भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
ढिगारे आणि अत्तरवाले
भग्नावशेषांचे डोंगर
रेव्हरंड टेनंट अठराव्या शतकाच्या अखेरीला कनौजला आले. “आजच्या गावात शिरण्यापूर्वी कितीतरी मैल तुम्ही जंगलांतून प्रवास करता. मधूनमधून तंबाखूची लहान लहान शेते लागतात, आणि त्यांची माती म्हणजे विटांचा चुरा आणि चुना.” भिंती आणि पडक्या वेशी अजूनही “काळाला न जुमानता” माना उंचावून उभ्या होत्या. उभ्या राहिलेल्या बहुतेक इमारती ओस पडलेल्या, तडे गेलेल्या, डळमळीत होत्या. तिथले थोडेसे गरीब लोक जुन्या भिंतींना टेकून बांधलेल्या मातीच्या झोपड्यांत राहत. “भग्नावशेषांचे बेढब डोंगरच्या डोंगर लंडन शहराच्या जागेपेक्षाही कितीतरी मोठ्या जमिनीवर, जिकडे पाहावे तिकडे दिसतात.” एके काळी कनौज उत्तर भारताची राजधानी होते. मुसलमानी राजवटीतही कनौजचे वजन टिकून होते. पण अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला फर्रुखाबाद वसले, आणि कनौजचे उरलेसुरले मोठेपणही गेले. १८०१ मध्ये ही नगरी इंग्रजांच्या ताब्यात गेली. मेजर थॉर्न यांनी नोंदवले आहे, की १८०५ मध्येसुद्धा गावाखालच्या नदीवर वाघांची शिकार करता येत असे.
ढिगारे आणि अत्तरवाले
कुबड्या कन्या
ही नगरी कोणी वसवली, आणि केव्हा, ते कोणालाच ठाऊक नाही. पण रामायणातली आणि पुराणांतली एक आख्यायिका तिच्या नावाचा अर्थ सांगते. ही नगरी राजे कुशनाभ यांनी वसवली. त्यांना शंभर कन्या होत्या. त्या कन्यांनी वायुदेवांचे प्रेम तुच्छतेने नाकारले, आणि सूड म्हणून वायुदेवांनी त्या सगळ्यांना कुबड्या केले. म्हणून नगरीचे संस्कृत नाव कान्यकुब्ज: “कुबड्या कन्यांची नगरी.” १०१६ मध्ये गझनीचा महमूद इथे आला. त्याच्या इतिहासकाराच्या शब्दांत, “तिथे त्याने आकाशाला मस्तक भिडवणारी एक नगरी पाहिली.” मजबुतीत आणि बांधणीत तिला “आपल्याला कोणी तोड नाही, असा अभिमान खुशाल बाळगता आला असता.” चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांना ६३४ मध्ये ही नगरी भक्कम तटबंदीची, खंदकाने वेढलेली दिसली; तिच्या पूर्व अंगाला गंगा वाहत होती. अलेक्झांडर कनिंगहॅम दोनदा कनौजला आले: जानेवारी १८३८ मध्ये, आणि नोव्हेंबर १८६२ मध्ये. शेकडो वर्षे कनौज उत्तर भारताची हिंदू राजधानी होते. तरीही त्यांना आढळले, की “आज उरलेले अवशेष थोडे आहेत, आणि फारसे महत्त्वाचे नाहीत.”
ढिगारे आणि अत्तरवाले
सरकलेली नदी
ह्युएनत्संग यांच्या नगरीतली “एकही जागा” आपल्याला खात्रीने ओळखता आली नाही, हे त्यांना “खेदाने” कबूल करावे लागले; मुसलमानांनी हिंदू वस्तीच्या जवळजवळ प्रत्येक खुणेचा इतका पुरा नायनाट केला होता. जुनी नगरी कुठपर्यंत पसरली होती, ते लोकांनी त्यांना दाखवले: उत्तर-दक्षिण तीन मैल. पूर्वेला ती गंगेच्या एका जुन्या पात्रापर्यंत पोचत होती. लोक त्या पात्राला “छोटी गंगा” म्हणत. ते सांगत, कित्येक शतकांपूर्वी मोठी नदी उत्तरेकडे सरकली, आणि त्या रिकाम्या पात्रातून काली नदी वाहत राहिली. कनिंगहॅम यांना ते जुने पात्र सापडले, आणि लोकांचे म्हणणे खरे आहे, याची त्यांना खात्री पटली. एच. आर. नेव्हिल यांनी जिल्ह्याचे गॅझेटियर लिहिले, तेव्हा गंगा गावापासून सुमारे चार मैलांवरून वाहत होती. आजचे गाव जुन्या नगरीच्या फक्त उत्तर टोकाला होते. त्याची सर्वांत उंच जागा म्हणजे बालेकिल्ला; तो नदीपासून ६० किंवा ७० फूट उंच होता. कनिंगहॅम यांच्या दृष्टीने, “तोफांचा वापर सुरू होण्यापूर्वी केवळ या उंचीमुळेच कनोज ही एक मजबूत आणि महत्त्वाची जागा ठरली असणार.” परंपरा सांगते, जुन्या नगरीत ८४ पेठा होत्या; त्यांपैकी २५ उरल्या होत्या.
ढिगारे आणि अत्तरवाले
सोन्याच्या एकोणतीस लगडी
बालेकिल्ल्याच्या एका कोपऱ्यात रंगमहालाचे भग्नावशेष होते: विटांची एक मोठी भिंत, २४० फूट लांब, आणि तिच्यापुढे चार बुरूज. असे सांगत, की तो अजयपाल यांनी बांधला; ते जयचंदांच्या थोडे आधी राज्य करणारे राजे. कनिंगहॅम यांनी त्याच्या भिंती एका जुन्या हिंदू राजवाड्याच्या मानल्या. नेव्हिल त्याचा बांधणारा वेगळा सांगतात: सुमारे १६८६ मध्ये सय्यद मुहम्मद कनौजीने बांधलेला एक विलासमहाल; त्याने त्याला “चमेली” हे नाव दिले. नेव्हिल यांच्या काळापर्यंत त्याच्या जागेचा बहुतेक भाग नांगराखाली गेला होता. त्याच्या भिंतीच्या अगदी बाहेरची एक जागा लोकांनी कनिंगहॅम यांना दाखवली. ते सांगत, तिथे १८३४ मध्ये सोन्याच्या २९ लगडी सापडल्या. त्यांपैकी नऊ कानपूरचे कलेक्टर मि. वेमिस यांच्या स्वाधीन केल्या गेल्या, आणि त्या सरकारी खजिन्यात गेल्या. बाकीच्या “सापडणाऱ्यांनी दडवल्या.” कनौजमध्ये जुनी नाणी भरपूर होती. नाण्यांचे व्यापारी त्यांना सांगत, की ती रंगमहालात, किल्ल्याच्या आत इतर जागी, आणि आसपासच्या गावांत सापडतात. नेव्हिल यांच्या काळी शेतांत नांगराला अजूनही जुनी कौले, नाणी आणि भग्न मूर्तींचे तुकडे लागत.
ढिगारे आणि अत्तरवाले
सीतेची रसोई
जुन्या किल्ल्याच्या अगदी मध्यभागी, एका उंच ढिगाऱ्यावर, जामा मशीद उभी होती. तिचा शिलालेख झिजून गेला होता. पण मुलांना शिकवणाऱ्या एका शिक्षकाने त्याची नक्कल जपून ठेवली होती: मशीद १४०६ मध्ये, जौनपूरच्या इब्राहीमशाहच्या कारकिर्दीत बांधली गेली. परंपरा त्या जागेला सीता-का रसोई, “सीतेचे स्वयंपाकघर”, म्हणे. तिचे सगळे खांब हिंदू होते, आणि एकावर एक दगड रचून बांधलेल्या तिच्या घुमटांवर हिंदू चिन्हे होती. कनिंगहॅम यांच्या वृत्तांतात, जौनपूरचे राजे आपण पाडलेल्या हिंदू देवळांच्या जागी, आणि त्यांच्याच सामानाने, आपल्या मशिदी उभारत. १८३८ मधल्या पहिल्या भेटीत त्यांना तिच्या भिंतींत “कित्येक हिंदू मूर्ती आडव्या बसवलेल्या” दिसल्या; काही उलट्याही बसवल्या होत्या. १८६२ मध्ये त्या नव्हत्या. त्यांना सांगण्यात आले, की १८५७ च्या थोडे आधी एका मुसलमान तहसीलदाराने तिच्या ओवऱ्यांची नवी मांडणी केली होती. त्याच माणसावर आरोप होता, की त्याने तिच्या भिंतींत बसवलेली प्रत्येक मूर्ती नष्ट केली; आणि दुसऱ्या एका मशिदीच्या, मखदूम जहानिया यांच्या मशिदीच्या, भिंतींतलीही. त्या मशिदीच्या दारावरचा शिलालेख, म्हणे, त्याच्या पाठीवरची एक हिंदू मूर्ती कापून काढण्यासाठी खाली उतरवला होता. कनिंगहॅम यांनी आपल्या काळच्या तहसीलदाराकडे माणूस पाठवून तो परत मिळवला. खांबसुद्धा उंच व्हावेत, म्हणून त्यांना खांबांचे जादा तुकडे जोडले होते. त्यांचा निष्कर्ष असा: हे खांब हिंदू इमारती, “बौद्ध किंवा ब्राह्मणी,” पाडूनच मिळवले होते.
ढिगारे आणि अत्तरवाले
दगडी दोरीवरचा फलक
ती दुसरी मशीद, मखदूम जहानिया यांच्या कबरीसह, बालेकिल्ल्याच्या आग्नेयेला एका ढिगाऱ्यावर, विणकरांच्या घरांमध्ये उभी होती. कबर १४७६ मध्ये बांधली गेली. तिच्या मागच्या भिंतीच्या चौकटींवर देवाचे नाव एका फलकावर कोरले होते, आणि तो फलक दगडी दोरीला टांगलेला होता. कनिंगहॅम यांच्या दृष्टीने हे हिंदूंच्या घंटा-साखळीशी इतके मिळतेजुळते होते, की ती हिंदू नक्षीच “थेट त्याच्या मुळाशी असली पाहिजे.” १८३८ मध्ये त्यांना तिच्या दाराच्या पायऱ्यांत प्रजननाची देवी षष्ठी यांची एक भग्न मूर्ती सापडली. १८६२ पर्यंत ती नाहीशी झाली होती. चिनी यात्रेकरूंनी कनौजमध्ये मोठी बौद्ध स्मारके पाहिली होती. एका विहारात बुद्धांचा एक दात जपला होता; एका चैत्यात बुद्धांची ३० फूट उंच मूर्ती होती. ती स्मारके कोणत्या ढिगाऱ्यांवर होती, याचा कनिंगहॅम यांना फक्त अंदाज करता आला: “मुसलमानी लुटालुटीने अगदी पुसटसा धागा देणारी एकही जागा उभी ठेवली नाही.” नेव्हिल यांनी हे आणखी थोडक्यात सांगितले: चिनी यात्रेकरूंनी उल्लेखलेल्या स्मारकांचा “मागमूसही उरलेला नाही.” त्यांच्या दृष्टीने “गझनीच्या महमूदाच्या मूर्तिभंजक उन्मादाने” दहाव्या शतकाच्या आधीच्या सगळ्या हिंदू धार्मिक इमारती धुऊन नेल्या.
ढिगारे आणि अत्तरवाले
सूर्यकुंडात बटाटे
सिंह भवानी गावात दोन मूर्ती होत्या. कनिंगहॅम यांनी त्या पाहिल्या, त्याच्या सुमारे शंभर वर्षे आधी त्या एका शेतात सापडल्या होत्या. लोक, आणि त्यांची पूजा करणारा ब्राह्मण, त्यांना राम आणि लक्ष्मण म्हणत. पण प्रत्येक मूर्तीला आठ हात होते, आणि त्यांपैकी एकीच्या मस्तकाभोवती मत्स्य, कूर्म, वराह आणि नृसिंह होते: विष्णूंचे अवतार. त्यांच्याजवळ महिषासुराचा वध करणाऱ्या दुर्गादेवी होत्या, आणि नंदीवर बसलेले शिव-पार्वती. सूरजकुंड, म्हणजे “सूर्याचे कुंड”, हे कनौजमधल्या सर्वांत जुन्या उपासनास्थानांपैकी एक. कनिंगहॅम आले, तेव्हा ते जवळजवळ कोरडे पडले होते, आणि त्याच्या तळात बटाटे लावले होते. तरीही त्याच्या काठावर दर वर्षी भादों (ऑगस्ट-सप्टेंबर) महिन्यात जत्रा भरत असे. नेव्हिल यांच्या काळचे गाव घळींनी कापलेल्या ढिगाऱ्यांवर वसले होते. एक घर पडले, की त्यावरच दुसरे बांधले जाई, आणि जुन्या विटांचे पाये खोलवर गेले होते. गावातल्या निम्म्या विहिरींचे पाणी खारे होते; त्या जुन्या वस्तीच्या जमिनीत खणल्या होत्या, हे त्यांनी त्याचे कारण मानले. जुन्या विटांतूनच आजच्या कनौजची घरे उभी राहिली, आसपासच्या गावांच्या झोपड्या उभ्या राहिल्या, “आणि रेल्वेमार्गाची खडीही.”
ढिगारे आणि अत्तरवाले
गुलाबाचे अत्तर
१९११ मध्ये नेव्हिल यांना आढळले, की “जिल्ह्यातला सर्वांत प्राचीन उद्योग, कनौजचे अत्तर बनवणे, आजही भरभराटीत आहे.” वापरली जाणारी तेले स्वस्त झाल्यामुळे अलीकडच्या वर्षांत तो वाढलाही होता. कनौजमध्ये आणि आसपासच्या मुलखात ६६३ लोक या कामात होते, आणि गावात अत्तराचा आणि गुलाबपाण्याचा जोरदार व्यापार चाले. तिथे वीस किंवा त्याहून अधिक सुगंध बनत. नेव्हिल यांच्या दृष्टीने त्यांपैकी चमेली, खस, संत्री आणि आंबा यांचे सुगंध “युरोपीय नाकाला सगळ्यांत कमी नकोसे” होते. नक्षीदार लाकडी पेट्या सगळ्यांच्या ओळखीच्या; प्रत्येकीत अर्धा डझन किंवा वीस लहान कुप्या असत. पूर्वी त्या बाहेरून येत; आता गावातच बनत. गुलाब महाग पडे. एक मण गुलाबाच्या पाकळ्यांतून खऱ्या अत्तराचा फक्त एक तोळा निघे, आणि अर्ध्या तोळ्याची एक कुपी २६ रुपयांना पडे. पण त्यांच्या शब्दांत, सर्वांत शुद्ध गुलाबाचे अत्तर “कनौजलाच मिळते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे २७९-२८० आणि २८३-२९३; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘फर्रुखाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), प्रकरण २ (उद्योग), आणि पृष्ठे २१७-२२८; तिथे नेव्हिल टेनंट यांचे शब्द देतात. कनिंगहॅम वायुदेवांना ऋषी म्हणतात, नेव्हिल तपस्वी. नेव्हिल लिहितात, दुसरी एक परंपरा ही नगरी चंद्रवंशातले राजपुत्र गाधी यांनी वसवल्याचे सांगते, आणि तिला गाधिपूर म्हणते. कनिंगहॅम जामा मशिदीचे वर्ष हिजरी ८०९ देतात, आणि कबरीचे हिजरी ८८१. लगडींच्या वजनाबद्दल वेगवेगळी वर्णने आहेत. नेव्हिल यांच्या मते मखदूम जहानिया यांच्या कबरीत पहिले पुरले गेले, ते त्यांचे पणतू जलाल.