भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
एकही तोफ उडाली नाही
लोखंडी चिलखतातले चाळीस हजार घोडेस्वार दहा हजारांपुढे पळाले; आणि त्या रणांगणावर “मित्र असो वा शत्रू, एकही माणूस जखमी झाला नाही.” गंगेकाठी कनौजला झालेली ही लढाई मिर्झा हैदरच्या आठवणीत अशी राहिली. “एकही तोफ उडाली नाही, आणि गाडे निरुपयोगी ठरले.” ती आठवायला त्याला कारणही होते. तो बादशहा बाबराच्या नात्यातला भाऊ, आणि बाबराचा मुलगा बादशहा हुमायून याचा मित्र. त्याच्याच सांगण्याप्रमाणे, या मोहिमेत “सगळी सूत्रे माझ्याकडेच आली होती.” याआधी शेरशाहने हुमायूनला एकदा चौसा येथे हरवले होते. मग शेरशाहच्या फौजांनी त्याचा पाठलाग करत काल्पी आणि कनौजपर्यंतचा मुलूख व्यापला होता. १५४० मध्ये हुमायूनने आपली विखुरलेली माणसे आग्र्याला पुन्हा जमवली. त्याने ठरवले, की “आपल्या मुकुटासाठी शेवटचा घाव घालायचा.” लढाई हिजरी ९४७ मध्ये मोहरमच्या १० तारखेला झाली. गुलबदन बेगमच्या आठवणी इंग्रजीत आणणाऱ्या ए. एस. बेव्हरिज ही तारीख १७ मे १५४० मानतात.
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
आग्र्याला भावांची बैठक
हैदरच्या दृष्टीने बाबराच्या मुलांत हुमायून सर्वांत थोर होता: लढाईत शूर, मेजवानीत रंगेल, अतिशय उदार. पण त्याच्या सेवेतल्या बदफैली माणसांमुळे त्याला अफूची सवय लागली होती. लोक त्याच्याबद्दल जे जे वाईट बोलत, त्याचा सारा दोष हैदर याच सवयीला देतो. आग्र्याला हुमायून आणि त्याचे भाऊ सात महिने “कंटाळवाण्या अनिश्चिततेत” बोलत बसले. तोवर शेरशाह गंगेवर येऊन लढाईला सज्ज झाला. त्याच काळात हुमायूनचा भाऊ मिर्झा कामरान गंभीर आजारी पडला, आणि त्याचे हात-पाय लुळे पडले. त्याने लाहोरला परत जायचे ठरवले. त्याचे जाणे म्हणजे “शीरखानाच्या उत्कर्षातले वळण.” हैदर तेव्हा कामरानच्या चाकरीत होता, आणि कामरानने त्याला आपल्याबरोबर येण्याची विनवणी केली. पण हुमायूनने हैदरला “मित्र” म्हटले होते. हुमायूनने हैदरला स्पष्ट सांगितले: “तो आजारपणाचे कारण सांगत असेल, तर तू काही वैद्य नाहीस.” मग: “माझ्या आणि शीरखानाच्या या लढाईच्या निकालावर साऱ्या हिंदुस्थानचे, आणि बाबराच्या साऱ्या घराण्याचे भवितव्य अवलंबून आहे.” हैदर गेला, तर तो स्वतःचे डोके वाचवेल: “बाकी सगळे मरतील, पण तू सुरक्षित राहशील!” कामरानची परवानगी न घेताच हैदर थांबला. कामरानने “लाजिरवाणेपणाने” फक्त हजारभर माणसे मागे ठेवली. आग्र्याची जेवढी माणसे नेता आली, तेवढी तो लाहोरला घेऊन गेला. “आणि अशा रीतीने त्याने शत्रूला बळ दिले, आणि आपल्या मित्रांचा पराभव तयार केला.”
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
नदीच्या पलीकडे
शेरशाहने गंगा ओलांडली, आणि त्याचा मुलगा कुतुबखान इटावा आणि काल्पी यांच्या दिशेने निघाला. तिथे हुमायूनची माणसे त्याला भिडली. कुतुबखान मारला गेला, आणि त्यांचा पुरा विजय झाला. मग बादशहा निघाला. हुमायूनच्या आठवणी लिहिणाऱ्या जौहरच्या कथनात, निघण्यापूर्वी बादशहाने नव्वद हजार घोडेस्वारांची पाहणी केली. “काही दिवसांच्या कूचानंतर सैन्य कनोजला पोचले. ते गंगेच्या पश्चिम काठावर आहे.” शेरशाह पलीकडच्या काठावर होता. हैदरच्या वृत्तांतात, जवळजवळ महिनाभर दोन्ही सैन्ये नदीच्या दोन काठांवर समोरासमोर उभी होती. मग तैमूरच्या घराण्यातला एक राजपुत्र, मुहम्मद सुलतान मिर्झा, शेरशाहला जाऊन मिळाला. त्याने याआधी अनेकदा हुमायूनविरुद्ध बंड केले होते, आणि त्याला माफीही मिळाली होती. त्याच्यामागोमाग सगळेच पळू लागले; त्यांतले पुष्कळ तर शेरशाहकडेही गेले नाहीत. छावणीत एकच हाकाटी सुरू झाली: “चला, घरी जाऊन आराम करू.” लढाईशिवायच सैन्य वितळताना पाहत बसण्यापेक्षा लढाईचा धोका पत्करलेला बरा, असे वाटले. आणि एकदा नदी ओलांडली, की कोणाला पळता येणार नव्हते. “म्हणून आम्ही पलीकडे गेलो.”
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
लपवलेली निशाणे
हुमायूनने मोठ्या तोफा आणल्या होत्या: तोफांचे सातशे गाडे, प्रत्येक गाड्याला बैलांच्या चार जोड्या; आणि आणखी मोठे एकवीस गाडे, प्रत्येकाला आठ जोड्या. दोन्ही सैन्यांनी खंदक खणून मोर्चे बांधले. मग पावसाळ्याचे पाणी छावणीत शिरले, आणि हैदरने शत्रूसमोरची एक उंच जागा शोधली. मोहरमच्या १० तारखेला सैन्य तिकडे जाणार होते, तोफा पुढे ठेवून; आणि मग शेरशाह बाहेर येतो की नाही, ते पाहायचे होते. त्या दिवशी तोफा आणि गाडे मध्यभागी उभे होते, आणि त्यांच्यामध्ये साखळ्या ताणलेल्या होत्या. बादशहाच्या फळीची डावी बाजू हैदरने चारशे निवडक माणसांनिशी धरली. त्याच्या आणि नदीच्या मध्ये सत्तावीस अमीर उभे होते, प्रत्येक जण आपले निशाण घेऊन. शेरशाह चालून आला, तेव्हा “त्या सत्तावीस निशाणांपैकी एकही दिसत नव्हते”: शत्रू आपल्यावर तुटून पडेल, या भीतीने मोठ्या अमिरांनी ती लपवून ठेवली होती.
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
वाऱ्यापुढचा भुसा
हैदरच्या मोजणीनुसार शेरशाह पंधरा हजारांहून कमी माणसांनिशी बाहेर आला; समोर लोखंडी चिलखतातले सुमारे चाळीस हजार होते. पण प्रत्येक अमिराबरोबर छावणीतल्या नोकरांची गर्दी होती: प्रत्येक लढवय्यामागे पाच. लढाईत ते कोणाच्याच आवरण्यापलीकडे गेले. घाबरून त्यांनी मध्यभागाला मागून तोफगाड्यांमधल्या साखळ्यांवर ढकलले; अखेर साखळ्या तुटल्या. सगळी शिस्त संपली. उजव्या बाजूला, “एक बाण सुटायच्या आधीच छावणीतले लोक वाऱ्यापुढच्या भुशासारखे पळाले,” आणि तेही मध्यभागावर येऊन आदळले. “अशा रीतीने शत्रूने एक बाण सोडायच्या आधीच सारे सैन्य विखुरले, आणि हरले.” जौहर मात्र या लढाईला घनघोर, “वर्णनाच्या पलीकडची” म्हणतो. त्याच्या कथनात हुमायूनचा भाऊ हिंदाल याने आपल्यासमोरच्या अफगाणांना हरवले; पण दुसरा भाऊ अस्करी याच्या हाताखालची डावी बाजू ढासळली. मग मिर्झा हैदरने सल्ला दिला, की पळणाऱ्यांना वाट मिळावी म्हणून साखळ्या सोडाव्यात. बादशहाने “दुर्दैवाने ते मान्य केले,” आणि पळपुटे रांगा करून गाड्यांच्या फळीतून पार गेले. हैदरच्या संपादकांना हैदरच्या सांगण्यावर शंका घ्यायचे कारण दिसत नाही; तो तिथे लढला होता, आणि त्याने हे डोळ्यांनी पाहिले होते. काळ्या पोशाखातल्या एका अफगाणाने बादशहाच्या घोड्याच्या कपाळावर भाला मारला. घोडा उलटा फिरला, आणि आवरेनासा झाला.
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
हत्ती आणि पागोटी
पुढचे सगळे जौहरने हुमायूनकडूनच ऐकले. घोडा पुन्हा आवरता आला, तेव्हा त्याने पाहिले, की अफगाण तोफगाडे लुटत आहेत. त्याला त्यांच्यावर तुटून पडायचे होते. पण कोणीतरी त्याच्या घोड्याचा लगाम धरला, आणि त्याला नदीकाठी नेले. तिथे तो एका म्हाताऱ्या हत्तीवर बसला; तो हत्ती त्याच्या वडिलांचा होता. माहुताने हत्ती नदीत घालायला नकार दिला: हत्ती बुडेल. अंबारीतल्या एका खोजाने कुजबुजत सांगितले, की हा माणूस आपल्याला शत्रूकडे घेऊन जाणार आहे; त्याचे डोके उडवणे बरे. “मग हत्ती नदी पार कसा करायचा?” बादशहाने विचारले. खोजा म्हणाला, त्याला हत्ती हाकायचे थोडे कळते. तेव्हा हुमायूनने तलवार उपसली, आणि माहुताला असे घायाळ केले, की तो पाण्यात पडला. खोजा हत्तीच्या मानेवर चढला, आणि त्याने हत्ती पलीकडे नेला. पलीकडचा काठ चढता येणार नाही, इतका उभा होता. छावणीतले काही निशाणबरदार त्याच्याच शोधात होते. त्यांनी आपली पागोटी एकमेकांना बांधली, आणि एक टोक त्याच्याकडे फेकले; त्याला धरून तो वर चढला. त्यांचे म्होरके दोन भाऊ होते. त्यांचे एकमेकांवर इतके प्रेम होते, की ते पाहून त्याला आपल्या भावाची, हिंदालची, काळजी वाटू लागली. सुमारे तासाभराने हिंदाल सुखरूप त्याच्यापाशी आला. बेव्हरिज आणखी एका रक्षणकर्त्याचे नाव देतात: गझनीचा शम्सुद्दीन मुहम्मद. हुमायून जवळजवळ बुडत होता, तेव्हा त्याने त्याला वाचवले.
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
हजारांतले आठ
बाकीचे सैन्य जवळजवळ एक फरसख, म्हणजे फारसी कोसभर, पळत नदीपर्यंत आले; मागे शत्रू होता. चिलखते अंगावर असतानाच त्यांनी पाण्यात उड्या घेतल्या; ती काढायला वेळच नव्हता. नदी सुमारे पाच बाणांच्या टप्प्याएवढी रुंद होती. पुष्कळ मोठे अमीर बुडाले. दुपारी हुमायूनबरोबर सतरा हजार माणसे होती. ते नदीतून बाहेर आले, तेव्हा तो तर्दी बेगने दिलेल्या एका घोड्यावर होता, “आणि त्याच्या डोक्यावर काही नव्हते, पायांत काही नव्हते.” “एक हजार चाकरांपैकी आठ जण नदीतून बाहेर आले; बाकीचे पाण्यातच मेले.” आग्र्याला ते थांबलेच नाहीत: “खचलेले, हताश, सांगतानाही काळीज तुटावे अशा अवस्थेत आम्ही लाहूरपर्यंत गेलो.” हिंदालची बहीण गुलबदन बेगम हिला कामरानबरोबर लाहोरला जायला भाग पाडले होते. तिथे “गंगेवर लढाई झाल्याची, आणि बादशाही सैन्याचा पराभव झाल्याची बातमी आली.” पण दुर्दैवालाही एवढी मर्यादा होती: “हजरत बादशहा आणि त्यांचे भाऊ त्या संकटातून सुखरूप बाहेर आले.”
१५४०: कनौजला हुमायूनचा पराभव
कनौजमध्ये लोखंड नाही
आग्र्याला पुष्कळ स्त्रिया मागे राहिल्या होत्या. त्यांना सुखरूप लाहोरला कसे न्यायचे, या अडचणीबद्दल हुमायून हिंदालशी बोलला. त्याने कबूल केले, की अकीकाला स्वतःच्या हाताने न मारल्याचा त्याला कितीदा तरी पश्चात्ताप झाला होता. आई आणि बहिणींना मारावे, या “पराभवातून जन्मलेल्या” सूचनेला हिंदालने कडाडून विरोध केला. गावकरी आणि अफगाण यांच्याशी लढत वाट काढून त्याने त्यांना सुखरूप लाहोरला आणले. पळताना भोंगाव येथे हुमायूनच्या लहानशा रक्षकदलावर गावकऱ्यांनी हल्ला केला; त्या गावकऱ्यांना “हरलेल्या सैन्याला लुटायची सवयच होती.” शेरशाह बादशहा झाला, आणि जिल्ह्यातली अंदाधुंदी आणि लूटमार “निर्दयपणे दडपली गेली.” त्याचा सुभेदार बैरक नियाजी याने कनौजच्या लोकांना असे वठणीवर आणले, की “कोणीही आपल्या घरात धनुष्य, बाण, तलवार किंवा बंदूक ठेवत नसे.” इतकेच नव्हे, तर “शेतीची अवजारे आणि स्वयंपाकाची भांडी सोडली, तर लोखंडाची कोणतीही वस्तू” कोणी ठेवत नसे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मिर्झा हैदर, ‘द तारीख-इ-रशीदी’, ई. डेनिसन रॉस यांचे भाषांतर, एन. एलियास यांचे संपादन (१८९५), पृष्ठे ४६९-४७७; जौहर, ‘द तजकिरत-उल-वाकियात’, चार्ल्स स्ट्युअर्ट यांचे भाषांतर (१८३२), प्रकरण ६, पृष्ठे २०-२३; गुलबदन बेगम, ‘द हिस्टरी ऑफ हुमायून’ (‘हुमायूननामा’), ए. एस. बेव्हरिज यांचे भाषांतर (१९०२), पृष्ठे ३२-३३ आणि १४१-१४३, टिपांसह; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘फर्रुखाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), पृष्ठे १८२-१८३. हैदर शेरशाहला शीरखान म्हणतो. जौहरच्या सांगण्याप्रमाणे सैन्याने लढाईच्या दिवशीच नदी ओलांडली; नेव्हिल यांच्या सांगण्याप्रमाणे सुमारे एक लाखाचे सैन्य भोजपूरला तळ देऊन होते, आणि त्याने महिनाभर आधीच नदी ओलांडली. हैदर चाळीस हजार लढवय्ये मोजतो, जौहर नव्वद हजार घोडेस्वार. गुलबदन बेगमच्या सांगण्याप्रमाणे कामरान बादशहा निघाल्यानंतर आग्र्याहून गेला.