी, लेफ्टनंट बटलर, गोळ्या न भेदू शकणाऱ्या एका आडोशापाशी पोचला. तिथे त्याच्यावर दोन संगिनी आल्या, आणि काट्याच्या दोन टोकांमध्ये अडकावे, तसा तो त्या दोघींच्या मध्ये अडकला. तो तसाच खिळून उभा राहिला. मग त्याने आपले रिव्हॉल्व्हर जंग्यांतून खाली झाडले, आणि मागच्या माणसांनी आपली पाती मागे घेतली. माणसे पुन्हा पुढे घुसली. त्यांचा प्रमुख मेजर जेकब प्राणघातक जखम होऊन पडला, आणि जमिनीवर पडल्या पडल्या तो त्यांना पुढे चला म्हणून ओरडत राहिला. एकामागून एक अधिकारी कोसळत होते. माणसे दुसऱ्यांदा मागे फिरत होती, तेव्हा निकल्सन तलवार परजत पुढे धावला. तो ओरडला, तुमचा जनरल जिथे नेतो, तिथे माझ्यामागून या. पुरेशी माणसे पुढे येण्याआधीच एक गोळी त्याचे शरीर भेदून गेली. ती जखम प्राणघातक होती, आणि निकल्सनला ते कळले होते. तरीही तो माणसांना पुढे चला म्हणत राहिला, आणि गल्ली हाती येईपर्यंत तिथेच पडून राहण्याचा त्याने हट्ट धरला. पण तोफांशिवाय ते ठाणे फार मजबूत होते. एकट्या त्या गल्लीत आठ अधिकारी आणि पन्नास माणसे पडली होती. निकल्सनला त्याच्या तंबूत नेले गेले, आणि माणसे मागे फिरली.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
प्रत्येक रस्त्यावर लूट
जीवनलाल यांच्या हकीकतीत, शहरात त्या दिवशी बादशहा आपल्या खासगी दालनांतच राहिला. दुपारच्या सुमारास मुसलमानांनी इंग्रजांशी लढणे थांबवले. शिपायांबरोबर त्यांनी हिंदूंच्या घरांत आश्रय घेतला. दिवसभर ते हिंदूंना शिव्या देत राहिले: तुम्ही आमच्या बाजूने लढला नाहीत. इंग्रजांचा पराभव झाला, की तुमची आणि तुमच्या कुटुंबांची कत्तल करू, अशा धमक्या ते देत होते. त्यांना शांत करायला बादशहाने जाहीर केले: उद्या मी स्वतः, शहरातल्या सगळ्या मुसलमानांना आणि हिंदूंना एकत्र घेऊन, रणात उतरेन. मैनुद्दीन यांच्या हकीकतीत शहरभर लढाई पाच दिवस चालली. एका पहाटे चार वाजता शहजादे हुमायूनच्या कबरीकडे पळून गेले; “एक अपशकुन.” मग बंडखोर सैनिक प्रत्येक रस्त्याने शहर सोडून जाऊ लागले, आणि त्यांच्याबरोबर शहरातले लोकही. रस्त्यांवर गुजर, “लुटारू जमाती”, त्यांच्यावर तुटून पडले, आणि त्यांनी त्यांची हत्यारे आणि पैसा लुबाडून घेतला. नवाब याकूबखान सगळ्या वेढ्याच्या काळात आपल्या घरात कोंडून राहिला होता. तो आपल्या कुटुंबाला घेऊन गुपचूप निसटला. गुजरांनी त्याला पकडले, लुटले, आणि ठार मारले. इकडे इंग्रजांनी १६ तारखेला दारूखाना घेतला, १९ च्या संध्याकाळी बर्न बुरूज, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी लाहोरी दरवाजा.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
महालाचा दरवाजा
२० तारखेला घोडदळाला दिल्ली दरवाजाबाहेरची बंडखोरांची मोठी छावणी रिकामी आढळली. लेफ्टनंट हडसन आत घुसला, आणि त्याच्या स्वारांनी जखमी किंवा आजारी असलेल्या अनेक शिपायांना ठार मारले. महालाच्या भिंतींवरून होणारा मारा थंडावला होता; बादशहा आणि त्याचे कुटुंब पळून गेले होते. काही माणसे मागे थांबली होती; “जिवाची पर्वा न करता”, शत्रूविषयीचा आपला द्वेष अगदी शेवटपर्यंत दाखवायला. जनरल विल्सनने दारूच्या पिशव्यांना बत्ती द्यायला होमला बोलावून घेतले. महालाचे दरवाजे उडवले गेले, आणि ब्रिटिश झेंडा फडकावला गेला. एक इंग्रजी हकीकत सांगते, आत दोन-तीन माणसे आणि अनेक जखमी शिपाई होते, “जे लवकरच आमच्या माणसांच्या संगिनींचे बळी ठरले.” थोडेसे आधी लेफ्टनंट एकमनने काही शीख सैनिकांबरोबर शेजारचा सलीमगड किल्ला घेतला होता, आणि महालाच्या मागच्या बाजूला उघडणाऱ्या दरवाजावरच्या पहारेकऱ्याला गोळी घातली होती. हल्ल्यात लढलेला कर्नल बूरशिअर लिहितो, “विध्वंसाच्या राक्षसाने जणू पोटभर धिंगाणा घातला होता.” मोरी आणि काश्मिरी बुरुजांजवळची घरे म्हणजे भग्नावशेषांचा ढीग झाली होती; चर्च गोळ्यांनी आणि तोफगोळ्यांनी चाळणी झाले होते. बादशहाच्या दालनांत “भडक, उथळ वैभव” आणि अत्यंत लाचार दारिद्र्य आणि घाण शेजारी शेजारी दिसत होते. शहर जवळजवळ रिकामे झाले होते. तिथल्या पुष्कळ लोकांना, त्यांतल्या बहुतेक दुकानदारांच्या बायकांना आणि मुलांना, इंग्रज पहारेकऱ्यांनी बाहेर जाऊ दिले होते. अधूनमधून सैनिकांना शिपाई सापडत, किंवा ही हकीकत ज्यांना “धर्मवेडे” म्हणते असे मुसलमान; जखमी, किंवा लपून बसलेले. त्यांना ओढून बाहेर काढले जाई, आणि गोळ्या घातल्या जात.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
ओली आणि सुकी झाडे
हल्ल्याने शहराच्या घराघरांत काय आणले, ते मैनुद्दीन सांगतात. दादराच्या राजाच्या भावाचा किंवा बहिणीचा मुलगा मुहम्मद अली याने आपले दरवाजे बंद करून घेतले होते. शहर लुटणाऱ्या गुरख्यांनी आणि युरोपियनांनी ते तोडायचा प्रयत्न केला; जमले नाही, तेव्हा ते भिंतीवर चढले. एका दाईने त्यांना पाहिले, आणि ती इतकी घाबरली, की उचलून घेतलेल्या मुलासकट तिने एका विहिरीत उडी घेतली. घरातल्या बाकीच्या स्त्रियांनी घाबरून त्याच विहिरीत उड्या घेतल्या, आणि त्या मेल्या. घराच्या मधोमधून मुहम्मद अलीने गोळ्या झाडून तीन युरोपियन मारले. लगेच एका मोठ्या फौजेने घरावर हल्ला केला, आणि घरातले लोक मारले गेले; शेवटपर्यंत लढणारा मुहम्मद अलीही. हत्यारांनिशी सापडलेल्या सुमारे साठ माणसांना मारले गेले. त्यांच्यात शेख इमाम बख्श आणि त्याचा मुलगा होते; मुसलमानांच्या महाविद्यालयातले शिक्षक, बंडखोर समजून मारले गेलेले. एक नामवंत हकीमही मारला गेला, आणि बंडाशी काहीही संबंध नसलेले इतरही. एका नामवंत लेखनिकाने सैनिकांना आपल्या घरात शिरू न द्यायचा प्रयत्न केला. आत आलेल्या पहिल्या इंग्रज सैनिकाला त्याने ठार मारले, आणि तिथल्या तिथे त्याला संगिनीने भोसकले गेले; पण “आपल्या मारेकऱ्याला बरोबर घेऊनच तो मेला.” सकाळची नमाज पढून येणारा एक माणूस पुढे सरकणाऱ्या तुकडीसमोर आला. इंग्रज “अडवून धरलेल्या नदीसारखे” शहरात फुटून घुसले, त्या लोंढ्यात तो पडला; आणि दोन हकीमही तसेच पडले. बरीच वर्षे वेड लागलेला एक माणूस गोळीबाराचा आवाज ऐकून काय चालले आहे ते पाहायला रस्त्यावर आला, आणि मारला गेला.
सप्टेंबर १८५७: हल्ला आणि दिल्लीचा पाडाव
कोणी कल्पिला नव्हता असा सूड
शहरातले इतर पुष्कळ नामवंत लोक बंडखोर समजून मारले गेले. मैनुद्दीन लिहितात, “अशा रीतीने देवाने आपला कोप दाखवला: ओली आणि सुकी, दोन्ही झाडे जळून गेली; निर्दोषांच्याही वाट्याला दोषींचेच भोग आले.” ११ मेला निरपराध ख्रिस्ती लोक पडले होते; तेच वाईट प्राक्तन, ते लिहितात, २० सप्टेंबरला मुसलमानांवर ओढवले. पुन्हा पुन्हा इंग्रज सैनिकांना दारूचे आमिष दाखवून शहराच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यांत नेले जाई, आणि तिथे त्यांचा खून होई. रस्ते सुरक्षित करायचे काम मेजर जेम्स ब्रिंडकडे होते. असाच एक भयंकर खून त्याला कळवला गेला. तेव्हा खुनी आणि त्यांचे साथीदार ज्या मशिदींत आणि घरांत जमले होते, त्यांच्यावर त्याने हल्ला चढवला, आणि मारेकऱ्यांना मृत्युदंड दिला. बाकीची दांडगी माणसे शहर सोडून गेली, आणि त्या दिवसापासून आणखी खून झाला नाही. तलवारीतून सुटलेल्यांना फासाने गाठले: मैनुद्दीन ज्यांची नावे देतात अशी डझनभर माणसे, त्यांच्यात नवाब मुजफ्फरुद्दौला; शिवाय बादशहाच्या घराण्यातले शहजादे. पुष्कळ जण तुरुंगातच मेले. सर जॉन लॉरेन्सने पुन्हा व्यवस्था लावली, आणि न्यायालये पुन्हा सुरू झाली; तोपर्यंत आणखी कितीतरी जणांचा जीव गेला. मग ज्याला कोणी शत्रू होता, त्या प्रत्येकावर आरोप झाले; खोटे साक्षीदार जिकडे तिकडे होते. मैनुद्दीन लिहितात, “निरपराध, असहाय स्त्रियांच्या आणि मुलांच्या कत्तलीचा सूड असा घेतला गेला, की कोणी कधी कल्पनाही केली नव्हती.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: के आणि मॅलेसन, ‘हिस्टरी ऑफ द इंडियन म्युटिनी’, खंड ४, पृष्ठे २५-२७, ३२-३३, ४७-४९, ५७-५८; सी. टी. मेटकाफ, ‘टू नेटिव्ह नॅरेटिव्हज ऑफ द म्युटिनी इन डेल्ही’ (१८९८), त्यातील मैनुद्दीन यांची हकीकत, पृष्ठे ६९-७३, आणि मुन्शी जीवनलाल यांची १४ सप्टेंबरची नोंद (पृष्ठे २३०-२३१); आणि एच. सी. फॅनशॉ, ‘डेल्ही पास्ट अँड प्रेझेंट’ (१९०२), पृष्ठे १७९-१८४, त्यातील लेफ्टनंट नॉर्मनची हकीकत आणि फॅनशॉ यांच्या टिपा. फॅनशॉ यांच्या मते महालात सर्वांत आधी लेफ्टनंट मॅक्वीनच्या हाताखालची चौथी पंजाब पायदळ पलटण घुसली; के आणि मॅलेसन साठावी रायफल्स पलटण सांगतात. मैनुद्दीन यांच्या हकीमाचे नाव ‘फल्ला-उइला खान’ असे छापले आहे; जुन्या छपाईत ते नाव बिघडले आहे.