भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
जयचंद आणि संयोगिता
वरमाला
भारतातले राजपुत्र कनौजला जमले होते, आणि राजकन्या संयोगिता यांनी त्यांतल्या प्रत्येकाला नाकारले. त्यांनी “वरमाला” आपल्या नायकाच्या गळ्यात घातली: दिल्लीचे चौहान राजे पृथ्वीराज, त्यांच्या वडिलांचे प्रतिस्पर्धी. ही कनौजची कहाणी आहे, एक काव्य सांगते तशी. जेम्स टॉड यांनी ती पुन्हा सांगितली. त्यासाठी त्यांनी चौहानांचे भाट चंद यांचे काव्य आणि राठोडांचे इतिहास यांचा आधार घेतला. राठोड हे कनौजचे शेवटचे राजे जयचंद यांचे कुळ. जयचंदांच्या कन्येचे हरण हा चंद यांच्या एकोणसत्तर खंडांपैकी “सर्वांत जोशपूर्ण” खंड आहे. टॉड यांच्या दृष्टीने कनौजची ही राजकन्या म्हणजे “आपल्या देशाची हेलन.” भाटांच्या सांगण्याप्रमाणे हे भांडण एकाच घराण्यात सुरू झाले. जयचंद आणि पृथ्वीराज दोघेही तुवर अनंगपाल यांचे नातू. चौहानांच्या आधी दिल्लीवर तुवरांचे राज्य होते. दोघांच्याही माता तुवरांच्या कन्या होत्या. या नात्यातूनच “चौहान आणि राठोड यांचे वैर जन्मले, आणि त्याचा शेवट दोघांच्याही नाशात झाला.”
जयचंद आणि संयोगिता
दोन राजे, एकच दावा
पृथ्वीराज दिल्लीच्या गादीवर आले, तेव्हा जयचंदांनी त्यांना आपले अधिराजे मानायला नकार दिला, आणि ते स्थान स्वतःसाठी मागितले. दोन्ही राज्यांच्या मध्ये फक्त एक नदी होती, काली-नदी. कनौजच्या राठोडांनी आणि दिल्लीच्या तुवरांनी कितीदा तरी ती आपल्या रक्ताने रंगवली होती. कनौज हे बलाढ्य प्रतिस्पर्धी होते. त्याचा तट तीस मैलांहून अधिक घेर घालून पसरला होता. त्याचे सैन्य इतके प्रचंड होते, की जयचंदांना “दल-पांगळा” म्हणत: आपल्याच संख्येने “पांगळे” झालेल्या सैन्याचे राजे. कूच करताना “पिछाडी हलायच्या आधीच आघाडी मुक्कामावर पोचलेली असे.” महोब्याहून आलेल्या परागंदांना जयचंदांनी “मोकळ्या हातांनी” आश्रय दिला. त्यांच्या कट्टर शत्रूंचे भाट, चौहानांचे इतिहासकार, यांनीसुद्धा त्यांच्या थोरवीचे गुणगान केले.
जयचंद आणि संयोगिता
सभामंडपातले सोन्याचे पुतळे
अखेर आपल्या गर्वाच्या भरात जयचंदांनी सोएनैर विधीत स्वतःला दैवी सन्मान करवून घेतले. सर्वांवरच्या अधिराज्याचा तो दावा होता. त्या विधीत प्रत्येक काम, भोजनशाळेतल्या “भांडी घासणाऱ्यापर्यंत”, राजांनीच करायचे असे. पांडवांनंतर कोणत्याही राजघराण्याने ते धाडस केले नव्हते. भारतातल्या प्रत्येक राजाला आमंत्रणे गेली. विधीचा शेवट जयचंदांच्या एकुलत्या एक कन्येच्या विवाहाने व्हायचा होता. त्या काळच्या रीतीप्रमाणे तिथे जमलेल्या राजपुत्रांतून त्या आपला पती निवडणार होत्या. यज्ञमंडपात भारतातले सगळे राजे आले, “चौहानांचे स्वामी आणि मेवाडचे समर सोडून.” त्या दोघांनी जयचंदांच्या दाव्याची हेटाळणी केली होती. म्हणून जयचंदांनी त्या दोघांचे सोन्याचे पुतळे घडवले, आणि त्यांना सगळ्यांत हलक्या जागी उभे केले. पृथ्वीराजांचा पुतळा मंडपाचा द्वारपाल झाला.
जयचंद आणि संयोगिता
प्रेम आणि सूड
पृथ्वीराजांचे आयुष्य म्हणजे “पराक्रमांची आणि शौर्याची एक अखंड मालिका.” आणि आता त्यांच्यापाशी कृती करायला दोन कारणे होती: प्रेम आणि सूड. दोन्ही साधायचे, नाहीतर प्राण द्यायचा: “यज्ञाचा विध्वंस करायचा, आणि हिंदचे सगळे वीर भोवती असले, तरी कनोजच्या त्या सुंदरीला तिथल्या महालांतून घेऊन जायचे.” दिल्लीचे सर्वोत्तम योद्धे, चौसष्ट सरदार आणि त्यांची निवडक माणसे, यांना घेऊन त्यांनी ते करून दाखवले. भरदिवसा त्यांनी राजकन्येला कनौजहून पळवून नेले, आणि राजकन्येने स्वतःला प्रेमाच्या स्वाधीन केले. मग पाच दिवस राजकन्येच्या वडिलांच्या सैन्याशी पळता-पळता घनघोर लढाई झाली. संयोगिता त्या लढाईत होत्या. आपल्या वडिलांच्या सैन्याचा पराभव, आणि दोन्ही सैन्यांची कत्तल, त्यांनी डोळ्यांनी पाहिली. पहिल्या दिवशी पृथ्वीराजांचे मेहुणे, आमेरचे पजून, यांनी मेवाडचे एक सरदार गोविंद यांच्यासह आपल्या स्वामींच्या माघारीचे रक्षण केले. गोविंद पडले, तेव्हा “शत्रू आनंदाने नाचला.” चारशे जण पजूनांवर तुटून पडले. “भाले आणि कट्यारी चालतात; मैदानावर मस्तके लोळतात; रक्ताचे पाट वाहतात.” पजूनांनी शत्रूच्या एका खानाला लोळवले. त्या खानाचे मस्तक त्यांच्या पायांशी लोळले, आणि त्याच वेळी खानाचा भाला छातीत घेऊन पजून पडले. मग कुमक आली, आणि “कनोजची फौज मागे हटली; जयचंदांच्या ढगांसारख्या सेनेने तोंड फिरवले.” पजूनांचे भाऊ आणि भावाचा मुलगा लढत राहिले, आणि दोघेही पडले.
जयचंद आणि संयोगिता
दिल्लीचे बळ गेले
पृथ्वीराजांनी राजकन्येला आपल्यापाशीच ठेवले. भाटांच्या शब्दांत: “त्यांनी आपले बक्षीस राखले; अमर कीर्ती मिळवली; पण दिल्लीचे बळ गमावले.” टॉड यांच्या दृष्टीने जयचंदांनीही असेच कनौजचे बळ गमावले. दोघांनी एकट्याच्या बळावर प्रत्येक राजाला परतवून लावले होते. आणि दोघेही एकामागून एक घोरी सुलतान शहाबुद्दीनपुढे पडले. त्यांच्या भांडणांचा पुरेपूर फायदा घेऊन त्याने भारत कायमचा जिंकला. सुलतानाला आमंत्रण कसे गेले, तेही त्यांनी सांगितले आहे. नागोरला खजिना सापडला; सत्तर लाखांचे सोने. तो पृथ्वीराजांच्या ताब्यात होता. कनौजचे राजे आणि पाटणचे राजे घाबरले; पाटण हा “चौहानांचा कायमचा शत्रू.” एवढ्या संपत्तीने आपला शत्रू किती बळावेल, याची त्यांना भीती वाटली. आणि पृथ्वीराजांना नमवायला त्यांनी मदतीसाठी “शाबुद्दीनला बोलावले.” कनौज आणि पाटण यांनी तातारांच्या टोळ्याही आपल्या पदरी ठेवल्या होत्या; त्यांच्यामार्फत सुलतानाला त्यांच्या भांडणांचा फायदा घेता आला. आधी दिल्ली पडली. तीन दिवसांच्या घनघोर लढाईच्या शेवटच्या दिवशी पृथ्वीराजांचे मित्र समरसी आपल्या मुलासह, आणि आपल्या तेरा हजार खास सैनिकांसह, मारले गेले. त्यांच्या पत्नी पिर्था ज्वाळांतून त्यांना जाऊन मिळाल्या, आणि हल्ला चढवून दिल्ली घेतली गेली. मग “कनोजची पाळी आली; आणि त्याचे शेवटचे राजे जयचंद यांना गंगेत जलसमाधी मिळाली, तेव्हा त्यांच्या मुलाने मरुस्थलीत, ‘मृत्यूच्या प्रदेशात’, आश्रय शोधला.” तिथे त्या मुलाने, सेओजींनी, मारवाडच्या राठोड राजघराण्याची स्थापना केली. टॉड यांच्या दृष्टीने जयचंद होते “आपल्या राष्ट्राचे द्रोही.”
जयचंद आणि संयोगिता
फक्त पाणी
पण भाटांचे शेवटचे दृश्य संयोगिता यांचे आहे, आणि ते कनौज पडण्याआधीचे आहे. पृथ्वीराजांच्या सहवासात त्यांनी पृथ्वीराजांना राजाच्या प्रत्येक कर्तव्याचा विसर पाडला होता. आक्रमक आले, तेव्हा संयोगिता त्या धुंदीतून जाग्या झाल्या. पृथ्वीराजांनी त्यांना एका अशुभ स्वप्नाबद्दल सांगितले. त्या म्हणाल्या, “मरण हे केवळ माणसाचेच नव्हे, तर देवांचेही प्राक्तन आहे. चांगले मरणे म्हणजे चिरंतन जगणे. स्वतःचा विचार करू नका; अमरत्वाचा करा.” सैन्य कूचाला तयार झाले, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या हातांनी पृथ्वीराजांना चिलखत चढवले. “चिलखताच्या कड्या त्या व्यर्थच शोधत राहिल्या;” त्यांची नजर पृथ्वीराजांच्या चेहऱ्यावर खिळली होती. नगारा वाजला, आणि त्यांना तो मृत्यूघंटेसारखा वाटला. पृथ्वीराज त्यांचा निरोप घेऊन निघाले, तेव्हा त्यांनी व्रत घेतले, की आता यापुढे त्या फक्त पाण्यावर राहतील. “त्यांना मी पुन्हा भेटेन, सूर्यलोकात; पण योगिनीपुरात कधीच नाही.” तसेच घडले. त्यांच्या स्वामींचा पराभव झाला; ते पकडले गेले, आणि मारले गेले. आणि आपल्या व्रताला जागून संयोगिता चितेवर चढल्या. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स टॉड, ‘ॲनल्स अँड अँटिक्विटीज ऑफ राजस्थान’, खंड १ (१८२९), प्रकरणे ५, ७ आणि २३, पृष्ठे ८०-८१, २१४-२१६, ५२८-५३०, ५३५-५३७; आणि खंड २ (१८३२), मारवाडचा इतिहास, प्रकरण १, पृष्ठे ५-७, आणि आमेरचा इतिहास, पृष्ठ २८४. टॉड भाट चंद यांचे काव्य आणि भाटांचे इतिहास पुन्हा सांगतात; इथे ती त्यांची कहाणी म्हणून सांगितली आहे, इतिहास म्हणून नव्हे. टॉड राजकन्येला सुंजोगता म्हणतात, जयचंदांना ज्यचंद किंवा जेचंद, आणि सुलतानाला शाबुद्दीन. ते गंगेकाठची राठोडांची सत्ता इ.स. ११९३ मध्ये संपल्याचे सांगतात.