भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
वेढ्यातल्या दिल्लीत
हुकूम द्यायला कोणी नाही
मे १८५७ मध्ये मेरठला इंग्रजांविरुद्ध उठलेल्या शिपायांच्या पलटणी दिल्लीत आल्या, आणि दिल्लीतल्या पलटणीही त्यांना जाऊन मिळाल्या. आपण दिल्लीच्या म्हाताऱ्या बादशहाचे इमानी सैनिक आहोत, असे ते स्वतःला म्हणवत. ते सगळे महिने मुन्शी जीवनलाल यांनी शहराच्या तटांच्या आतच काढले. जे घडले, ते त्यांनी दिवसेंदिवस लिहून ठेवले. त्यांची पहिली कहाणी तुरुंगाची आहे. ११ मेला दुपारच्या सुमाराला कैद्यांच्या कानी बातमी आली: शहरात मोठा गदारोळ माजला आहे, आणि इंग्रजांचा पाडाव झाला आहे. कैद्यांनी मोठमोठ्याने आरोळ्या ठोकल्या. तरीही जेलर लल्ला टोकुरदास याने शिस्त राखली. एक स्वार घोड्यावरून आला, आणि तुरुंगाचे दरवाजे उघडून टाका, असे पहारेकऱ्यांना चिथावू लागला. तेव्हा जेलरने पहारेकऱ्याची बंदूक घेतली, आणि त्या स्वाराला गोळी घालून ठार केले. संध्याकाळी पाचपर्यंत पहारेकऱ्यांचीही मने फिरू लागली. ते कडवटपणे तक्रार करत होते: इथे पहाऱ्यावर थांबून शहरातल्या लुटीतला आपला वाटा बुडतो आहे. जेलर शांतपणे, धीराने हुकमाची आणि मदतीची वाट पाहत राहिला. “पण हाय! हुकूम द्यायला कोणी नव्हते, की मदत पाठवायला कोणी नव्हते.” संध्याकाळी तो गुपचूप घरी निघून गेला.
वेढ्यातल्या दिल्लीत
हत्तीवरचा बादशहा
१२ तारखेच्या सकाळी पलटणींचे अधिकारी बादशहाकडे आले. त्यांनी त्याला नजराणा म्हणून पैसे दिले, आणि म्हणाले, आम्ही आपले इमानी सैनिक आहोत, आपल्या हुकमाची वाट पाहत आहोत. त्याचा हकीम अहसनुल्लाखान याने त्याला गुपचूप इशारा दिला: यांच्यावर विश्वास ठेवता येणार नाही. यांचे पुरेसे लोक जमले, की हे शहराची सरसकट लूट करतील. सगळा व्यापार थांबला होता, कारण जे दुकान उघडे, ते लुटून रिकामे केले जाई. दुपारभर शिपायांचा एक दांडगा जमाव महालात गर्दी करून होता. ते ओरडत होते: धान्याची दुकाने बंद आहेत, आणि बादशहाचे इमानी सेवक उपाशी मरत आहेत. बादशहाने शहरातून फिरावे, लोकांची भीती दूर करावी, आणि त्यांना कामाला लागायचा हुकूम द्यावा, अशी त्यांची मागणी होती. बादशहाने नमते घेतले. हत्तीवर बसून तो मिरवणुकीने रस्त्यांतून गेला, आणि त्याने दुकाने उघडायचा हुकूम दिला. काही दुकाने उघडली आणि पुन्हा बंद झाली; बहुतेक दुकानदारांनी त्याचा हुकूम कानाआडच केला. तो परत आला, तेव्हा त्याच्या दिवाण-इ-खासचे, म्हणजे खास दरबाराच्या दालनाचे, आवार स्वारांनी आणि त्यांच्या घोड्यांनी भरले होते. दिल्लीच्या कलेक्टरच्या खजिन्यातून लुटलेल्या धनावरून ते भांडत होते. बादशहाने त्यांच्या अधिकाऱ्यांना सांगितले, हे दालन नेहमीच फक्त राजघराण्यासाठी पवित्र मानले गेले आहे. याआधी कधीही सशस्त्र माणसे जबरदस्तीने इथे घुसली नव्हती.
वेढ्यातल्या दिल्लीत
“अरे म्हाताऱ्या!”
चारी बाजूंनी त्याच्याकडे आरोळ्या आणि अर्ज येत होते: मारल्या गेलेल्या युरोपियनांच्या नोकरांकडून, दुकाने लुटल्या गेलेल्या दुकानदारांकडून, घरे फोडल्या गेलेल्या कुटुंबांकडून. सगळे आस लावून होते, बादशहा सगळे ठीक करील. त्याने अधिकाऱ्यांना फारसीत एक भारदस्त हुकूम पाठवला. त्यात म्हटले होते, ज्याच्यापुढे सारे राजे गुडघे टेकतात, अशा मुसलमान बादशहाच्या राजवटीत असला गोंधळ अगदी अशोभनीय आहे. संध्याकाळच्या सुमाराला अधिकारी पुन्हा आले; शिधा मिळत नाही, ही तक्रार घेऊन. सकाळच्या हुकमातली ती उंच भाषा ते विसरून गेले होते. “अरे बादशहा! अरे म्हाताऱ्या!” अशा हाका ते त्याला मारू लागले; एखाद्याचे लक्ष वेधायला सामान्य लोक वापरतात, तसले शब्द. एकाने त्याचा हात धरून म्हटले, “ऐक.” दुसरा म्हाताऱ्या बादशहाच्या दाढीला हात लावून म्हणाला, “माझे ऐक.” त्याला त्यांना आवरता आले नाही. नोकरांपुढे आपल्या नशिबाला रडणे, एवढाच त्याला दिलासा उरला. मग महालाच्या दरवाजांवरच्या मोठ्या आरोळ्यांनी त्याला पुन्हा बाहेर बोलावले, आणि दुकाने उघडा, असे दुकानदारांना सांगत तो दुसऱ्यांदा शहरातून फिरला. त्या दिवसभर बादशहा “नुसती कळसूत्री बाहुली” झाला होता; एकेकाळी त्याचा हुकूम आनंदाने पाळणाऱ्या माणसांच्या हातातली. आता त्याची टिंगल करायला आणि त्याला अपमानित करायला त्यांना लाज वाटत नव्हती.
वेढ्यातल्या दिल्लीत
घोटभर पाणी
१३ मेला शिपायांनी किशनगडच्या राजांच्या वाड्याला वेढा घातला. त्याच्या तळघरातल्या खोल्यांत तीस माणसे, युरोपियन आणि युरेशियन, दोन दिवस लपून होती. त्यांच्यात मि. डेव्हिस आणि एजंटच्या कचेरीतले इतर कारकून होते. भुकेने आणि तहानेने त्यांचे भयंकर हाल होत होते. तिसऱ्या दिवशी त्यांच्यातल्या एकाने जवळून जाणाऱ्या एका पखालवाल्याकडे पाणी मागितले. त्याने पाणी दिले, आणि मग काही शिपायांना ते कुठे आहेत, ते सांगितले. आत लपलेली माणसे सशस्त्र होती; त्यांनी शिपायांवर गोळ्या झाडल्या. ते मजबूत घर बळाने घेता येईना, तेव्हा शिपायांनी देऊ केले: बाहेर या, आम्ही तुम्हाला बादशहाकडे नेतो. एका दरबाऱ्याने बादशहाला सांगितले, यांना वाचवले, तर इंग्रजांच्या नजरेत आपले चांगले चित्र उभे राहील. शिवाय बादशहाला मि. डेव्हिसविषयी मोठा आदर होता; ईस्ट इंडिया कंपनीकडून मिळणारे बादशहाचे पेन्शन कित्येक वर्षे दर महिन्याला तोच त्याला देत असे. बादशहाने त्यांना वाचवायचा हुकूम दिला, आणि त्यांना आपल्याकडे आणायला आपल्या थोरल्या मुलाला पाठवले. शहजादा पोचायच्या आधीच, भीतीने आणि भुकेने गळून गेलेली ती माणसे बाहेर आली, आणि आवारात बसली. एक शिपाई त्यांच्यातल्या एका स्त्रीला घाणेरड्या शिव्या देऊ लागला, आणि विचारू लागला, जीव वाचवायला तू मला काय देशील? मि. डेव्हिसच्या बहिणीने उत्तर दिले, “तुझ्यासारख्याच्या हातात जीवनमरण आहे का? जीव देणारा आणि घेणारा एक देवच आहे.” शिपायाने तलवार उगारली. कडेवरच्या तान्ह्या बाळाला पाठीशी घालायला ती वळली. “त्यानंतर काय घडले, ते सांगायची काय गरज!”
वेढ्यातल्या दिल्लीत
नदीतली प्रेते
जीवनलाल यांनी ऐकले, त्यांच्यातले काही जण वाचले, आणि त्यांना महालात नेले गेले. दिल्लीचे दुसरे साक्षीदार मैनुद्दीन सांगतात, सगळेच मारले गेले. जे अजूनही वाड्याच्या तळघरांत कोंडलेले होते, त्यांना बंडखोरांनी पकडले, आणि थंड डोक्याने त्यांचा खून केला. जोसेफ स्किनर नावाच्या एकाचा मुलगा हिंदुस्थानी पोशाखात पकडला गेला, आणि पोलीस ठाण्यावर त्याचा खून झाला. दोनशेहून अधिक शिपायांनी आणि शहरातल्या गुंडांनी एका महसूल अधिकाऱ्याचे घर लुटले, आणि तिथे लपलेल्या एका इंग्रजाला मारले. १४ तारखेला बादशहा गोंधळून, भांबावून स्वतःला कोंडून बसला; तो कोणालाही भेटेना. शहराच्या प्रमुख अधिकाऱ्याने कळवले, रस्त्यांवर पुष्कळ युरोपियनांची प्रेते पडली आहेत. बादशहाने हुकूम दिला: कमिशनर सायमन फ्रेझर आणि कॅप्टन डग्लस, या दोन इंग्रजांची प्रेते शोधून काढा, म्हणजे त्यांना ख्रिश्चनांच्या दफनभूमीत पुरता येईल. बाकीची सगळी प्रेते नदीत टाकायचा हुकूम झाला. १५ तारखेला शहरातल्या सावकारांना शिपायांना खायला घालायला भाग पाडले गेले. प्रतिष्ठित माणसांना धरून त्यांच्याकडून ओझी वाहवली गेली; त्यांनी घाबरून पैसे द्यावेत, म्हणून. हाल इतके होते, की त्या दिवशी शहरातल्या चांगल्या घरच्या लोकांनी प्रार्थना केली: इंग्रज लवकर येवोत, आणि बंडखोरांचा पराभव होवो. तोवर प्रत्येक मौल्यवान वस्तू जमिनीत पुरली गेली होती, आणि आपल्या घरांच्या रक्षणासाठी त्यांनी स्वतःचे पोलीस ठेवले होते.
वेढ्यातल्या दिल्लीत
पाच खाटीक
जुलैपर्यंत इंग्रज शहराबाहेर तळ ठोकून बसले होते. ८ जुलैला पाच खाटीक एका खाटेवर घालून इंग्रजांच्या छावणीत मांस नेताना पकडले गेले, आणि त्यांचे गळे कापले गेले. शहरात “या क्रूर कृत्याबद्दल” मोठी नाराजी पसरली. दुसऱ्या दिवशी दिल्लीच्या खाटकांनी तक्रार केली: आमचे पाच भाऊबंद मारले गेले, आणि आम्हाला दुकाने बंद ठेवायचा हुकूम झाला आहे. नगारा वाजवून जाहीर केले गेले: गाय मारताना कोणी सापडला, तर त्याला तोफेच्या तोंडी देऊन उडवले जाईल. २८ जुलैला बादशहाने आपल्या सेनापतींना हुकूम दिला: ईदच्या सणाला शहरात एकही गाय मारली जाणार नाही, हे पाहा. जो मुसलमान गाय मारील, त्याला तोफेच्या तोंडी दिले जाईल, आणि त्याला मदत करणारालाही ठार केले जाईल. हकीम अहसनुल्लाने हरकत घेतली, आणि मी मुसलमान धर्मपंडितांचा सल्ला घेईन, असे तो म्हणाला. बादशहा अतिशय संतापला; त्याने दरबार बरखास्त केला, आणि तो आपल्या खासगी दालनात निघून गेला. बरेलीहून आलेल्या शिपायांचा सेनापती जनरल बख्तखान याने ती बंदी जाहीर केली. त्याच दिवशी बातमी आली, इंग्रजांनी बरेलीच्या छावणीतल्या काही गवतवाल्यांना पकडले होते. त्यांनी त्यांना शिपायांची संख्या विचारली, आणि त्यांची टिंगल केली: बख्तखान लढायला बाहेर का येत नाही? मग त्यांनी त्यांचे कान आणि नाक कापले, आणि त्यांना सोडून दिले.
वेढ्यातल्या दिल्लीत
“खजिना रिकामा आहे”
५ सप्टेंबरला बख्तखानाने कळवले, इंग्रजांच्या वेढ्याच्या तोफा येऊन पोचल्या आहेत, आणि काश्मिरी दरवाजासमोर मोर्चे उभे राहत आहेत. बादशहाने विचारले, “इंग्रजांच्या तोफांचा मारा झेलायला तुम्ही काय तयारी करत आहात? तुम्हाला त्यांना तोंड देता येत नसेल, तर शहराचे दरवाजे आत्ताच उघडून टाकलेले बरे.” सेनापती म्हणाला, मी चाळीस तोफांनिशी त्यांना तोंड देईन. दुसऱ्या दिवशी बख्तखानाने तक्रार केली: लढाईचा सगळा भार माझ्या बरेलीच्या माणसांवर पडतो, आणि त्यांना पगार मिळालेला नाही; बाकीच्या फौजांना मात्र मिळाला. बादशहा म्हणाला, “मी आधीच एक लाख रुपये वाटायला लावले आहेत; खजिना रिकामा आहे. तुमच्या हातातून किती लाख रुपये गेले? त्यातले काही देऊन तुम्ही आपल्या माणसांचा पगार का केला नाही?” त्या दिवशी अधिकाऱ्यांची मोठी गर्दी दरबारात आली. आम्हाला हुकूम द्यायला, आमचे नेतृत्व करायला कोणी प्रमुख नाही, अशी त्यांची तक्रार होती; आता काय करायचे? बादशहाने उत्तर दिले, “करण्याची ताकद फक्त तुमच्याच हातात आहे. जे करणे तुम्हाला जमेल असे वाटते, ते करा.”
वेढ्यातल्या दिल्लीत
न आलेला बादशहा
१२ सप्टेंबरला दुकानदारांनी बादशहाकडे संरक्षणाची याचना केली. तोफा चालवायला दुकानदारांना धरून आणा, असा पोलिसांना हुकूम झाला होता; पकडून नेले जाऊ, या भीतीने त्यांनी सगळी दुकाने बंद केली होती. फौजेचा पगार दिला नाही, म्हणून एका शिपायाने एका कारभाऱ्यावर तलवार उपसली. रात्रभर शहरात तोफगोळे पडत होते, आणि फुटणाऱ्या गोळ्यांनी एक स्त्री आणि एक पुरुष मारले गेले. त्या रात्री नगाऱ्याने जाहीर केले: बादशहा स्वतः इंग्रजांवर हल्ला करायला पुढे होईल, आणि त्यांचा नाश करील. सगळ्या शहराला, हिंदूंना आणि मुसलमानांना, शपथ घ्यायला बोलावले गेले: उठा, इंग्रजांच्या छावणीवर तुटून पडा, आणि संख्येच्या बळावर प्रत्येक युरोपियन सैनिकाला मारा. दहा हजारांहून अधिक मुसलमान काश्मिरी दरवाजाजवळ जमले, आणि मध्यरात्रीपर्यंत बादशहाची वाट पाहत राहिले. मग हळूहळू ती मोठी गर्दी पांगली, आणि लोक घरी गेले. १३ तारखेला दिवसभर आणि रात्रभर तोफांना तोफा उत्तर देत होत्या. बख्तखानाच्या छावणीत एक गोळा फुटला, आणि दोन-तीन शिपाई मेले. दोन मोहल्ल्यांतल्या लोकांनी आपली घरे सोडली, आणि ते शहराच्या दूरच्या भागात गेले. पुरुष, बायका, मुले, सगळे निघून जाऊन सारे शहर ओस पडले असते, “शहराच्या पहारेकऱ्यांनी त्यांना फक्त जाऊ दिले असते तर.” ही कथा मुन्शी जीवनलाल यांच्या हकीकतीवरून सांगितली आहे; ती सी. टी. मेटकाफ, ‘टू नेटिव्ह नॅरेटिव्हज ऑफ द म्युटिनी इन डेल्ही’ (१८९८) या ग्रंथात आहे: १२ ते १५ मेच्या नोंदी (पृष्ठे ८४-९३), ८-९ आणि २८ जुलैच्या नोंदी (२८ तारखेची नोंद पृष्ठे १६९-१७१ वर), आणि ५-६ व १२-१३ सप्टेंबरच्या नोंदी (पृष्ठे २२२-२३०); आणि संपादकाच्या टिपेत दिलेली मैनुद्दीन यांची रोजनिशी (पृष्ठ ८९). मैनुद्दीन यांच्या हकीकतीत बादशहाचा निरोप्या कत्तलीच्या आधीच किशनगडच्या वाड्यावर पोचला होता, आणि त्याच्या हुकमांची अवहेलना झाली.