भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
सुलतान रझिया
मोठ्या मशिदीशेजारची गच्ची
दिल्लीचा सुलतान शम्सुद्दीन मरण पावला होता, आणि त्याचा मुलगा रुक्नुद्दीन गादीवर बसला होता. इब्न बतूताच्या सांगण्यात, नव्या राजाने आपल्या राजवटीची सुरुवातच एका अन्यायाने केली: त्याने आपल्या एका भावाला ठार मारवले. त्या मारलेल्या राजपुत्राला एक सख्खी बहीण होती, रझिया. भावाच्या मृत्यूबद्दल तिने रुक्नुद्दीनला जाब विचारला. तेव्हा तो तिच्याच खुनाचा कट रचू लागला. एका शुक्रवारी राजा नमाजासाठी राजवाड्यातून बाहेर पडला. तेव्हा रझिया मोठ्या मशिदीशेजारच्या जुन्या राजवाड्याच्या गच्चीवर चढली. त्या राजवाड्याला दौलतखाना, म्हणजे “सुखाचे घर”, म्हणत. अन्याय सोसलेले लोक घालत, तसे कपडे तिने घातले होते. त्याच वेषात ती लोकांपुढे आली, आणि गच्चीवरून त्यांच्याशी बोलली. “माझ्या भावाने आपल्या भावाला मारले आहे, आणि आता त्याला मलाही मारायचे आहे.” मग तिने लोकांना आपल्या वडिलांच्या राजवटीची आठवण करून दिली, आणि वडिलांनी त्यांचे केलेले सारे भलेही सांगितले. हे ऐकताच जमाव रुक्नुद्दीनकडे उसळला; तो मशिदीत होता. लोकांनी त्याला पकडले, आणि रझियापुढे आणले. “खुनी मारला जाईल,” ती त्यांना म्हणाली; आणि त्याच्या भावाचा सूड म्हणून त्यांनी त्याला ठार मारले. या भावंडांचा धाकटा भाऊ नासिरुद्दीन अजून लहान मूल होता. म्हणून लोकांनी रझियालाच आपली राज्यकर्ती म्हणून मानायचे ठरवले.
सुलतान रझिया
मिन्हाजची हकीकत
ही इब्न बतूताची गोष्ट. मिन्हाज-उस-सिराज हा एक इतिहासकार; पुढे रझियाने राजधानीतल्या एका मदरशाची जबाबदारी त्याच्यावर सोपवली होती. तो ही गोष्ट वेगळी सांगतो. त्याच्या हकीकतीत रुक्नुद्दीनला जमावाने मारले नाही; तो कैदेत मेला. रझियाचे नाव गादीसाठी फार आधीच ठरले होते. ती मुलगी होती, आणि पडद्याआड, लोकांच्या नजरेपासून दूर राहत असे. तरीही तिच्यात राज्यकर्त्याची लक्षणे आणि मोठे तेज तिच्या वडिलांना दिसत होते. ग्वाल्हेरहून परत आल्यावर त्याने फर्मान लिहवले, आणि तिला आपली वारस ठरवले. त्याच्या अधिकाऱ्यांनी हरकत घेतली: सुलतानाला तर मोठे झालेले मुलगे आहेत. तो म्हणाला, “माझे मुलगे तारुण्याच्या मौजमजेत बुडाले आहेत.” आणि त्यांच्यापैकी कोणीही माझ्या मुलीपेक्षा अधिक लायक ठरणार नाही, असेही तो म्हणाला. इतिहासकार लिहितो, “त्या थोर बादशहाने जसे भाकीत केले होते, तसेच घडले.” रुक्नुद्दीन सैन्य घेऊन बाहेर गेला होता. तेव्हा वाटेतच तुर्क अमीरांनी आणि राजघराण्याच्या गुलामांनी त्याच्या कित्येक ताजिक अधिकाऱ्यांना ठार मारले. हिजरी ६३४ च्या रबीउल अव्वल महिन्यात, दिल्लीत, रझियाचे राजाच्या आईशी उघड वैर सुरू झाले. त्या आईने रझियाला ठार मारायचा कट रचला होता. तेव्हा शहरातले लोक उठले. त्यांनी शाही किल्ल्यावर हल्ला केला, आणि राजाच्या आईला पकडले. रुक्नुद्दीन परत आला, तेव्हा तुर्क अमीर रझियाला जाऊन मिळाले, आणि त्यांनी तिला गादीवर बसवले. तिच्या माणसांनी रुक्नुद्दीनला कैद केले. त्याला तुरुंगात डांबले गेले, आणि तिथेच तो मेला.
सुलतान रझिया
वेशीवर आणि मशिदीत तलवारी
वजीराने तिला मानले नाही. चार बड्या सरदारांना घेऊन त्याने दिल्लीच्या दरवाजासमोर तळ दिला, आणि बराच काळ तो तिच्याशी लढत राहिला. अवधहून तिच्या मदतीला निघालेला एक सरदार बंडखोरांच्या हाती सापडला, आणि दुःखाने मेला. रझिया शहरातून बाहेर पडली, आणि तिने यमुनेच्या काठी आपला तंबू ठोकला. बंडखोरांपैकी दोघे गुपचूप तिच्या बाजूला आले; बाकीचे पळाले. त्यांच्यातला एक आपल्या भावासह पकडला गेला, आणि पुढे त्या दोघांनाही तुरुंगात ठार मारले गेले. दुसरा एका गावात मारला गेला, आणि त्याचे मुंडके राजधानीत आणले गेले. वजीर सिरमूरच्या डोंगरांत पळून गेला, आणि तिथेच मेला. तिच्या राजवटीच्या सुरुवातीला नूर नावाच्या एका तुर्काने दिल्लीत सुमारे एक हजार माणसे गोळा केली. इतिहासकार त्यांना पाखंडी म्हणतो. ती गुजरात, सिंध आणि दिल्लीच्या आसपासच्या भागांतून आली होती. एका शुक्रवारी ते दोन टोळ्यांनी आले; हाती तलवारी आणि ढाली होत्या. एक टोळी उत्तरेच्या दरवाजाने जामा मशिदीत शिरली. दुसरी चुकून एका मदरशात घुसली; तिला तीच मशीद वाटली. दोन्हीकडे त्यांनी नमाज पढणाऱ्यांवर तलवारी चालवल्या. पुष्कळ लोक मेले; काही तलवारीने, तर काही पायांखाली तुडवले जाऊन. तेव्हा शहरातले लढवय्ये पूर्ण चिलखत घालून घोड्यांवरून मशिदीत घुसले, आणि त्यांनी पाखंड्यांना कापून काढले. छतावरचे लोक त्यांच्यावर दगड आणि विटा फेकत होते. अशा रीतीने, इतिहासकाराच्या स्वतःच्या विजयी शब्दांत, त्यांनी त्या सगळ्यांना “नरकात धाडले”.
सुलतान रझिया
पडद्याबाहेर
मिन्हाजच्या हकीकतीत, दरबारात जमालुद्दीन याकूत हा पागेचा प्रमुख होता; तो हबशी होता. सुलतान रझियाच्या सेवेत राहून त्याने तिची मर्जी मिळवली. ते पाहून तुर्क अमीरांना आणि सरदारांना त्याचा हेवा वाटू लागला. आणि रझियाने स्त्रीचा वेष टाकला, आणि ती पडद्याबाहेर आली. पुरुषाचा अंगरखा आणि पुरुषाचे शिरोभूषण घालून ती लोकांमध्ये दिसू लागली. बाहेर जायला ती हत्तीवर चढे, तेव्हा सगळ्यांना ती उघडपणे दिसे. इब्न बतूता तिचे चित्र वेगळे रंगवतो. त्याच्या सांगण्यात ती पुरुषासारखी घोड्यावरून फिरे. हाती धनुष्य आणि भाता असे, भोवती दरबारी असत, आणि ती आपला चेहरा झाकत नसे. मग तिच्या एका गुलामाशी तिचे संबंध असल्याचा संशय घेतला गेला. तो गुलाम जन्माने हबशी होता. तेव्हा लोकांनी तिला पदच्युत करायचे, आणि तिला नवरा द्यायचे ठरवले. त्याप्रमाणे तिला गादीवरून काढले गेले, आणि तिच्या एका नातलगाशी तिचे लग्न लावले गेले. तिचा धाकटा भाऊ नासिरुद्दीन सत्तेवर आला. मिन्हाजच्या हकीकतीत मात्र तिला खाली खेचणारे लोक नव्हते; तिचेच तुर्क अमीर होते.
सुलतान रझिया
तबरहिंदच्या किल्ल्यात कैद
तबरहिंदची जहागीर मलिक अल्तुनियाकडे होती. त्याने बंड केले, आणि दरबारातले काही अमीर गुपचूप त्याच्या बाजूने होते. हिजरी ६३७ च्या रमजान महिन्यात ते बंड मोडायला रझिया मोठे सैन्य घेऊन राजधानीतून निघाली. तिथे तुर्क अमीर तिच्याविरुद्ध उठले. त्यांनी याकूतला ठार मारले, रझियाला पकडले, आणि तिथल्या किल्ल्यात कैद केले. त्यांनी दिल्लीला पत्रे लिहिली, आणि तिचा दुसरा एक भाऊ, बहरामशाह, याला गादीवर बसवले. त्याचा नायब म्हणून त्यांनी ज्या सरदाराला नेमले, त्याचा पुढे खून झाला. इकडे किल्ल्यात, ज्या बंडखोराविरुद्ध रझिया निघाली होती, त्याच अल्तुनियाने तिच्याशी लग्न केले. मग राज्य परत मिळवायला ती दोघे दिल्लीवर चालून गेली. दिल्लीहून दोन सरदार त्यांना जाऊन मिळाले. बहरामशाह शहरातून सैन्य घेऊन त्यांच्यावर चालून आला, आणि रझिया-अल्तुनियांचा धुव्वा उडाला. कैथलला त्यांच्या सगळ्या सैन्याने त्यांना सोडले. इतिहासकाराच्या शब्दांत, रझिया आणि अल्तुनिया “हिंदूंच्या हाती कैद झाले, आणि हौतात्म्य पावले”: हिजरी ६३८ च्या रबीउल अव्वल महिन्यात रझियाला ठार मारले गेले. इतिहासकाराने तिची सेवा केली होती. तो तिचे चित्र थोडक्यात असे उभे करतो. ती एक थोर राज्यकर्ती होती: शहाणी, न्यायी आणि उदार; विद्वानांची आश्रयदाती, प्रजेची काळजी घेणारी, आणि युद्धकलेत निपुण. राजाच्या अंगी जे गुण हवेत, ते सारे तिच्यात होते. “पण पुरुषांमध्ये गणले जावे, असे भाग्य तिच्या जन्मातच तिला लाभले नाही; मग या साऱ्या उत्तम गुणांचा तिला काय उपयोग?”
सुलतान रझिया
शेतकऱ्याचे शेत
इब्न बतूता तिचा शेवट वेगळा सांगतो. गादीवरून काढल्यानंतर ती आणि तिचा नवरा नासिरुद्दीनविरुद्ध उठले. नासिरुद्दीन आपला नायब बल्बन याला बरोबर घेऊन दिल्लीतून बाहेर आला. रझियाच्या सैन्याचा धुव्वा उडाला, आणि ती पळाली. भुकेने आणि थकव्याने ती गळून गेली होती. शेतात नांगरणी करणाऱ्या एका शेतकऱ्याकडे तिने खायला काही मागितले. त्याने तिला भाकरीचा एक तुकडा दिला. तिने तो अधाशासारखा खाल्ला, आणि तिला झोप लागली. तिच्या अंगावर पुरुषाचा वेष होता. पण ती झोपली असताना, तिच्या कपड्यांखाली सोन्याने आणि मोत्यांनी भरतकाम केलेला अंगरखा त्याला दिसला, आणि ही स्त्री आहे, हे त्याने ओळखले. त्याने तिला ठार मारले, तिचे कपडे उतरवून घेतले, तिचा घोडा हाकलून लावला, आणि तिला आपल्या शेतात पुरले. तिचे काही कपडे घेऊन तो बाजारात विकायला गेला. व्यापाऱ्यांना संशय आला, आणि ते त्याला पोलिसांच्या अधिकाऱ्याकडे घेऊन गेले. त्या अधिकाऱ्याने त्याला मार दिला. त्याने गुन्हा कबूल केला, आणि तिला जिथे पुरले होते, ती जागा दाखवली. तिचे शव उकरून काढले गेले. ते धुतले, कफनात गुंडाळले, आणि त्याच जागी पुन्हा पुरले. त्यावर एक मकबरा बांधला गेला. इब्न बतूताच्या काळी यात्रेकरू तिच्या कबरीला पवित्र स्थान मानून तिथे जात. ती कबर यमुनेच्या काठी, दिल्लीपासून एक फरसंगावर होती. सय्यद अहमद यांनी १८५२ मध्ये दिल्लीतल्या स्मारकांचे वर्णन केले. त्यांनी तिची कबर शहराच्या आत, तुर्कमान दरवाजाजवळ असल्याचे सांगितले. हिजरी ६३८ (इ.स. १२४०) मध्ये तिला ठार मारले गेले, आणि तेव्हाच ही कबर बांधली गेली. तिच्या चारही भिंती पडल्या होत्या. “आता मात्र तिच्या फक्त खुणा उरल्या आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मिन्हाज-उस-सिराज, ‘तबकात-इ-नासिरी’, एच. जी. रॅव्हर्टी यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८१), पृष्ठे ६३४-६४९; इब्न बतूताचे ‘व्हॉयाजेस’, सी. डेफ्रेमरी आणि बी. आर. सांगिनेत्ती यांनी संपादित करून फ्रेंचमध्ये भाषांतरित केलेले, खंड ३ (१८५५), पृष्ठे १६५-१६९, आमचे भाषांतर, सॅम्युएल ली यांच्या संक्षिप्त ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ इब्न बतूता’ (१८२९), पृष्ठे ११२-११३, याच्याशी ताडून पाहिलेले; आणि गार्सें द तासी, ‘देक्रिप्सियों दे मोन्युमां द देली आं १८५२’ (१८६१), पृष्ठे ९६-९७ (सय्यद अहमद), आमचे भाषांतर. मिन्हाज तिची राजवट तीन वर्षे, सहा महिने आणि सहा दिवसांची मोजतो; इब्न बतूता चार वर्षांची. मारल्या गेलेल्या भावाचे नाव इब्न बतूता मुइझुद्दीन सांगतो; मिन्हाजच्या इतिहासात ते बहरामशाहचे नाव आहे. रॅव्हर्टी यांना वाटले, तिच्या चारित्र्यावर “विनाकारण हल्ला केला गेला”: नंतरच्या इतिहासांचा एकमेव आधार मिन्हाज आहे, आणि तो एवढेच सांगतो की याकूतवर मर्जी होती; आणि, रॅव्हर्टी म्हणतात, ती हत्तीवरूनच जात असे, घोड्यावरून कधीच नाही.