भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
लोखंडी बेड्या
कान्यकुब्ज, “आता ज्याला कनौज म्हणतात” ती नगरी, गंगेकाठी वसली होती. तिच्या राजांपैकी एक होते हर्षवर्धन. त्यांची कथा सुरू होते बेड्यांत जखडलेल्या एका स्त्रीपासून. ती कथा बाण सांगतात. राजपुत्रांचे पिता, राजे, निवर्तले होते. तेवढ्यात संवादक रडत रडत, आक्रोश करत दरबारात घुसला. तो त्यांच्या बहिणीचा, राजकन्या राज्यश्री यांचा, एक मानाचा सेवक होता. दोघे राजपुत्र, राज्यवर्धन आणि त्यांचे धाकटे भाऊ हर्षवर्धन, यांनी स्वतः त्याला विचारले, “बोल, मित्रा! बोल.” दैव आता आपल्यावर कोणता नवा घाव घालते आहे? कष्टाने शब्द जुळवत तो म्हणाला, “महाराज, नीच माणसांची रीतच अशी असते; पिशाचांसारखी. फट दिसली, की ते घाव घालतात.” ज्या दिवशी राजांच्या मृत्यूची वार्ता पसरली, त्याच दिवशी माळव्याच्या दुष्ट राजाने ग्रहवर्मा राजांना “इहलोकातून उखडून टाकले”. आणि राजकन्या राज्यश्री यांना “एखाद्या दरोडेखोराच्या बायकोसारखे, पायांचे चुंबन घेणाऱ्या लोखंडी बेड्यांच्या जोडीत जखडून कान्यकुब्जच्या तुरुंगात टाकले” होते. शिवाय अशीही बातमी होती, की त्यांचे सैन्य नेत्याविना आहे असे समजून तो दुष्ट त्यांचाही देश बळकावणार आहे.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
भावाचा खून
पुढे काय झाले, ते ह्युएनत्संग सांगतात. ते पिता म्हणजे प्रभाकरवर्धन राजे. थोरले पुत्र राज्यवर्धन गादीवर आले, आणि त्यांनी सद्गुणाने राज्य केले. पण पूर्व भारतातले कर्णसुवर्णचे राजे शशांक आपल्या मंत्र्यांना नेहमी म्हणत, शेजारी चांगला राजा असणे हे आपल्या राज्यासाठी दुर्दैवच. म्हणून त्यांनी राज्यवर्धनांना बोलणी करायला बोलावले, आणि तिथे त्यांचा खून केला. राजे गेले, आणि देश उजाड झाला. तेव्हा महामंत्री भंडी यांनी जमलेल्या मंत्र्यांपुढे भाषण केले. ते मोठे सामर्थ्यवान आणि नामवंत होते. ते म्हणाले, “राष्ट्राचे भवितव्य आज ठरायचे आहे.” जुन्या राजांचे पुत्र गेले. पण त्यांचे बंधू दयाळू आहेत, प्रेमळ आहेत, कर्तव्यदक्ष आहेत. आपल्या कुळाला ते इतके धरून राहतात, म्हणून प्रजा त्यांच्यावर विश्वास ठेवील. “त्यांनी राजसत्ता हाती घ्यावी, असे मी सुचवतो.” सगळ्यांनी ते मान्य केले. मंत्र्यांनी राजपुत्रांची विनवणी केली: आपण राज्य करावे, आपल्या कुळाच्या शत्रूंना जिंकावे, आणि राज्याचा अपमान धुवून काढावा. राजपुत्रांनी उत्तर दिले, देशाचा कारभार ही मोठी जबाबदारी आहे. आधी मी जाऊन बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरांच्या मूर्तीचा सल्ला घेईन. ती मूर्ती गंगेच्या काठावर होती, आणि तिने अनेक चमत्कार दाखवले होते.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
उजव्या हाताची प्रतिज्ञा
तिथे त्यांनी उपवास केला, आणि प्रार्थना केली. बोधिसत्त्व सदेह त्यांच्यापुढे प्रकट झाले, आणि त्यांनी विचारले, तुला काय हवे? राजपुत्र म्हणाले, “माझे प्रिय पिता तर गेलेच; आणि माझे बंधू, इतके दयाळू, इतके सौम्य, त्यांचा अधमपणे खून झाला.” प्रजा मला पित्याच्या जागी बसवू पाहते आहे; मला मार्ग दाखवावा, असे त्यांनी मागितले. बोधिसत्त्वांनी उत्तर दिले, पूर्वजन्मी तू याच वनात एक तपस्वी होतास, आणि त्या पुण्यामुळे राजपुत्र झालास. कर्णसुवर्णच्या राजांनी बुद्धांचा धर्म उलथून टाकला आहे. आता तू अतिशय प्रेमाने आणि करुणेने राज्य कर. दुःखी जनांची काळजी घेतलीस, तर लवकरच तू “पाचही भारतां”वर राज्य करशील. “सिंहासनावर बसू नकोस, आणि स्वतःला महाराज म्हणवू नकोस.” म्हणून राजपुत्रांनी राजपद स्वीकारले, पण स्वतःला फक्त राजपुत्र म्हणवले. मग त्यांनी मंत्र्यांना आज्ञा दिली: “माझ्या भावाचे शत्रू अजून शिक्षा न होता मोकळे आहेत … जोपर्यंत असे आहे, तोपर्यंत माझा उजवा हात अन्नाचा घास कधीही माझ्या तोंडाला लावणार नाही.” राज्यातला प्रत्येक सैनिक बोलावला गेला: ५००० हत्ती, २००० घोडेस्वार आणि ५०,००० पायदळ. पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जात, जे जे आज्ञा मानत नव्हते, त्या सगळ्यांना त्यांनी नमवले. हत्तींच्या अंगावरचा साज कधी उतरला नाही, की सैनिकांचे कमरपट्टे सुटले नाहीत. सहा वर्षांत त्यांनी “पाचही भारत” आपल्या अमलाखाली आणले. त्यांचे सैन्य वाढून ६०,००० युद्धहत्ती आणि १,००,००० घोडेस्वार इतके झाले. तीस वर्षांनंतर त्यांची शस्त्रे विसावली, आणि सगळीकडे शांततेत त्यांचे राज्य चालले.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
वनातली बहीण
राज्यश्री यांचे काय झाले, ते बाण सांगतात. भंडी हर्षवर्धनांकडे आले, तेव्हा हर्षवर्धन राजे झाले होते. राजे त्यांच्या गळ्यात पडून बराच वेळ रडले. त्यांनी विचारले, माझ्या भावाचा मृत्यू कसा झाला, आणि माझ्या बहिणीचे काय झाले? भंडी म्हणाले, लोकांत अशी चर्चा आहे, की राज्यवर्धनांच्या मृत्यूनंतर कान्यकुब्ज “गुप्त नावाच्या माणसाने” बळकावले. मग राणी आपल्या तुरुंगातून निसटल्या, आणि आपल्या परिवारासह विंध्याच्या वनात गेल्या. त्यांचा शोध घ्यायला ज्यांना पाठवले, त्यांच्यापैकी कोणीही परत आलेले नाही. पुढे त्यांच्या दासींनी राजांना सगळी हकीकत सांगितली. “गौडांच्या गोंधळा”च्या काळात गुप्त नावाच्या एका सरदाराने त्यांना कान्यकुब्जच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते. राज्यवर्धनांच्या मृत्यूची बातमी त्यांनी ऐकली, आणि अन्नत्याग केला. भुकेने गळून गेलेल्या अवस्थेत त्या विंध्याच्या वनांतून भटकत राहिल्या. आणि शेवटी, निराशेच्या भरात, त्यांनी चितेवर चढायचा निश्चय केला. दासींनी हे सांगितले, तेव्हा राज्यश्री पुन्हा भावाजवळ होत्या. दुःखात असलेल्या बहिणीची त्यांनी मनापासून सेवा केली. राज्यश्रींच्या पतीच्या श्राद्धासाठी तयार केलेले अन्न त्यांनी आधी राज्यश्रींना आणि त्यांच्या दासींना खाऊ घातले, आणि मगच स्वतः घेतले.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
समोरासमोरचे बुरूज
हर्षवर्धन कान्यकुब्जचे राजे असताना ह्युएनत्संग तिथे आले. नगरी तेव्हा कशी होती, याचे ते वर्णन करतात. पश्चिमेला गंगा, आणि तिच्या काठाने सुमारे २० ली लांब पसरलेली नगरी. तिच्याभोवती एक कोरडा खंदक होता, आणि “एकमेकांसमोर उभे असलेले भक्कम, उंच बुरूज”. चारी बाजूंना फुले आणि वने होती; आणि तळी आणि सरोवरे, “निर्मळ, स्वच्छ, आरशांसारखी चमकणारी”. लोक सुखवस्तू आणि समाधानी होते; प्रामाणिक आणि सुस्वभावी. ते रंगीत, नक्षीदार वस्त्रे घालत. त्यांना विद्येची आणि वादविवादाची आवड होती, आणि त्यांच्या शुद्ध भाषेची कीर्ती दूरवर पसरली होती. बुद्धांचे अनुयायी आणि “पाखंडी” जवळजवळ सारख्याच संख्येने होते. राजांनी “पाचही भारतां”त कोणत्याही जिवाची हत्या करायला, आणि मांस खायला बंदी घातली. मोडणाऱ्याला क्षमा नव्हती; मृत्युदंड होता. गंगेच्या काठाने त्यांनी हजारो स्तूप बांधले. प्रत्येक राजमार्गावर त्यांनी धर्मशाळा उभारल्या; तिथे अन्न, पाणी आणि वैद्य असत. दर पाच वर्षांनी ते आपले खजिने दानात रिते करत; फक्त सैनिकांची शस्त्रे तेवढी राखून ठेवत.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
एका दातासाठी एक सुवर्णमुद्रा
नगरीच्या दक्षिणेला, गंगेच्या काठी, एकाच भिंतीच्या आत तीन विहार होते. तिथे एका रत्नजडित करंड्यात बुद्धांचा एक दात होता. तो सुमारे दीड इंच लांब होता, अतिशय तेजस्वी, आणि सकाळी एका रंगाचा, रात्री दुसऱ्या रंगाचा दिसे. रोज शेकडो, हजारो लोक त्याची पूजा करायला येत. इतका गलका होऊ लागला, की त्याच्या रक्षकांनी दर्शनावर भारी कर बसवला: एक मोठी सुवर्णमुद्रा. तरीही भाविक मोठ्या संख्येने येतच राहिले, आणि आनंदाने कर भरत राहिले. पर्वाच्या दिवशी तो दात एका उंच आसनावर ठेवला जाई. त्याच्याभोवती फुलांचे ढीग साचत, तरी करंडा फुलांखाली कधी झाकला जात नसे. तो दात तिथे कसा आला, ते ह्युएनत्संग यांचे चरित्रकार ह्वुई ली सांगतात. काश्मीरमध्ये असा एक दात आहे, असे राजांनी ऐकले. तो पाहायला ते स्वतः सीमेपर्यंत गेले. तिथल्या भिक्षूंनी तो लपवला. पण त्यांचा राजा हर्षवर्धनांना घाबरत होता. त्याने इकडेतिकडे खणून तो शोधून काढला, आणि त्यांना दिला. हर्षवर्धन भक्तिभावाने भारावून गेले, आणि तो बळजबरीने घेऊन गेले. जवळच दगडविटांचे एक मोठे सभागृह उभे होते; २०० फूट उंच. त्यात बुद्धांची तांब्याची एक उभी मूर्ती होती; ३० फूट उंच. त्याच्या दक्षिणेला सूर्याची आणि महेश्वराची देवळे होती; चकचकीत निळ्या दगडाची. प्रत्येक देवळात झाडलोट करायला आणि पाणी शिंपायला हजार सेवक होते. आणि तिथला नगाऱ्यांचा आणि गाण्यांचा आवाज “दिवसा किंवा रात्री” कधी थांबत नसे.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
राजांच्या खांद्यावरची सोन्याची मूर्ती
ह्वुई ली ह्युएनत्संग यांना “आचार्य” म्हणतात. त्यांच्या वृत्तांतात, आचार्यांनी एक ग्रंथ लिहिला होता, आणि त्याची कसोटी लावायला राजांनी कान्यकुब्जला एक मोठी सभा बोलावली. तिथपर्यंतची कूच ह्युएनत्संग यांचा स्वतःचा वृत्तांत सांगतो. राजे कुमारराज या दुसऱ्या एका राजांबरोबर गंगेच्या काठाने वर निघाले; एक एका काठाने, दुसरे दुसऱ्या काठाने, जमिनीवरून आणि पाण्यावरून. नव्वद दिवसांनी ते नगरीला पोचले, आणि पश्चिम काठावरच्या एका फुललेल्या उपवनात त्यांनी तळ दिला. वीस देशांचे राजे आपापल्या सगळ्यांत नामवंत भिक्षूंना आणि ब्राह्मणांना घेऊन आले. राजांनी तिथे एक मोठा विहार बांधला होता, आणि सुमारे १०० फूट उंचीचा एक मनोरा. मनोऱ्यात बुद्धांची एक सोन्याची मूर्ती होती; राजांच्या स्वतःच्या उंचीएवढी. रोज तीन फूट उंचीची बुद्धांची एक सोन्याची मूर्ती एका मोठ्या हत्तीवरून बाहेर निघे. तिच्या शेजारून राजे चालत; शक्राचा वेष घेऊन, हाती छत्र धरून. आणि कुमारराज ब्रह्मदेवांचा वेष घेऊन, हाती पांढरी चवरी धरून. दोघांच्याही भोवती चिलखत घातलेले ५०० युद्धहत्ती असत. जाता जाता राजे मोती, आणि सोन्याची आणि चांदीची फुले उधळत. त्यांनी मूर्तीला स्नान घातले, आणि ती आपल्या स्वतःच्या खांद्यावर घेऊन मनोऱ्यात नेली. वादसभेचे अध्यक्ष म्हणून आचार्य बसले. दाराबाहेर त्यांचे आव्हान टांगले होते: त्या ग्रंथातला एक जरी शब्द कोणाला तर्काविरुद्ध आढळला, तर “त्याची भरपाई म्हणून मी माझे मस्तक देईन.” काही जणांनी त्यांच्या जिवावर उठण्याचा कट केला. तेव्हा राजांनी जाहीर केले, जो त्यांना इजा करील, त्याचे “ताबडतोब शिर उडवले जाईल”. आणि जो त्यांच्याविरुद्ध बोलेल, त्याची जीभ कापली जाईल. अठरा दिवस कोणीही वाद घालायला धजावले नाही.
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
मनोऱ्याला आग
ती सभा कशी संपली, ते ह्युएनत्संग यांचा स्वतःचा वृत्तांत सांगतो. निरोपाच्या दिवशी मनोऱ्याला मोठी आग लागली, आणि विहाराच्या दारावरच्या मंडपानेही पेट घेतला. राजे आक्रोशले: “माझ्या देशाची सगळी संपत्ती मी दानात खर्ची घातली … अशा संकटांपुढे मला आणखी जगून काय करायचे?” त्यांनी धूप जाळला, प्रार्थना केली, आणि एक व्रत घेतले. “माझ्या पूर्वपुण्यामुळे मी साऱ्या भारतावर राज्य करू लागलो; माझ्या धर्माचरणाच्या बळाने ही आग नष्ट होवो; नाहीतर मला मरण येवो!” मग ते दाराच्या उंबऱ्याकडे सरळ धावत गेले. जणू एकाच फटक्यात आग विझली, आणि धूर नाहीसा झाला. ते सगळे राजे थक्क झाले. पण हर्षवर्धनांचा चेहरा आणि आवाज जराही बदलला नाही. त्यांनी त्या राजांना विचारले, याबद्दल तुम्हाला काय वाटते? अश्रू ढाळत ते राजे त्यांच्या पायांवर पडले. ते म्हणाले, जे काम युगानुयुगे टिकावे अशी आमची आशा होती, त्याची राख झाली, आणि पाखंडी आनंदित झाले आहेत. हर्षवर्धनांनी उत्तर दिले, यातून बुद्धांच्या शिकवणीचेच प्रमाण मिळते. पाखंडी मानतात, की वस्तू टिकतात; पण सगळे काही नश्वर आहे. “हा मोठा आनंदाचा प्रसंग आहे, शोक करण्याचा नव्हे.”
हर्षवर्धनांचे कान्यकुब्ज
सुरी घेतलेला माणूस
त्या राजांना घेऊन ते पूर्वेकडच्या मोठ्या स्तूपावर चढले. पायऱ्या उतरत असताना एक माणूस सुरी घेऊन त्यांच्यावर धावून आला. राजे काही पायऱ्या मागे सरले, आणि मग वाकून त्यांनी स्वतः त्या माणसाला पकडले. त्यांचे अधिकारी इतके घाबरले होते, की त्यांना जागचे हलता आले नाही. सगळ्या राजांनी मागणी केली, या माणसाला इथल्या इथे ठार मारा. पण हर्षवर्धनांनी जराही न भिता तसे करायला मनाई केली, आणि स्वतः त्याची चौकशी केली. “मी तुझे काय वाकडे केले होते, म्हणून तू असे कृत्य करायला निघालास?” तो माणूस म्हणाला, पाखंड्यांनी मला बहकवले. राजांनी भिक्षूंसाठी आपला खजिना रिता केला; पण दूरदूरहून आलेल्या पाखंड्यांशी कोणी धड बोललेही नाही. त्यांच्या मनात कडवटपणा होता, आणि त्यांनी मला पैसे देऊन हे काम करायला लावले. राजांनी त्यांची कसून चौकशी केली. पाचशे ब्राह्मणांना त्यांच्यापुढे आणले गेले. राजे ज्या भिक्षूंचा सन्मान करत, त्यांचा या ब्राह्मणांना मत्सर होता. म्हणून त्यांनी जळते बाण मारून मनोरा पेटवला होता. आगीपासून पळताना गर्दी गोंधळून पांगेल, आणि त्याच क्षणी राजांना ठार करावे, अशी त्यांची योजना होती. ती फसली, तेव्हा त्यांनी या माणसाला लाच देऊन एका अरुंद वाटेत राजांची वाट पाहायला बसवले होते. मंत्र्यांनी आणि राजांनी मागणी केली, या पाखंड्यांचा नायनाट करा. राजांनी त्यांच्या म्होरक्याला शिक्षा केली, आणि बाकीच्यांना क्षमा केली. त्या पाचशे ब्राह्मणांना त्यांनी भारताच्या सीमाप्रदेशात हद्दपार केले. मग हर्षवर्धन आपल्या राजधानीला परत गेले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बाणांचे ‘हर्षचरित’, ई. बी. कॉवेल आणि एफ. डब्ल्यू. टॉमस यांचे भाषांतर (१८९७), प्रकरणे ६-८, पृष्ठे १७३-१७४, २२४, २५०-२५१; ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८४), पुस्तक ५, पृष्ठे २०६-२२३; आणि ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तके २ आणि ५, पृष्ठे ८२-८४, १७६-१८३. हर्षवर्धन राजांची संपूर्ण कथा या संकेतस्थळावरच्या ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात ‘आगीचे वर्ष’ आणि ‘सर्वस्व दान करणारा राजा’ या कथांमध्ये सांगितली आहे. चरित्रात शशांकांचा हेतू राज्यवर्धनांच्या युद्धकौशल्याचा द्वेष असा दिला आहे. चरित्रात राजे अठरा आहेत, आणि चवरी आणि छत्र यांची अदलाबदल आहे. बील या राजवटीचा काळ ६१० ते सुमारे ६५० असा देतात (मॅक्स म्यूलर यांच्या आधारे); इतर ती ६०६ किंवा ६०७ मध्ये सुरू झाली असे मानतात.