भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
११९४: ऐबक काशीत
सोन्याच्या तारेने बांधलेले दात
हिजरी ५९०, म्हणजे इसवी सन ११९४ मध्ये, यमुनेकाठी एका लढाईत एक हिंदू राजा मारला गेला. तवारीखकार मिन्हाज त्या जागेचे नाव चंदावाह देतो. दुसऱ्या तवारीखकाराच्या, इब्न असीरच्या, वृत्तांतात त्याचे प्रेत कोणी ओळखलेच नसते, “पण त्याचे दात मुळाशी कमकुवत झाले होते आणि ते सोन्याच्या तारेने बांधून बसवले होते.” तो होता जयचंद. तवारिखा त्याला काशीचा राजा म्हणतात. इब्न असीरच्या मते तो “भारतातला सर्वांत मोठा राजा” होता. त्याचे राज्य चीनच्या सीमेपासून माळव्यापर्यंत पसरले होते. दुसऱ्या बाजूला ते समुद्रापासून थेट लाहोरच्या अलीकडे दहा दिवसांच्या वाटेपर्यंत होते. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते, या स्वारीपासून नगरीचा इतिहास अखेर “पक्क्या जमिनीवर” येतो.
११९४: ऐबक काशीत
आरशासारखी नदी
आक्रमक होता कुतुबुद्दीन ऐबक. गझनीचा राजा शहाबुद्दीन घोरी याचा तो सेनापती. तवारीखकार हसन निजामी कथेची सुरुवात दिल्लीपासून करतो. तिथे कुतुबुद्दीनने जामा मशीद बांधली आणि “हत्तींकरवी पाडलेल्या मंदिरांतून मिळालेले दगड आणि सोने यांनी ती सजवली.” हिजरी ५९० मध्ये तो “कोल आणि बनारसच्या दिशेने” निघाला. त्याने यमुना ओलांडली. ती नदी “अतिशय निर्मळ असल्याने आरशासारखी दिसत होती.” वाटेत त्याने कोल घेतले, “हिंदमधल्या अत्यंत प्रसिद्ध किल्ल्यांपैकी एक.” किल्ल्यातल्या शिबंदीपैकी “जे शहाणे आणि चतुर होते, ते मुसलमान झाले”; जे आपल्या जुन्या धर्माला धरून राहिले, त्यांना तलवारीने कापून काढले. सरदारांनी “पुष्कळ खजिना आणि अगणित लूट” नेली, “त्यात एक हजार घोडे होते.” मग बातमी आली, की शहाबुद्दीन गझनीहून चालून येत आहे. कुतुबुद्दीन त्याला सामोरा गेला आणि त्याने त्याच्या हाताचे चुंबन घेतले. हा तवारीखकार या मानाला “सर्वोच्च वैभव” म्हणतो. कुतुबुद्दीनने शहाबुद्दीनला “पांढऱ्या चांदीने आणि लाल सोन्याने लादलेला एक हत्ती” नजर केला.
११९४: ऐबक काशीत
पृथ्वी थकेपर्यंत
इब्न असीरच्या सांगण्याप्रमाणे पहिली चाल काशीच्या राजाने केली. कुतुबुद्दीनने हिंदच्या प्रांतांवर छापे घातले होते; पुष्कळांना मारून, कैदी आणि लूट घेऊन तो परतला होता. हे ऐकून राजाने आपले सैन्य जमवले आणि तो मुसलमानांच्या मुलखावर चालून गेला. हसन निजामी सांगतो, सुलतानाचे सैन्य, “चिलखते आणि जाळीदार कवचे घातलेले पन्नास हजार घोडेस्वार,” त्याच्यावर चालून गेले. या सैन्याच्या आघाडीच्या हजार घोडेस्वारांचे नेतृत्व कुतुबुद्दीनकडे होते. त्या सैन्याने शत्रूची दाणादाण उडवली. इब्न असीरच्या वृत्तांतात दोन्ही सैन्ये यमुनेकाठी भिडली. ही नदी “मोसूलजवळच्या टायग्रिसएवढी मोठी” होती. हिंदू राजाकडे सातशे हत्ती होते आणि त्याचे लोक “दहा लाख होते, असे म्हणतात.” मोठी कत्तल झाली. “काफिरांना त्यांच्या संख्येचा आधार होता, मुसलमानांना त्यांच्या धैर्याचा; पण शेवटी काफिर पळाले.” “हिंदूंची कत्तल अफाट झाली. बायका-मुले वगळता कोणालाही जिवंत सोडले नाही. पृथ्वी थकून जाईपर्यंत पुरुषांची कत्तल चालू राहिली.”
११९४: ऐबक काशीत
पांढरा हत्ती
मेलेल्यांत राजाही होता. नंतर त्याला ओळखता आले, ते फक्त सोन्याच्या तारेने बांधलेल्या दातांवरून. तो कसा पडला, ते हसन निजामी सांगतो. तो उंच अंबारीत बसला होता. त्याला एक बाण लागला आणि तो “आपल्या उच्च आसनावरून जमिनीवर पडला.” त्याचे मस्तक भाल्याच्या टोकावर खोचून सेनापतीकडे नेले आणि “त्याचे शरीर तिरस्काराच्या धुळीत फेकून दिले.” “तलवारीच्या पाण्याने त्या भूमीतली मूर्तिपूजेची अपवित्रता धुऊन काढली, आणि हिंदचा देश दुराचारापासून आणि अंधश्रद्धेपासून मुक्त झाला.” इब्न असीर पकडलेले हत्ती नव्वद मोजतो; हसन निजामी शंभर, किंवा काही प्रतींत तीनशे; आणि तवारीखकार मिन्हाज तीनशेहून अधिक. त्यांत एक पांढरा हत्ती होता. इब्न असीरच्या शब्दांत, “तो पाहिलेल्या एका माणसाने मला सांगितले: हत्ती शहाबुद्दीनपुढे आणले, आणि त्यांना सलाम करायचा हुकूम झाला. तेव्हा पांढऱ्या हत्तीखेरीज सगळ्यांनी सलाम केला.”
११९४: ऐबक काशीत
जवळजवळ एक हजार मंदिरे
हसन निजामीच्या वृत्तांतात, सैन्याने असनीचा किल्ला घेतला, “जिथे रायाचा खजिना ठेवला होता.” आणि मग ते काशीवर चालून गेले, “जी हिंदच्या देशाचे केंद्र आहे.” तिथे त्यांनी जवळजवळ एक हजार मंदिरे पाडली, आणि त्यांच्या पायांवर मशिदी उभारल्या; “आणि धर्मकायद्याचे ज्ञान पसरले, आणि धर्माचा पाया घातला गेला.” सोन्या-चांदीच्या नाण्यांवर आता शहाबुद्दीनचे नाव आणि किताब उमटले. देशाचा कारभार त्याच्या एका मुख्य सेवकाकडे गेला: न्याय द्यायला, आणि मूर्तिपूजा दडपायला. इब्न असीरच्या वृत्तांतात, हिंदू पळाल्यावर शहाबुद्दीन “बनारसमध्ये शिरला, आणि तिथला खजिना चौदाशे उंटांवर लादून घेऊन गेला.” मग, दोन्ही वृत्तांतांत, तो गझनीला परतला.
११९४: ऐबक काशीत
“जवळजवळ कोरे पान”
या स्वारीचा “बनारसवर फार मोठा परिणाम झाला,” याची नेव्हिल यांना खात्री होती. तिच्यामुळे “ब्राह्मणांचे मोठ्या प्रमाणावर दक्षिण भारतात, आक्रमक सैन्यांच्या आवाक्याबाहेर, स्थलांतर झाले; आणि ती पवित्र नगरी काही काळ तुलनेने नगण्य झाली.” “तिचे भ्रष्टीकरण पुरेपूर झाले होते, आणि बहुधा ती जागा जमीनदोस्त केली गेली.” एडविन ग्रीव्हज यांना वाटले, की पुढची चार शतके बहुधा नगरीतल्या हिंदू धर्माला “‘हळू पावलांनी’ चालावे लागले असेल.” नेव्हिल यांच्या मते नगरी पुन्हा बांधली गेली आणि पुन्हा पाडली गेली; बहुधा एकाहून अधिक वेळा. जौनपूरच्या एका मशिदीत एक दगड आहे. तो विश्वनाथाच्या देवळाजवळ १२९६ मध्ये बांधलेल्या विष्णूच्या एका मंदिराचा आहे. त्यांच्या मते तो दगड पुन्हा उभारणीकडे, आणि तुघलक सुलतानांच्या काळातल्या नव्या विध्वंसाकडे बोट दाखवतो. ई. बी. हॅवेल यांच्या वृत्तांतात मात्र, सुमारे १३०० मध्ये अलाउद्दीनने “एक हजार मंदिरे पाडली, असे म्हणतात.” नेव्हिल यांच्या वृत्तांतात, ११९४ नंतर ही नगरी “बराच काळ इतिहासात दिसत नाही.” ती पूर्वेकडे जाणाऱ्या मार्गापासून बाजूला होती. तिला तिच्या नशिबावर सोडून दिले गेले असावे. “दिल्लीच्या पठाण सुलतानांच्या काळात बनारसला स्वतःचा असा इतिहासच नाही.” फिट्झएडवर्ड हॉल यांनी आधीच हे एका वाक्यात सांगितले होते. ११९४ नंतर, “त्या स्थानाचा पुढचा अनेक शतकांचा इतिहास जवळजवळ कोरा आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: हसन निजामीचा ‘ताजुल मआसिर’, पृष्ठे २२१-२२४; इब्न असीरचा ‘कामिलुत्तवारीख’, पृष्ठे २५०-२५१; आणि मिन्हाजुस्सिराजचा ‘तबकात-इ-नासिरी’, पृष्ठ २९७; हे तिन्ही इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९) मध्ये; त्यासोबत एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १९०-१९१ आणि २३७; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ४; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठ ७६; आणि एम. ए. शेरिंग यांच्या ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८) या ग्रंथाला फिट्झएडवर्ड हॉल यांनी लिहिलेली प्रस्तावना, पृष्ठे ३४-३५ (रोमन अंकांत).