भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजे
जिथे कुमारिका वाकल्या
कान्यकुब्ज, “आजचे कनौज”, याचे आणखी एक नाव होते: गाधिपूर. ते तिथल्या दंतकथांमधल्या गाधी नावाच्या राजांवरून पडले. कल्हणांचे श्लोक ललितादित्य राजांच्या युद्धांचे गुणगान करतात. ते राजे या नगरीत येतात, तेव्हा कवींना नगरीची ती सुप्रसिद्ध दंतकथा आठवते. “जिथे [एके काळी] वायुदेवांनी कुमारिकांना कुबड्या केले होते, त्याच गाधिपुरात” ललितादित्यांनी योद्ध्यांच्या पाठी भीतीने वाकवल्या. तेव्हा कान्यकुब्जचे राजे होते यशोवर्मा. ते पर्वतासारखे उभे होते. पण प्रखर सूर्य डोंगरातला ओढा सुकवतो, तसे ललितादित्यांनी त्यांचे सैन्य क्षणात सुकवून टाकले. यशोवर्मांनी पाठ फिरवली, पळ काढला, आणि मग शरणागती पत्करली. यात “कान्यकुब्जच्या विचारी राज्यकर्त्याने आपण शहाण्यांपैकी एक असल्याचे दाखवून दिले.” तह ठरला, तेव्हा यशोवर्मांच्या बाजूने तहनाम्याचा मथळा लिहिला: “यशोवर्मा आणि ललितादित्य यांचा तह”. ललितादित्यांचे परराष्ट्रमंत्री मित्रशर्मा यांनी तो मान्य केला नाही; कारण त्यांच्या स्वतःच्या राजांचे नाव पहिले नव्हते. लांबलेल्या युद्धाला कंटाळलेल्या सेनापतींनी त्यांना दोष दिला. पण ललितादित्यांना त्यांची ही दक्षता मोलाची वाटली, आणि त्यांनी मित्रशर्मांना पाच उच्च पदे बहाल केली. “यशोवर्मांना मात्र त्यांनी समूळ उखडून टाकले.” यशोवर्मांच्या सेवेत कवी होते; त्यांच्यात “कीर्तिमान भवभूती”ही होते. पराभवानंतर यशोवर्मा स्वतःच विजेत्याचे स्तुतिगायक झाले. यमुनेच्या काठापासून कालिकेच्या काठापर्यंतचा कान्यकुब्जचा मुलूख आता “त्यांच्या राजवाड्याच्या अंगणाइतका” ललितादित्यांच्या ताब्यात होता.
शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजे
कनौजच्या दिशेने दहा हजार घोडेस्वार
एकदा अरबांनीही या नगरीच्या दिशेने सैन्य पाठवले होते. सिंधचा एक इतिहासग्रंथ, ‘चचनामा’, ती हकीकत सांगतो. मुहम्मद कासिमने अबू हकीम शैबानीला दहा हजार घोडेस्वारांच्या मुख्यपदी “कनौजच्या दिशेने” पाठवले. त्याच्याजवळ खलिफाचे पत्र होते. कनौजच्या प्रमुखांनी इस्लाम स्वीकारावा, खंडणी पाठवावी, आणि शरण यावे, असे आमंत्रण त्याला द्यायचे होते. मुहम्मद कासिम स्वतः सैन्याबरोबर काश्मीरच्या सीमेपर्यंत गेला. “पाच नद्या” नावाच्या जागी त्याने जुनी सीमाखूण पुन्हा उभी केली. तेव्हा कनौजचे प्रमुख होते जहतल यांचे पुत्र राय हरचंदर. सैन्य उधाफरला पोचले, तेव्हा अबू हकीमने जैद नावाच्या एका माणसाला बोलावून घेतले, आणि आपला दूत म्हणून रायांकडे पाठवले. इस्लामला शरण या, ही आज्ञा जैदला पोचवायची होती. आणि त्याला हे सांगायचे होते: समुद्रापासून काश्मीरच्या सीमेपर्यंत सगळे राजे आणि प्रमुख मुसलमानांच्या सत्तेपुढे झुकले आहेत. अरब सैन्याच्या सेनापतीपुढे, त्या “काफिरांचा छळ करणाऱ्या”पुढे, त्यांनी शरणागती पत्करली आहे. काहींनी इस्लाम स्वीकारला आहे; इतरांनी खलिफाच्या खजिन्यात खंडणी पाठवायचे कबूल केले आहे.
शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजे
“सोळाशे वर्षे”
राय हरचंदर यांनी आपले उत्तर दिले. “हा देश सुमारे एक हजार सहाशे वर्षे आमच्या अमलाखाली आणि राज्यकारभाराखाली आहे. आमच्या सत्तेच्या काळात कोणत्याही शत्रूने आमच्या सीमेवर अतिक्रमण करायचे धाडस केलेले नाही. कोणी आमच्याशी सामना करायला धजावले नाही, की आमच्या मुलखावर कोणी हात टाकला नाही. मग असले प्रस्ताव आणि असले मूर्खपणाचे विचार तुम्ही मनात घोळवावेत, अशी तुमची भीती मला कसली? “दूताला तुरुंगात टाकणे योग्य नाही. नाहीतर या बोलण्याबद्दल आणि या अशक्य मागणीबद्दल तुम्ही तुरुंगवासाच्याच लायकीचे ठरला असता. इतर शत्रू आणि राजे तुमचे ऐकतील; पण मी नाही.” रायांनी सांगितले, जैदने आपल्या धन्याकडे परत जावे, आणि त्याला सांगावे, की आपल्याला एकमेकांशी लढावे लागेल. त्यातून दोघांचे बळ आणि सामर्थ्य पारखले जाईल, आणि एक जिंकेल, किंवा हरेल. “युद्धात आणि शौर्यात कोणाची बाजू वरचढ आहे, हे दिसेल, तेव्हा शांतता की युद्ध, हे ठरेल.”
शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजे
घरी पाठवलेली पेटी
रायांचा निरोप आणि पत्र मुहम्मद कासिमकडे आले. त्याने आपले सरदार, अमीर, सेनानायक आणि योद्धे गोळा केले. त्यांना तो म्हणाला, आजवर ईश्वराच्या कृपेने हिंदचे राय हरले आहेत, आणि विजय इस्लामचा झाला आहे. आता “आपल्या सैन्याच्या आणि हत्तींच्या बळावर फुगलेल्या या शापित काफिरा”शी आपली गाठ आहे. त्याला हरवण्यासाठी आपण जिवाचे रान केले पाहिजे. सगळे राय हरचंदर यांच्याशी लढायला तयार होते, आणि सगळ्यांनी मिळून मुहम्मद कासिमला युद्ध पुकारण्याचा आग्रह केला. तेवढ्यात उधाफर इथे खलिफाच्या राजधानीतून मुहम्मद कासिमला एक हुकूम आला. त्याने आपल्या माणसांना तसे सांगितले. त्यांनी त्याला एका कातड्यात शिवून बंद केले, एका पेटीत घातले, आणि परत पाठवले. अशा रीतीने मुहम्मद कासिमने “आपला प्राण ईश्वराच्या स्वाधीन केला.” त्याचे अधिकारी आपापल्या ठाण्यांवर राहिले, आणि त्याला पेटीतून खलिफाकडे नेले गेले.
शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजे
भारतातले सगळ्यांत सुरक्षित रस्ते
इतर अरबी ग्रंथही कनौजबद्दल आणि तिथल्या राजांबद्दल सांगतात. त्यांतला एक म्हणजे सुलेमान यांचा वृत्तांत. सुलेमान हे एक व्यापारी. इराणच्या आखातातून भारत आणि चीनपर्यंत त्यांनी अनेक सागरी सफरी केल्या. त्यांच्या वृत्तांतावर हिजरी २३७ (इ.स. ८५१) ही तारीख आहे. दुसरे एक गृहस्थ, सिराफचे अबू जैद, यांनी त्याला दुसरा भाग जोडला; प्रवाशांनी जे सांगितले, त्यावरून. सुलेमान जुर्झच्या राजांबद्दल सांगतात. त्यांच्याकडे मोठे सैन्य होते, आणि इतके उत्तम घोडदळ भारतातल्या दुसऱ्या कोणत्याही राजाकडे नव्हते. ते अरबांशी स्नेहाने वागत नसत; तरी अरबांचा राजा सर्व राजांत श्रेष्ठ आहे, हे ते मान्य करत. भारताच्या राजांमध्ये मुसलमान धर्माचा याहून मोठा शत्रू कोणी नव्हता. ते अतिशय श्रीमंत होते; त्यांच्याकडे पुष्कळ उंट आणि घोडे होते. त्यांच्या मुलखात लोक चांदीच्या आणि सोन्याच्या भुकटीने व्यापार करत. “चोरांपासून याहून सुरक्षित असा देश भारतात दुसरा नाही.” अबू जैद ब्राह्मणांबद्दल लिहितात; राजदरबारांतल्या कवींबद्दल; कावळ्यांच्या उडण्यावरून शकुन सांगणाऱ्यांबद्दल; आणि “अत्यंत आश्चर्यकारक करामती करणाऱ्या” जादूगारांबद्दल. हे सगळे “विशेषतः कनौजला लागू पडते; जुर्झचे साम्राज्य बनलेला तो एक मोठा देश आहे.” या ओळीवरून रेनो यांनी जुर्झ म्हणजे कनौज असे मानले; इलियट यांना वाटले, ते गुजरात आहे.
शेजाऱ्यांच्या नजरेतून कनौजचे राजे
चार दिशांना चार सैन्ये
कनौजचे स्वतंत्र राज्य कसे झाले, ते अल-मसूदी सांगतात. कोरेश नावाच्या एका राजांनी १२० वर्षे राज्य केले. त्यांच्या मृत्यूनंतर भारतीयांमध्ये फूट पडली, आणि प्रत्येक देशाने आपला वेगळा प्रमुख निवडला. “अशा रीतीने सिंध, कनौज आणि काश्मीर ही राज्ये तयार झाली.” मसूदींच्या स्वतःच्या काळात कनौज नगरीच्या प्रत्येक स्वामींना बौरा ही पदवी असे. त्यांचे शत्रू होते बल्हारा; मानकीरचे राजे, भारतातले सगळ्यांत मोठे राजे. अल-इद्रिसी यांच्या दृष्टीने कनौज हे “राजाला आपले नाव देणारे एक सुंदर व्यापारी नगर” होते, आणि इतके हत्ती भारतातल्या दुसऱ्या कोणत्याही राजाकडे नव्हते. मसूदींच्या वृत्तांतात, बौरांचे राज्य सुमारे १२० चौरस फरसंग पसरले होते; प्रत्येक फरसंग आठ मैलांचा. त्यांची उत्तरेकडची सीमा मुलतानला भिडलेली होती; मुलतान मुसलमानांच्या ताब्यात होते. मुलतानला एक मूर्ती होती. साऱ्या सिंधमधून आणि भारतातून लोक तिच्या यात्रेला येत. काफिरांनी मुलतानवर चाल केली, आणि त्यांच्याशी सामना करायला आपण दुबळे आहोत असे मुसलमानांना वाटले, की मुसलमान ती मूर्ती फोडून टाकायची धमकी देत. आणि शत्रू लगेच माघारी फिरे. बौरांकडे चार सैन्ये होती; चारी दिशांना एकेक. प्रत्येकात ७,००,००० किंवा ९,००,००० माणसे. उत्तरेचे सैन्य सीमेवर मुलतानच्या राजाशी आणि त्याच्या मुसलमानांशी लढे. दक्षिणेचे सैन्य बल्हारांशी लढे. बाकीची दोन सैन्ये प्रत्येक दिशेने येणाऱ्या शत्रूंचा सामना करायला जात. त्यांना या सगळ्या सैन्यांची गरज होती, “कारण त्यांच्या चारी बाजूंना लढवय्ये राजे आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कल्हणांची ‘राजतरंगिणी’, एम. ए. स्टाइन यांचे भाषांतर, खंड १ (१९००), तरंग ४, श्लोक १३३-१४६, स्टाइन यांच्या टिपांसह; आणि इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड १ (१८६७): इलियट यांची प्रस्तावना, सुलेमान आणि अबू जैद, पृष्ठे २-१०; मसूदी, पृष्ठे १९-२३; अल-इद्रिसी, पृष्ठे ९०-९१; ‘चचनामा’, पृष्ठे २०७-२१०; आणि इलियट यांचे परिशिष्ट, टीप ए, पृष्ठे ३५८-३५९. इलियट नोंदवतात, मसूदी बौरांना कनौजमध्ये ठेवतात, आणि जुर्झला एक वेगळेच राज्य मानतात. कोरेश म्हणजे हर्ष असावेत, असा इलियट यांचा अंदाज आहे; कनिंगहॅम बौरा म्हणजे तोमर, ९१५ मधले राजघराणे, असा अर्थ लावतात. स्टाइन यांच्या टिपा एका जैन यादीवरून यशोवर्मांचा काळ सुमारे संवत ८००, म्हणजे इसवी सन ७४४, देतात, आणि त्यांचा पराभव बहुधा ७३६ नंतरचा मानतात.