भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · कनौज
कनौजचे सात किल्ले
“ईश्वर महान आहे!”
जवळजवळ वीस हजार माणसे सुलतानाच्या कूचाची वाट पाहत बसली होती. इस्लामच्या आवेशाने ती मावराउन्नहरच्या मैदानांतून आली होती. ती तलवारींवर तलवारी आपटत, आणि धर्मयुद्धाची ललकारी देत: “ईश्वर महान आहे!” त्यांनी आपले प्राण “आपल्या तळहातावर” ठेवले होते. हा सुलतान होता गझनीचा महमूद. त्यांच्या उत्साहाने सुलतानाचा स्वतःचा निश्चय कसा पेटला, ते उत्बी सांगतो. वसंत आला, की तो तिसरी पवित्र मोहीम काढणार होता. त्याने निवडले गंगाकाठचे कनौज: “कोणत्याही परकीय राज्याला अगदी अज्ञात असलेला देश.” गझनीहून तो सहा महिन्यांच्या वाटेवर होता. सुलतानाने “गोड झोपेपासून आणि सुरक्षिततेपासून स्वतःला दूर तोडले.” “सुखाच्या ओढीने आणि हौतात्म्याच्या तहानेने भारलेले” हे सैन्य घेऊन तो निघाला.
कनौजचे सात किल्ले
कोंबडा आरवण्याआधी पावा-नगारे
सैन्य जिथे जिथे पोचे, तिथे तिथे दूत येऊन शरणागती देऊ करत. काश्मीरजवळ तिथला स्वामी सुलतानाच्या सेवेत दाखल झाला. त्याला समजावून देण्यात आले, की सुलतानाच्या तलवारीवर इस्लामशिवाय दुसरा उपाय नाही. एकामागून एक दऱ्या ते पार करत गेले. रोज रात्री कोंबडा आरवण्याआधी पावा आणि नगारे वाजू लागत. सैनिकांच्या पावलांखाली धरणी कापे. हिजरी ४०९ च्या रजब महिन्याच्या २० तारखेपासून त्यांनी त्या मुलखातले किल्ले मनाला येतील तसे घेतले. वाटेतल्या एका नगरात एक देऊळ बाकी सगळ्या देवळांहून उंच उभे होते. या प्रवासाविषयीच्या आपल्या आठवणींत सुलतानाने लिहिले, तसले देऊळ बांधायला दोनशे वर्षे लागतील. तिथे शुद्ध सोन्याच्या पाच मूर्ती होत्या, पाच हात उंच. एकाच मूर्तीच्या दोन पायांतून त्यांनी ४,००,४०० मिस्काल सोने काढले. आणि चांदीच्या मूर्ती तर याहून शंभरपट होत्या. सैन्याने ते नगर उद्ध्वस्त केले, आणि ते कनौजकडे पुढे निघाले.
कनौजचे सात किल्ले
रायांवर छोटी फौज
सुलतानाने कुराण उघडले, आणि त्यातून शुभ शकुन घेतला. ठिपके न देता लिहिला, तर “कनौज” हा शब्द “विजय” या अर्थाच्या शब्दासारखाच दिसतो. मग त्याने आपले बहुतेक सैन्य मागे ठेवले. फक्त एक छोटी फौज घेऊन तो कनौजचे राजे राय जयपाल यांच्यावर पुढे गेला. रायांपाशीही थोडीच माणसे होती. वाटेतला प्रत्येक किल्ला सुलतानाने जमीनदोस्त केला. तिथल्या लोकांनी एक तर इस्लाम स्वीकारला, नाहीतर त्याच्याविरुद्ध शस्त्र उचलले. त्याने इतकी लूट, इतके कैदी आणि इतकी संपत्ती घेतली, की ती मोजता मोजता मोजणाऱ्यांची बोटे थकली असती. शाबान महिन्याच्या ८ तारखेला तो कनौजला पोचला. जयपाल यांना त्याच्या येण्याची खबर लागली होती, आणि ते गंगा ओलांडून पळून गेले होते. हिंदूंच्या दृष्टीने ती नदी “अनंततेच्या झऱ्यांपैकी एक झरा” होती. ते आपल्या मृतांना तिच्या पाण्याने स्नान घालत; तिच्यामुळे सगळी पापे धुतली जातात, अशी त्यांची श्रद्धा होती. जाळलेल्यांची राख ते तिच्यात टाकत. दूरदूरहून भक्त येत, आणि तिच्या प्रवाहात बुडून प्राण देत, “चिरंतन मोक्ष मिळेल या आशेने”; पण इतिहासकाराच्या शब्दांत, “शेवटी ती त्यांना फक्त नरकात नेईल.”
कनौजचे सात किल्ले
दहा हजार देवळे
सुलतान कनौजच्या तटबंदीसमोर येऊन ठेपला. गंगेच्या काठावर सात किल्ले होते, आणि त्यांच्या खालून गंगा “समुद्रासारखी” वाहत होती. कनौजमध्ये जवळजवळ दहा हजार देवळे होती. इतिहासकार ज्यांना “म्हातारचळ लागलेले, खोटारडे मूर्तिपूजक” म्हणतो, ते ती देवळे दोन-तीन लाख वर्षे जुनी आहेत असे सांगत. ते आपले धन त्या देवळांत ठेवत. आणि संकटाच्या वेळी मिरवणुकीने देवळांना प्रदक्षिणा घालत, नम्रपणे मदतीची याचना करत. आपल्या मूर्तींचे काय झाले हे पाहून पुष्कळ लोक भीतीने पळाले, आणि “दीन विधवांसारखे, अनाथांसारखे” विखुरले गेले. “आणि जे पळाले नाहीत, त्यांना ठार मारण्यात आले.” उत्बीचे दुसरे इंग्रजी भाषांतरकार जेम्स रेनॉल्ड्स एवढेच सांगतात, की बहुतेक लोक दहशतीने आपली घरे सोडून गेले होते, “पण काही उरले.” त्यांच्या भाषांतरात कनौजमधल्या कत्तलीचा उल्लेख नाही. सुलतानाने सातही किल्ले एकाच दिवसात घेतले. आणि आपल्या सैनिकांना ते लुटायची आणि कैदी पकडायची मोकळीक दिली.
कनौजचे सात किल्ले
ब्राह्मणांचा किल्ला
कनौजहून सुलतान मनाजच्या किल्ल्याकडे वळला. त्याला ब्राह्मणांचा किल्ला म्हणत. तिथले लोक त्याचा प्रतिकार करायला उभे ठाकले. पण अखेर त्यांनी किल्ल्याच्या माथ्यावरून खाली उड्या टाकल्या. काहींनी स्वतःवर भाले चालवले, तलवारीच्या धारेने स्वतःला मारले, आणि, उत्बीच्या शब्दांत, “आपले अपवित्र आत्मे विनाशाच्या घरी धाडले.” निजामुद्दीनचा ‘तबकात-इ-अकबरी’ हा नंतरचा इतिहासग्रंथ त्याच मोहिमेतल्या आणखी एका सरदारांबद्दल सांगतो. यमुनेकाठच्या महावनला कुलचंदर नदी ओलांडून निसटण्यासाठी आपल्या हत्तीवर चढले. सुलतानाचे सैन्य जवळ येत चालले, तेव्हा त्यांनी आपल्याच कट्यारीने स्वतःला ठार केले. मथुरेत सैन्याने सगळे नगर लुटले, आणि देवळांना आगी लावल्या. सुलतानाच्या हुकमाने ९८,३०० मिस्कालची एक सोन्याची मूर्ती फोडली गेली. सुलतान घरी पोचला, तेव्हा लूट मोजली गेली: २ कोटी दिरहम, ५३,००० कैदी आणि ३५० हत्ती.
कनौजचे सात किल्ले
शरणागतीची किंमत
निजामुद्दीनच्या कथनात कनौजचे राजे पळून जात नाहीत. ते सुलतानाला शरण जातात, त्याचे संरक्षण मागतात, आणि त्याला नजराणे पाठवतात. एच. आर. नेव्हिल यांच्या वृत्तांतात ते जवळजवळ प्रतिकारच करत नाहीत. नगर आणि त्याचे सात किल्ले एकाच दिवसात पडले. सैनिकांना लूट करायची आणि हवे तितके कैदी पकडायची परवानगी मिळाली; “आणि बाकीचे रहिवासी तलवारीखाली घातले गेले.” त्या शरणागतीची किंमत त्या राजांना आपल्या प्राणांनी मोजावी लागली. महमूद घरी परतल्यावर इतर रजपूत राजे त्यांच्या “नेभळट शरणागती”वर संतापले, आणि सगळे मिळून कनौजवर चालून आले. त्यांनी कनौजच्या राजांना ठार केले, आणि त्यांच्या मुलाला गादीवर बसवले. निजामुद्दीनच्या कथनातही एका राजांनी कनौजच्या रायांना ठार केले, “सुलतानाला मान्यता दिल्याबद्दल आणि त्याला शरण गेल्याबद्दल.” आणि म्हणून सुलतानाने पुन्हा भारतावर स्वारी केली. उत्बी त्या शरणागतीचा कुठेच उल्लेख करत नाही. कनौजजवळ येताना महमूदाला काय दिसले होते, याची आठवण अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी करून दिली. ते ज्या इतिहासकाराचे शब्द देतात, ते असे: “तिथे त्याला आपले मस्तक आकाशापर्यंत उंचावलेले एक नगर दिसले; बळात आणि बांधणीत आपल्याला तोड नाही, अशी ऐट ते सार्थपणे मिरवू शकत होते.” नेव्हिल यांच्या वृत्तांतात देवांची ती दहा हजार देवळे उद्ध्वस्त केली गेली; पण नगरातल्या इतर इमारती तशाच उभ्या राहिल्या. कितीतरी शेकडो वर्षे कनौज ही उत्तर भारताची हिंदू राजधानी होती. पण त्या एवढ्या मोठ्या नगरीचे “आज उरलेले अवशेष थोडे आणि क्षुल्लक आहेत”, असे कनिंगहॅम यांना आढळले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड २ (१८६९), पृष्ठे ४१, ४५-४६ (उत्बीचा ‘तारीख-इ-यमीनी’) आणि पृष्ठे ४६०-४६४ (‘तबकात-इ-अकबरी’, इलियट यांच्या टिपांसह); उत्बीचा ‘किताब-इ-यमीनी’, जेम्स रेनॉल्ड्स यांचे भाषांतर (१८५८), पृष्ठे ४४९-४५८; एच. आर. नेव्हिल, ‘फर्रुखाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), पृष्ठ १२२; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठ २७९. रेनॉल्ड्स यांच्या भाषांतरात वाट सहा महिन्यांची आहे, आणि तो देश जाणणारा एकमेव राजा काशासब; इलियट आणि डॉसन यांच्यात तीन महिन्यांची, आणि तो देश जिंकणारा एकमेव राजा गुश्तास्प. उत्बीत ते राजे जयपाल आहेत (रेनॉल्ड्स यांच्यात “हैपाल”), ‘तबकात’मध्ये कोरा, आणि नेव्हिल यांच्यात राज्यपाल. त्यांना ठार करणारे ‘तबकात’मध्ये नंद आहेत; नेव्हिल यांच्यात कालिंजरच्या गंड यांच्या नेतृत्वाखालचा एक संघ, आणि नेव्हिल मुलाचे नाव त्रिलोचनपाल देतात. नेव्हिल या स्वारीचे वर्ष १०१८ देतात, कनिंगहॅम १०१६.