- 1वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्याकनौजचे जुने नाव कान्यकुब्ज: “वाकलेल्या कुमारिकांची नगरी”. वाल्मीकींचे रामायण कुशनाभ नावाच्या एका धर्मात्मा राजांची कथा सांगते. त्यांनी एक नगरी वसवली; रामायण तिला महोदय म्हणते. आणि महोदय हे कान्यकुब्जचेच दुसरे नाव. कुशनाभ हे राजर्षी होते. त्…
- 2हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्जकान्यकुब्ज, “आता ज्याला कनौज म्हणतात” ती नगरी, गंगेकाठी वसली होती. तिच्या राजांपैकी एक होते हर्षवर्धन. त्यांची कथा सुरू होते बेड्यांत जखडलेल्या एका स्त्रीपासून. ती कथा बाण सांगतात. राजपुत्रांचे पिता, राजे, निवर्तले होते. तेवढ्यात संवादक रडत…
- 3शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजेकान्यकुब्ज, “आजचे कनौज”, याचे आणखी एक नाव होते: गाधिपूर. ते तिथल्या दंतकथांमधल्या गाधी नावाच्या राजांवरून पडले. कल्हणांचे श्लोक ललितादित्य राजांच्या युद्धांचे गुणगान करतात. ते राजे या नगरीत येतात, तेव्हा कवींना नगरीची ती सुप्रसिद्ध दंतकथा आ…
- 4अल-बिरूनी यांचे कनौजअल-बिरूनी यांच्या दृष्टीने “भारताचा मध्य म्हणजे कनोजच्या भोवतालचा देश.” हा देश समुद्र आणि पर्वत यांच्या बरोबर मध्ये होता; उष्ण प्रदेश आणि थंड प्रदेश यांच्याही मध्ये. आणि तो सत्तेचेही केंद्र होता, “कारण पूर्वीच्या काळी त्यांचे सर्वांत प्रसिद…
- 5कनौजचे सात किल्लेजवळजवळ वीस हजार माणसे सुलतानाच्या कूचाची वाट पाहत बसली होती. इस्लामच्या आवेशाने ती मावराउन्नहरच्या मैदानांतून आली होती. ती तलवारींवर तलवारी आपटत, आणि धर्मयुद्धाची ललकारी देत: “ईश्वर महान आहे!” त्यांनी आपले प्राण “आपल्या तळहातावर” ठेवले होते…
- 6जयचंद आणि संयोगिताभारतातले राजपुत्र कनौजला जमले होते, आणि राजकन्या संयोगिता यांनी त्यांतल्या प्रत्येकाला नाकारले. त्यांनी “वरमाला” आपल्या नायकाच्या गळ्यात घातली: दिल्लीचे चौहान राजे पृथ्वीराज, त्यांच्या वडिलांचे प्रतिस्पर्धी. ही कनौजची कहाणी आहे, एक काव्य सा…
- 7११९४: जयचंदांची शेवटची लढाईआपल्या शेवटच्या लढाईत महाराज एका उंच अंबारीत बसून आले. हसन निजामीच्या वृत्तांतात, त्यांना “आपल्या सैन्याच्या आणि युद्धहत्तींच्या संख्येचा” गर्व होता. त्यांना एक बाण लागला, आणि ते “आपल्या उच्च आसनावरून जमिनीवर पडले.” त्यांचे मस्तक भाल्याच्या…
- 8१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभवलोखंडी चिलखतातले चाळीस हजार घोडेस्वार दहा हजारांपुढे पळाले; आणि त्या रणांगणावर “मित्र असो वा शत्रू, एकही माणूस जखमी झाला नाही.” गंगेकाठी कनौजला झालेली ही लढाई मिर्झा हैदरच्या आठवणीत अशी राहिली. “एकही तोफ उडाली नाही, आणि गाडे निरुपयोगी ठरले.…
- 9ढिगारे आणि अत्तरवालेरेव्हरंड टेनंट अठराव्या शतकाच्या अखेरीला कनौजला आले. “आजच्या गावात शिरण्यापूर्वी कितीतरी मैल तुम्ही जंगलांतून प्रवास करता. मधूनमधून तंबाखूची लहान लहान शेते लागतात, आणि त्यांची माती म्हणजे विटांचा चुरा आणि चुना.” भिंती आणि पडक्या वेशी अजूनही…