भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
बागेतले नृत्य
कनौजचे जुने नाव कान्यकुब्ज: “वाकलेल्या कुमारिकांची नगरी”. वाल्मीकींचे रामायण कुशनाभ नावाच्या एका धर्मात्मा राजांची कथा सांगते. त्यांनी एक नगरी वसवली; रामायण तिला महोदय म्हणते. आणि महोदय हे कान्यकुब्जचेच दुसरे नाव. कुशनाभ हे राजर्षी होते. त्यांना शंभर कन्या होत्या, आणि त्यांच्या तोडीची दुसरी कोणी नव्हती. एके दिवशी त्या एका बागेत आल्या. तरुण, सुंदर, उत्तम दागिन्यांनी नटलेल्या; पावसाळ्यात चमकणाऱ्या विजांसारख्या. त्या गात होत्या, नाचत होत्या, वाद्ये वाजवत होत्या, आणि आनंदात रंगून गेल्या होत्या. पृथ्वीवरच्या सगळ्यांत सुंदर स्त्रिया त्या. ढगांच्या मधे चमकणाऱ्या चांदण्यांसारख्या त्या बागेत शोभत होत्या. सर्वांच्या ठायी असणाऱ्या वायुदेवांनी त्या सगळ्या पाहिल्या; इतक्या सुंदर, इतक्या तरुण. आणि ते त्यांच्याशी बोलले.
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
“माझ्या पत्नी व्हा”
वायुदेव म्हणाले, “तुम्ही मला हव्या आहात; तुम्ही सगळ्या. तुम्ही माझ्या पत्नी व्हाल. माणूसपण सोडा, म्हणजे तुम्हाला दीर्घ आयुष्य मिळेल. तारुण्य कधीच टिकत नाही; माणसांचे तर मुळीच नाही. माझ्याबरोबर तुम्हाला कधीही न ओसरणारे तारुण्य मिळेल, आणि तुम्ही अमर व्हाल.” ते बोलणे ऐकून शंभरही जणी हसल्या. त्या म्हणाल्या, “हे देवश्रेष्ठा, तू प्रत्येक जिवाच्या आत संचार करतोस. तुझे सामर्थ्य आम्हा सगळ्यांना ठाऊक आहे. मग तू आमचा अपमान का करतोस? आम्ही सगळ्या कुशनाभांच्या कन्या आहोत. एखाद्या देवालासुद्धा आम्ही त्याच्या स्थानावरून खाली पाडू शकू; पण आम्ही आमचे तप राखून ठेवतो. मूर्खा, असा दिवस कधीही न येवो, की आम्ही आमच्या सत्यवचनी पित्याचा अनादर करून स्वतःच आपले पती निवडू. आमचे पिताच आमचे स्वामी, आणि आमचे परम दैवत. ते ज्याला आम्हाला देतील, तोच आमचा पती होईल.” ते शब्द ऐकताच वायुदेव भयंकर संतापले. ते देव त्या कन्यांच्या शरीराच्या प्रत्येक अवयवात शिरले, आणि त्यांनी ते अवयव मोडून टाकले.
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
हातभर उंची
प्रत्येक अवयव मोडलेल्या, हातभर उंचीच्या झालेल्या, भयाने थरथरणाऱ्या त्या शंभर कन्या राजवाड्यात शिरल्या. त्या गोंधळलेल्या होत्या, लाजलेल्या होत्या, आणि त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू होते. राजांनी आपल्या लाडक्या मुली पाहिल्या. पूर्वी इतक्या सुंदर, आणि आता मोडलेल्या, दीनवाण्या. ते हादरून ओरडले, “हे काय? मुलींनो, सांगा मला. धर्म कोणी पायदळी तुडवला? तुम्हा सगळ्यांना कुबड्या कोणी केले? तुम्ही तडफडताय, आणि काहीच बोलत नाही.” मग त्यांनी एक सुस्कारा सोडला, आणि मन स्थिर केले. शंभरही जणींनी आपली मस्तके त्यांच्या पायांवर टेकवली. त्या म्हणाल्या, “महाराज, सर्वांच्या ठायी असणारे वायुदेव आमच्यावर बलात्कार करू पाहतात. त्यांनी पापाचा मार्ग धरला आहे, आणि धर्माची त्यांना काही पर्वा नाही. आम्ही त्यांना सांगितले, ‘तुमचे कल्याण असो, आम्हाला पिता आहेत. आपल्या मनाप्रमाणे वागायला आम्ही मोकळ्या नाही. आमच्या पित्यांना विचारा, ते आम्हाला तुम्हाला देतील का.’ पण त्यांचे मन पापावर बसले होते; त्यांनी आमचे उत्तर ऐकले नाही. आम्ही हे बोलत असतानाच वायुदेवांनी आम्हाला जोराचा तडाखा देऊन खाली पाडले.”
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
क्षमा
परम धार्मिक असे ते राजे आपल्या शंभर कन्यांना म्हणाले, “मुलींनो, क्षमाशील माणसे क्षमा करतात, तशी तुम्ही क्षमा केलीत. तुम्ही फार मोठे काम केले आहे. तुम्ही सगळ्या एकमताने एकत्र राहिलात, आणि माझ्या कुळाची प्रतिष्ठा राखलीत. क्षमा हे स्त्रियांचे भूषण आहे, आणि पुरुषांचेही. आणि तुम्ही दाखवलेली क्षमा तर कठीण होती; त्यातही एका देवापुढे. “मुलींनो, तुम्ही सगळ्यांनी सारखीच क्षमा दाखवली आहे. क्षमा म्हणजे दान, क्षमा म्हणजे सत्य, क्षमा म्हणजे यज्ञ. क्षमा म्हणजे कीर्ती, क्षमा म्हणजे धर्म. क्षमेवरच सारे जग उभे आहे.” मग त्यांनी मुलींना निरोप दिला, आणि त्यांच्या विवाहाविषयी मंत्र्यांशी विचारविनिमय केला: योग्य वराला त्यांना द्यायचे, तर कोणाला, आणि कुठे, केव्हा? आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या प्रतीत इथे काव्याच्या दोन ओळी अधिक आहेत: वायुदेवांनी त्या मुलींना वाकवले, म्हणून तेव्हापासून ते राजनगर कान्यकुब्ज या नावाने ओळखले जाते.
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
सोमदेला पुत्र
त्याच वेळी चूली नावाचे एक ऋषी तपश्चर्या करत होते. ते ब्रह्मचारी होते, तेजस्वी होते, आणि त्यांचे आचरण पवित्र होते. सोमदा नावाची एक स्वर्गीय कन्या त्यांच्या सेवेत होती. ती त्यांच्यापुढे नम्र राहिली, मनापासून त्यांची सेवा करत राहिली, आणि तिथे धर्माने राहिली. कालांतराने गुरू तिच्यावर प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. मी तुझ्यासाठी काय करू?” सोमदेला फार आनंद झाला. मधुर आवाजात ती म्हणाली, “आपण ब्रह्मरूप आहात; आपल्या तपाचे तेज आपल्यापाशी भरून आहे. मला एक धर्मात्मा पुत्र हवा आहे; अशा तपाचे सामर्थ्य ज्याच्यात असेल, असा. मला पती नाही; मी कोणाची पत्नी नाही. पवित्र भावनेने मी आपल्याकडे आले आहे. मला पुत्र द्या.” ऋषी तिच्यावर प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी तिला एक अतुलनीय पुत्र दिला. तो त्यांचा मानसपुत्र होता; त्याचे नाव ब्रह्मदत्त. ब्रह्मदत्त राजे झाले. देवांचे राजे इंद्र स्वर्गात राहतात, तसे ते काम्पिल्य नगरीत मोठ्या वैभवात राहत होते.
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
हाताचा स्पर्श
कुशनाभांनी आपल्या शंभर कन्या ब्रह्मदत्तांना द्यायचे ठरवले. त्यांनी ब्रह्मदत्तांना बोलावून घेतले, आणि आनंदित मनाने शंभरही कन्या त्यांना दिल्या. देवांच्या राजासारखे ब्रह्मदत्त एकेकीचा हात हाती घेत गेले. त्यांच्या हाताचा स्पर्श होताच प्रत्येक कन्या पुन्हा सरळ उभी राहिली. तिची वेदना नाहीशी झाली, आणि त्या शंभरही जणी परम सौंदर्याने उजळून निघाल्या. आपल्या मुली वायुदेवांच्या तडाख्यातून मुक्त झालेल्या पाहून कुशनाभांना पुन्हा पुन्हा आनंदाचे भरते आले. विवाह झाला. मग त्यांनी ब्रह्मदत्त राजांना त्यांच्या पत्नी आणि पुरोहितांच्या परिवारासह घरी पाठवले. ब्रह्मदत्तांची आई सोमदा हिने आपला मुलगा पाहिला. आणि हा विवाह त्याला शोभेसा आहे, हेही पाहिले. तिने आपल्या सुनांचे रीतीप्रमाणे स्वागत केले; त्यांना पुन्हा पुन्हा स्पर्श करत, आणि कुशनाभांची स्तुती करत.
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
ऋषींच्या खांद्यावरचे झाड
जेम्स टॉड यांच्याकडेही गंगेकाठची ही नगरी कुशनाभांनीच वसवली आहे; तिचे नाव “पुढे बदलून कन्याकुब्ज, किंवा कनोज, झाले”. पण ह्युएनत्संग ही कथा वेगळ्या प्रकारे सांगतात. या कथेत कुसुमपूर या जुन्या राजधानीच्या राजांचेच नाव ब्रह्मदत्त आहे, आणि त्या शंभर मुली त्यांच्या कन्या आहेत. साऱ्या देशात त्यांचा दरारा होता, आणि सगळे त्यांना मान देत. त्यांना हजार पुत्रही होते. गंगेच्या काठी एक ऋषी राहत होते. ते समाधीत बुडून गेले होते. हजारो हजारो वर्षे ते तसेच राहिले; इतके, की त्यांचे शरीर एखाद्या वठलेल्या झाडासारखे झाले. तिथे पक्ष्यांचा एक थवा जमला, आणि त्यांतल्या एकाने त्यांच्या खांद्यावर एक फळ टाकले. त्याचे झाड झाले. उन्हाळा-हिवाळा ते झाड त्यांना सावली आणि आसरा देत राहिले. शेवटी ते जागे झाले, तेव्हा त्यांना ते झाड काढून टाकायचे होते. पण त्यातल्या पक्ष्यांच्या घरट्यांना धक्का लागेल, अशी त्यांना भीती वाटली. लोकांनी त्याबद्दल त्यांची स्तुती केली, आणि त्यांना “महावृक्ष ऋषी” म्हणू लागले. एकदा ते वनाची शोभा पाहत फिरत होते. तेव्हा नदीकाठी खेळणाऱ्या राजकन्या त्यांना दिसल्या. त्यांच्या मनात वासना जागी झाली. त्यांच्यापैकी एक कन्या मागायला ते सरळ कुसुमपूरला राजांकडे गेले.
वायुदेवांनी कुबड्या केलेल्या शंभर कन्या
धाकटी मुलगी
राजे त्यांना म्हणाले, “आपण आपल्या स्थानी परत जा, आणि विश्रांती घ्या. शुभ वेळेची वाट पाहा, अशी माझी विनंती आहे.” ऋषी आपल्या वनात परत गेले. राजांनी आपल्या मुलींना एकेकीला विचारले. पण त्यांच्याशी लग्न करायला कोणीही तयार होईना. राजांना ऋषींच्या सामर्थ्याची भीती वाटत होती, आणि त्यांना दुःख झाले. तेव्हा त्यांच्या सगळ्यांत धाकट्या मुलीने विचारले, तुम्ही इतके घाबरलेले का दिसता? राजांनी तिला सांगितले, हे ऋषी संकट आणू शकतात. मनासारखे झाले नाही, तर ते राज्याचा नाश करतील, आपली पूजाअर्चा बंद पाडतील, आणि माझ्यावर आणि माझ्या पूर्वजांवर कलंक आणतील. ती म्हणाली, “दुःख सोडा. चूक आमची आहे. मी गरीब बिचारी असले, तरी मला देशाच्या भल्यासाठी कामी येऊ द्या.” राजांना फार आनंद झाला. भेटवस्तू घेऊन, तिला आपल्या रथात बसवून ते ऋषींच्या आश्रमात गेले. ऋषींनी तिच्याकडे पाहिले, आणि ते नाराज झाले. ते म्हणाले, “तुम्ही माझ्या म्हातारपणाचा तिरस्कार करता, हे नक्की. म्हणूनच ही बेढब पोर मला देऊ करता.” राजांनी उत्तर दिले, बाकीच्या कोणीही यायला तयार झाल्या नाहीत; फक्त या धाकटीने स्वतः होऊन तयारी दाखवली. ऋषी संतापले, आणि त्यांनी शाप दिला: “त्या नव्याण्णव मुली या क्षणी कुबड्या होवोत. अशा विद्रूप झाल्यावर साऱ्या जगात त्यांच्याशी लग्न करणारा कोणीही त्यांना मिळणार नाही.” राजांनी घाईघाईने एक दूत पाठवून पाहिले, तर त्या मुली आधीच विद्रूप झाल्या होत्या. तेव्हापासून त्या नगराला दुसरे नाव मिळाले: कान्यकुब्ज, “कुबड्या स्त्रियांची नगरी”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वाल्मीकी रामायण, बालकांड, सर्ग ३२-३३ (संस्कृत), संस्कृतातून आम्ही भाषांतर केले आणि आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या ‘द रामायन ऑफ वाल्मीकी’ या इंग्रजी पद्य भाषांतराशी (१८७०-७४), पुस्तक १, सर्ग ३४ आणि टिपा १७३-१७४, ताडून पाहिले; ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८४), पुस्तक ५, पृष्ठे २०७-२०९; आणि जेम्स टॉड, ‘ॲनल्स अँड अँटिक्विटीज ऑफ राजस्थान’, खंड १ (१८२९), प्रकरण ४, पृष्ठे ३८-३९. टीप: कान्यकुब्ज हे नाव सांगणाऱ्या दोन ओळी फक्त ग्रिफिथ यांच्या प्रतीत आहेत; आम्ही ज्या संस्कृत पाठाचे भाषांतर केले, त्यात त्या नाहीत.