भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
अल-बिरूनी यांचे कनौज
भग्न झालेले मोठे नाव
अल-बिरूनी यांच्या दृष्टीने “भारताचा मध्य म्हणजे कनोजच्या भोवतालचा देश.” हा देश समुद्र आणि पर्वत यांच्या बरोबर मध्ये होता; उष्ण प्रदेश आणि थंड प्रदेश यांच्याही मध्ये. आणि तो सत्तेचेही केंद्र होता, “कारण पूर्वीच्या काळी त्यांचे सर्वांत प्रसिद्ध वीर आणि राजे तिथे राहत असत.” कनौज, म्हणजे कान्यकुब्ज, पांडूच्या पुत्रांमुळे प्रसिद्ध झाले होते. पण गंगेच्या पश्चिमेला असलेले कनौज स्वतः “फार मोठे नगर” होते, “पण त्याचा बहुतेक भाग आता भग्न आणि ओसाड पडला आहे.” राजधानी गंगेच्या पूर्वेला, बारी नगरात हलवली गेली होती. तिथून बारी तीन-चार दिवसांच्या मजलेवर होते. ई. सी. सखाऊ हे या ग्रंथाचे भाषांतरकार. त्यांच्या मते गझनीच्या महमूदाने इ.स. १०१७ मध्ये कनौज लुटले आणि उद्ध्वस्त केले. या विनाशामुळे आणखी दूर बारी हे नवे नगर वसवले गेले; पण ते कधी फारसे मोठे झालेले दिसत नाही. अल-बिरूनी यांची तक्रार होती, की हिंदू आपल्या राजांच्या क्रमाविषयी बेफिकीर असतात. त्यांना खोदून खोदून विचारले, आणि काय सांगावे ते कळेनासे झाले, की “ते हमखास कहाण्या सांगू लागतात.” अशीच त्यांची एक कहाणी होती: कनौजच्या एका राजांची आणि एका वस्त्राची.
अल-बिरूनी यांचे कनौज
भरतकामातले पाऊल
कनिक हे काबूलच्या जुन्या राजांपैकी एक. पुरुषावरचा बौद्ध विहार त्यांनीच बांधला, असे म्हणतात. कनौजच्या त्या राजांनी कनिकांना इतर भेटींबरोबर एक वस्त्र पाठवले. ते अतिशय भरजरी होते, आणि अगदी विलक्षण. त्याचे पोशाख शिवून घ्यावेत, असे कनिकांना वाटले. पण त्यांच्या शिंप्याची हिंमत होईना. तो म्हणाला, “यात माणसाच्या पावलाची आकृती आहे. मी कितीही खटपट केली, तरी ते पाऊल दोन खांद्यांच्या मधोमधच येईल.” तिथे पाऊल असणे हे अधीनतेचे चिन्ह होते. कनौजच्या राज्यकर्त्यांनी आपला अपमान आणि बेइज्जत करायचे ठरवूनच हे केले, अशी कनिकांची खात्री झाली. आणि घाईघाईने ते सैन्य घेऊन कनौजच्या राजांवर चालून निघाले. कनौजचे राय फार गोंधळले. कनिकांना तोंड देण्याचे बळ त्यांच्यापाशी नव्हते. त्यांनी आपल्या वजिराला विचारले, आता काय करावे? वजीर म्हणाला, “शांत बसलेल्या माणसाला तुम्ही डिवचलेत, आणि न शोभणाऱ्या गोष्टी केल्यात. आता माझे नाक आणि ओठ कापा. मला विद्रूप होऊ द्या, म्हणजे मला काही युक्ती सापडेल. उघड प्रतिकार करणे तर शक्यच नाही.”
अल-बिरूनी यांचे कनौज
वाळूत रोवलेला भाला
रायांनी तसे केले, आणि वजीर सीमेवर निघून गेला. तिथे कनिकांच्या सैन्याला तो सापडला. वजीर म्हणाला, कनिकांच्या आज्ञेत राहा, असा सल्ला मी माझ्या धन्याला दिला; त्यासाठी मला विद्रूप करण्यात आले. राय एका दूरच्या जागी गेले आहेत. मोठ्या रस्त्याने ती फार दूर आहे; पण सैन्याने बरोबर पाणी नेले, तर एक वाळवंट ओलांडून तिथे सहज पोचता येते. “ते तर सहज होण्यासारखे आहे,” कनिक म्हणाले. वजिराने सैन्याला एका अफाट वाळवंटात नेले. दिवसांमागून दिवस गेले, आणि रस्ता संपेना. वजीर म्हणाला, “मी माझ्या धन्याला वाचवायचा, आणि त्यांच्या शत्रूचा नाश करायचा प्रयत्न केला, यात माझा काही दोष नाही. या वाळवंटातून बाहेर पडायचा सगळ्यांत जवळचा रस्ता म्हणजे तुम्ही आलात तोच. आता माझे काय करायचे ते करा; कारण या वाळवंटातून कोणीही जिवंत बाहेर पडणार नाही.” कनिकांनी जमिनीतल्या एका खोलगट जागेभोवती घोडा फिरवला, आणि तिच्या मधोमध आपला भाला जमिनीत खुपसला. पाणी उसळून बाहेर आले; इतके, की सगळे सैन्य ते प्यायले आणि परतीच्या वाटेसाठी भरूनही घेतले. वजीर म्हणाला, “माझी कपटी युक्ती मी बलाढ्य देवदूतांविरुद्ध नव्हे, तर दुबळ्या माणसांविरुद्ध योजली होती.” आणि त्याने आपल्या धन्यासाठी क्षमा मागितली. कनिकांनी ती दिली. ते म्हणाले, तुझ्या धन्याला जे मिळायचे ते मिळाले आहे. वजीर कनौजला घरी परतला. तिथे त्याला कळले, की ज्या दिवशी कनिकांनी जमिनीत भाला खुपसला, त्याच दिवशी रायांचे हात आणि पाय त्यांच्या शरीरापासून गळून पडले होते.
अल-बिरूनी यांचे कनौज
कहाणीचा दुसरा शेवट
मुहम्मद औफी ही कहाणी वेगळ्या रीतीने संपवतो. त्याच्या कहाणीत चालून येणारा राजा आहे झाबुलिस्तानचा राजा. मंत्री रायांना सांगतो, मला शिक्षा करा, आणि बेइज्जत करून हाकलून द्या. मग तो शत्रूच्या सैन्याला अकरा दिवसांच्या वाटेच्या वाळवंटात नेतो. पाणी संपते, तेव्हा तो राजाला म्हणतो, “माझे काम झाले; आता माझे काय करायचे ते करा.” राजा निराश होऊन चारी दिशांना घोडा दौडवत फिरला. आणि त्याला एक हिरवीगार टेकडी दिसली. त्याच्या माणसांनी तिथे खणले. सुमारे दहा यार्डांवर त्यांना उत्तम पाणी लागले. प्रत्येक माणसाने आपल्या तंबूपुढे एक विहीर खणली, आणि सगळ्यांना नवे जीवन मिळाले. सगळे वडीलधारे ओरडू लागले, या वाटाड्याला अतिशय क्रूर यातना देऊन मारले पाहिजे. प्रत्येकाने आपापली एक यातना सुचवली. पण राजा म्हणाला, “माझा निर्णय असा आहे: त्याला थोडे पाणी द्या, आणि जाऊ द्या. त्याने जे केले, ते केवळ आपल्या स्वामीवरच्या निष्ठेपोटी केले.” ही गोष्ट सगळीकडे पसरली. तिच्यामुळे “कनौजचा सगळा देश त्याच्या हाती आला, आणि लोकांनी आज्ञाधारकपणे माना झुकवल्या.”
अल-बिरूनी यांचे कनौज
गुप्त धन शोधणारे श्रीहर्ष
तरीही सगळे रस्ते कनौजहूनच निघत होते. अल-बिरूनी आपले मार्ग कनौजपासूनच मोजतात. एक मार्ग दक्षिणेला “प्रयागच्या झाडा”पर्यंत जाई; तिथे यमुना गंगेला मिळते. बारीहून गंगेच्या काठाने ते अयोध्येपर्यंत आणि “प्रसिद्ध बनारसी”पर्यंत जात. आणि कनौजहून आग्नेयेला ते “भारतातल्या दोन सर्वांत प्रसिद्ध किल्ल्यां”वरून, ग्वाल्हेर आणि कालिंजरवरून, जात. श्रीहर्ष नावाच्या एका राजांबद्दलही त्यांनी ऐकले होते. हिंदूंची समजूत अशी होती, की जमिनीच्या पोटात कोणते गुप्त धन दडले आहे, ते श्रीहर्ष माती तपासून पाहत; अगदी सातव्या पृथ्वीपर्यंत खोल. त्यांना असे धन सापडले. म्हणून आपल्या प्रजेला करांनी पिळण्याची त्यांना गरज पडली नाही. श्रीहर्ष केव्हा होऊन गेले, ते कोणीच अल-बिरूनी यांना खात्रीने सांगू शकले नाही. त्या प्रदेशातले लोक एक सांगत, आणि काश्मीरचे पंचांग दुसरेच. अल-बिरूनी “पूर्ण अनिश्चिततेत” राहिले. पण तिथले लोक अजूनही श्रीहर्षांपासूनच आपली वर्षे मोजत होते. “त्यांचा शक मथुरेत आणि कनोजच्या देशात चालतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अल-बिरूनी यांचा भारतावरचा ग्रंथ, ई. सी. सखाऊ यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८८), प्रस्तावना, पृष्ठ ४५ (रोमन क्रमांक), आणि प्रकरण १८, पृष्ठे १९८-२०२; खंड २ (१८८८), प्रकरण ४९, पृष्ठे ५-६, १०-१३; आणि मुहम्मद औफीचा ‘जामिउल हिकायात’, इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड २ (१८६९), पृष्ठे १७०-१७२. सखाऊ यांच्या मते तेव्हा कनौज बंगालच्या पाल राजांच्या राज्यात होते, राज्यपाल राजांच्या अमलाखाली; आणि सुमारे १०२६ मध्ये महीपाल बारीहून राज्य करत होते. अल-बिरूनी यांच्या माहीतगारांच्या मते श्रीहर्ष विक्रमादित्यांनंतर ४०० वर्षांनी झाले; काश्मीरच्या पंचांगाप्रमाणे ६६४ वर्षांनी. इलियट आणि डॉसन यांची टीप औफीच्या कहाणीला अबू रिहान (अल-बिरूनी) यांनी सांगितलेल्या कथेचे दुसरे रूप म्हणते.