भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
११९४: जयचंदांची शेवटची लढाई
अंबारीतले महाराज
आपल्या शेवटच्या लढाईत महाराज एका उंच अंबारीत बसून आले. हसन निजामीच्या वृत्तांतात, त्यांना “आपल्या सैन्याच्या आणि युद्धहत्तींच्या संख्येचा” गर्व होता. त्यांना एक बाण लागला, आणि ते “आपल्या उच्च आसनावरून जमिनीवर पडले.” त्यांचे मस्तक भाल्याच्या टोकावर खोचून शत्रूच्या सेनापतीकडे नेले, आणि “त्यांचे शरीर तिरस्काराच्या धुळीत फेकून दिले.” ते होते जयचंद, कनौजवर राज्य करणारे शेवटचे राठोड. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांच्या मते, जयचंदांच्या काळात कनौज पुन्हा एकदा एका बलाढ्य राज्याची राजधानी झाले: “विस्तारात आणि वैभवात, दोन्हींत दिल्लीचे प्रतिस्पर्धी.” इथेच जयचंदांनी अश्वमेध यज्ञ केला. आणि इथेच दिल्लीचे चौहान अधिपती पृथ्वीराज यांनी भरदिवसा जयचंदांच्या कन्येला पळवून नेले; ती “स्वखुशीने” गेली. लोक अजूनही ज्यांच्या कीर्तीची गाणी गात, ते दोन वीर, आल्हा आणि ऊदल, पृथ्वीराजांना अडवायला लढले; पण व्यर्थ.
११९४: जयचंदांची शेवटची लढाई
सुलतान आला
शत्रू होता घोरचा शहाबुद्दीन, गझनीचा सुलतान. हसन निजामी आणि कनिंगहॅम त्याला मुहम्मद घोरी म्हणतात. त्याने आधी दिल्लीत पृथ्वीराजांचा पराभव केला, आणि दिल्ली पडली. जेम्स टॉड यांच्या शब्दांत दिल्ली म्हणजे “भारताचा बाहेरचा तट आणि बुरूज.” कनिंगहॅम दिल्लीच्या पाडावाचा काळ जानेवारी ११९१ देतात. मग सुलतान कनौजवर चालून निघाला. त्याचा सेनापती होता त्याचा गुलाम कुतुबुद्दीन. हिजरी ५९० (इ.स. ११९४) मध्ये कुतुबुद्दीन दिल्लीहून निघाला, आणि त्याने कोल घेतले, “हिंदमधल्या अत्यंत प्रसिद्ध किल्ल्यांपैकी एक.” किल्ल्यातल्या शिबंदीपैकी “जे शहाणे आणि चतुर होते, ते मुसलमान झाले”; जे आपल्या जुन्या धर्माला धरून राहिले, त्यांना तलवारीने कापून काढले. इब्न असीरच्या तवारिखेत, कुतुबुद्दीनच्या स्वारीत पुष्कळ जण मारले गेले, आणि तो कैदी आणि लूट घेऊन परतला. त्याच्या दृष्टीने जयचंद “भारतातले सर्वांत मोठे राजे” होते; त्यांचा मुलूख चीनच्या सीमेपासून माळव्यापर्यंत पसरला होता. स्वारीची बातमी कानी आली, तेव्हा जयचंदांनी आपले सैन्य जमवले, आणि ते सुलतानाच्या मुलखावर चालून गेले. सुलतान गझनीहून त्यांच्याशी लढायला आला. हसन निजामी त्याचे सैन्य मोजतो: “चिलखते आणि जाळीदार कवचे घातलेले पन्नास हजार घोडेस्वार.” आघाडीच्या हजार घोडेस्वारांचे नेतृत्व कुतुबुद्दीनकडे होते. शत्रूची जी पहिली फौज समोर आली, तिची या आघाडीने दाणादाण उडवली.
११९४: जयचंदांची शेवटची लढाई
पृथ्वी थकेपर्यंत
दोन्ही सैन्ये यमुनेकाठी भिडली. सुलतानाचे तवारीखकार जयचंदांना “बनारसचे राय”, म्हणजे काशीचे राजे, म्हणतात. त्यांच्याकडे सातशे हत्ती होते, आणि त्यांचे लोक दहा लाख होते, असे म्हणतात: “वाळूच्या कणांसारखे अगणित” सैन्य. नगारे आणि पितळी कर्णे यांचा आवाज “आकाशापर्यंत घुमला.” मोठी कत्तल झाली. जयचंदांच्या लोकांना त्यांच्या संख्येचा आधार होता, सुलतानाच्या लोकांना त्यांच्या धैर्याचा; पण शेवटी हिंदू पळाले. इब्न असीरच्या शब्दांत, “बायका-मुले वगळता कोणालाही जिवंत सोडले नाही, आणि पृथ्वी थकून जाईपर्यंत पुरुषांची कत्तल चालू राहिली.” नव्वद हत्ती पकडले गेले; बाकीच्यांपैकी काही मारले गेले, काही निसटले. जयचंद मारले गेले. त्यांचे दात नसते, तर त्यांचा देह कोणी ओळखलाच नसता. ते दात मुळाशी कमकुवत झाले होते, आणि “सोन्याच्या तारेने बांधून बसवले होते.” हसन निजामी विजयाच्या भरात लिहितो: “तलवारीच्या पाण्याने त्या भूमीतली मूर्तिपूजेची अपवित्रता धुऊन काढली.” लूट तर “पाहणाऱ्याचे डोळे थकून जातील,” एवढी होती. सैन्याने असनीचा किल्ला घेतला; तिथे जयचंदांचा खजिना ठेवला होता. हिंदू पळाल्यावर सुलतान काशीत शिरला, आणि तिथला खजिना चौदाशे उंटांवर लादून घेऊन गेला. ही लढाई आणि काशीची लूट या मालिकेच्या काशीच्या पुस्तकात, “११९४: ऐबक काशीत” या कथेत, पूर्ण सांगितली आहे.
११९४: जयचंदांची शेवटची लढाई
पवित्र प्रवाहात
कनिंगहॅम आणि टॉड जयचंदांच्या आयुष्याचा शेवट वेगळा सांगतात. कनिंगहॅम यांच्या कथनात जयचंद सुलतानापुढे माघार घेत काशीपर्यंत गेले, आणि आपला शेवटचा लढा त्यांनी तिथे दिला. त्यांचा पराभव झाला, “मोठ्या कत्तलीसह.” ते रणांगणातून निसटले, पण गंगा पार करताना बुडाले. जिंकणाऱ्यांनी त्यांचा देह बाहेर काढला, तेव्हा त्यांना आढळले, की त्यांचे दात खोटे होते, आणि सोन्याच्या तारांनी बसवलेले होते. टॉड यांच्या कथनात, “कनोजने आपले सारे बळ पणाला लावले, पण व्यर्थ.” तिथल्या राजांना, जयचंदांना, “हिंदूला साजेसे मरण आले: निसटून जाताना ते पवित्र प्रवाहात बुडाले.” म्हणजे हसन निजामीच्या सांगण्याप्रमाणे जयचंद रणांगणावर बाण लागून मारले गेले; कनिंगहॅम आणि टॉड यांच्या सांगण्याप्रमाणे पळताना बुडाले.
११९४: जयचंदांची शेवटची लढाई
एक लहानसे गाव
टॉड यांच्या शब्दांत, जयचंदांबरोबर “ते अवाढव्य, वैभवशाली कनोज हिंदू नगर राहिले नाही.” हिमालयापासून विंध्यापर्यंतच्या मांडलिक राजांची “छत्तीस कुळे” आपापल्या वतनांवर परतली. गंगेच्या काठावर राठोडांचे नाव संपले. तरी त्या कुळाचा एक अंकुर वाचला, आणि त्याच्यापासून कमी भाग्याच्या एका भूमीत राजांची एक दीर्घ परंपरा चालली. कनिंगहॅम यांच्या शब्दांत, जयचंदांबरोबर “त्या दूरवर कीर्ती पसरलेल्या कनोज राजधानीचे वैभव आणि महत्त्व” संपले. अवघ्या दीडशे वर्षांनी इब्न बतूताने त्याचे वर्णन “एक लहानसे गाव” असे केले. तेव्हापासून ते आणखी आणखी लहान होत गेले. तरी प्रवासी येत राहिले; कारण ते मोठ्या राजमार्गाजवळ होते, आणि त्याच्या जुन्या कीर्तीची त्यांना ओढ होती. कनिंगहॅम यांच्या १८७१ च्या वृत्तांतात, आता शेवटचा घाव बसला होता. रेल्वे इटाव्याकडे वळवली गेली, आणि कनौज पूर्वेकडे दूर राहिले. यापुढे तिथे येणार होते “फक्त जिज्ञासू पुरातत्त्वप्रेमी, आणि जिल्ह्याचे सरकारी अधिकारी.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड २ (१८६९): हसन निजामीचा ‘ताजुल मआसिर’, पृष्ठे २२२-२२३; इब्न असीरचा ‘कामिलुत्तवारीख’, पृष्ठे २५०-२५१; आणि मिन्हाजचा ‘तबकात-इ-नासिरी’, पृष्ठे २९७ आणि ३००; त्यासोबत अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठ २८३; जेम्स टॉड, ‘ॲनल्स अँड अँटिक्विटीज ऑफ राजस्थान’, खंड २ (१८३२), ‘ॲनल्स ऑफ मारवाड’, प्रकरण १, पृष्ठ ८; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘फर्रुखाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), पृष्ठ १२२. मिन्हाज लिहितो, सुलतान काशी आणि कनौजमार्गे आला, आणि चंदावाहजवळ (चंदावल) जिंकला; त्याने तीनशेहून अधिक हत्ती पकडले. त्याचे संपादक फिरिश्ताचा हवाला देतात: “चंदवार आणि इटावा यांच्या दरम्यान.” हसन निजामी शंभर हत्ती मोजतो (काही प्रतींत तीनशे). मिन्हाज हे वर्ष हिजरी ५९० (इ.स. ११९३) देतो, आणि टॉड संवत १२४९ (इ.स. ११९३). नेव्हिल जयचंदांचे कुळ गहरवार सांगतात, आणि त्यांना गोविंदचंद्र यांचे नातू म्हणतात.