PocketPage

मराठी

69 pieces

  1. अध्याय १: शिवाची नगरी

    पृथ्वीवरचे पहिले स्थानजगाच्या आधी काशी होती. स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेला काशीखंड असे सांगतो. त्यात स्कंद अगस्ती ऋषींना ही पवित्र नगरी कशी निर्माण झाली, ते सांगतात. एकदा शिवांनी आपल्या अर्धांगिनी देवींना ती कथा जशी सांगितली होती, तशीच ते सांगतात. ही कथा सुरु…
  2. नगरीची नावेया नगरीला अनेक नावे आहेत, आणि प्रत्येक नावामागे एक कथा आहे. स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेल्या काशीखंडात अगस्ती ऋषी स्कंदांना ती नावे विचारतात. “प्रभो, त्या नगरीला ही नावे कशी मिळाली? वाराणसी, काशी, रुद्रावास; रम्य आनंदकानन; अविमुक्त; महाश्…
  3. अविमुक्त: शिव कधीही न सोडणारे स्थान“पवित्र काशी! देवांची लाडकी ती सनातन नगरी मला पाहायला मिळावी! तिच्या पवित्र भूमीवर मला मरण यावे!” एम. ए. शेरिंग यांच्या मते, देशभरातल्या प्रत्येक हिंदूच्या मनात हेच विचार असत. नगरीचे नुसते नावही त्याला एखाद्या जादूसारखे खिळवून ठेवत असे. ई.…
  4. भैरव, ब्रह्मदेवांचे पाचवे मस्तक आणि नगरीचा कोतवाल“काशीत उभे असलेले हे भैरव कोण? त्यांचे रूप कोणते, कार्य कोणते, आणि त्यांची नावे कोणती?” स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेल्या काशीखंडात अगस्ती ऋषी स्कंदांना हा प्रश्न विचारतात. स्कंद त्यांना या नगरीच्या कथा सांगत असतात. स्कंद आधी देवाचे एक चित…
  5. देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदासशिव काशी सोडून का गेले? स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेल्या काशीखंडात अगस्ती ऋषी स्कंदांना हाच प्रश्न विचारतात. उत्तरादाखल स्कंद त्यांना एक कथा सांगतात. फार पूर्वी, स्वायंभुव मनूच्या काळात, एक दुष्काळ पडला. त्याने सारी सृष्टी थरारली. तो साठ…
  6. शिव घरी कसे परतलेएकदा ब्रह्मदेवांनी दिवोदासांना काशीचे राजे केले, आणि राजांनी सगळ्या देवांना, शिवांनाही, नगरीबाहेर ठेवले. त्यांचे राज्य इतके निर्मळ होते, की त्यांना खाली खेचण्यासाठी देवांना त्यांच्यात कोणतेच पाप सापडले नाही. काशीखंड सांगतो, त्यांचा दोष एकच…
  7. दशाश्वमेध: ब्रह्मदेवांचे दहा अश्वमेधदशाश्वमेध घाट, दहा अश्वमेधांचा घाट, हे काशीतल्या सर्वांत पवित्र स्थानांपैकी एक. एम. ए. शेरिंग यांच्या काळी हिंदू या घाटाला “स्वर्गाचे प्रत्यक्ष द्वार” मानत. या नावाचे मूळ दिवोदास राजांच्या काळात आहे. काशीच्या गादीवर बसताच त्यांनी सगळ्या देव…
  8. मणिकर्णिका: विष्णूंचे कुंड आणि पडलेले कर्णभूषणफार पूर्वी, काशीला अजून हे नावही पडले नव्हते, तेव्हा शिव आणि देवी तिथे आनंदवनात राहत. ते शिवांचे स्वतःचे घर. स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेला काशीखंड अशी मणिकर्णिकेची कथा सुरू करतो. मणिकर्णिका म्हणजे या नगरीतले सर्वांत पवित्र कुंड. तिथे दोघ…
  9. स्मशानातले हरिश्चंद्रराजा हरिश्चंद्र आपली पत्नी आणि लहान मुलगा यांच्यासह पायी काशीला आले. वाटेत त्यांचा छळ करावा म्हणून विश्वामित्र ऋषींनी सूर्याच्या विशेष कळा खुल्या केल्या, पाणी नाहीसे केले, आणि रस्त्यावर गोखरूंचे अंथरूण केले. त्या तापाने दगड चुन्यासारखे झाले…
  10. अध्याय २: काशीचे राजे

    काशीची राजकन्या अंबामहाभारत सांगते, काशीच्या राजांच्या तीन कन्यांचे स्वयंवर एकाच वेळी, एकाच सोहळ्यात व्हायचे होते. थोरली अंबा, मग अंबिका, मग अंबालिका. तिघीही स्वर्गातल्या अप्सरांसारख्या सुंदर होत्या. चहूकडून राजे आले, आणि काशीत मोठा उत्सव सुरू झाला. कुरुवंशातल…
  11. पौंड्रक आणि काशीचे दहनकाही मूर्खांनी पौंड्रक नावाच्या एका राजाला सांगितले, “तूच वासुदेव आहेस, अवतार घेतलेले भगवान, जगाचे स्वामी.” आणि त्यालाही ते खरे वाटू लागले. वासुदेव हे कृष्णांचे नाव; भागवत पुराणात कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर अवतरलेले विष्णूच. पौंड्रकाचे एक मित्र…
  12. ब्राह्मणाला शिकवणारा काशीराजगार्ग्य बालाकी हे ब्राह्मण होते. वेदशास्त्रांतल्या विद्वत्तेसाठी त्यांचे नाव होते. ही कथा सांगणारे बृहदारण्यक उपनिषद त्यांना दृप्तबालाकी म्हणते, एक विद्वान गार्ग्य. ते अनेक लोकांमध्ये राहिले होते. त्यांत कुरू आणि पांचाल, विदेह आणि काशीचे लो…
  13. दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजाफार पूर्वी, महावग्ग सांगतो, ब्रह्मदत्त राजे वाराणसीतून काशीवर राज्य करत होते. ते श्रीमंत होते, एका मोठ्या राज्याचे स्वामी. कोसलाचे राजे दीघिती गरीब होते. त्यांचे राज्य लहान होते, आणि खजिने रिकामे. ब्रह्मदत्तांनी चतुरंग सेना घेऊन कोसलावर स्व…
  14. शीलवान राजाजातक सांगते, एकदा ब्रह्मदत्त वाराणसीत राज्य करत होते, तेव्हा त्यांच्या राणींना मुलगा झाला. त्याचे नाव शीलवान कुमार ठेवले. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते काशीचे राजे झाले, आणि महान शीलवान राजा म्हणून राज्य करू लागले. त्यांनी सहा दानशाळा बांधल्या:…
  15. स्नानखर्चासाठी काशीचे गावजातक सांगते, खुद्द बुद्धांच्या काळात काशीतल्या एकाच गावासाठी दोन राजांमध्ये युद्ध झाले. ते गाव लग्नात दिलेली भेट होते. कोसलाचे राजे महाकोसल यांनी आपली कन्या कोसलादेवी बिंबिसार राजांना दिली. तेव्हा कन्येच्या स्नानाच्या आणि सुगंधाच्या खर्चासा…
  16. अध्याय ३: बुद्ध, तीर्थंकर आणि यात्रेकरू

    वाराणसीत जन्मलेले पार्श्वनाथजैनांच्या दृष्टीने पार्श्व हे तेविसावे तीर्थंकर, त्यांच्या धर्माच्या थोर गुरूंपैकी एक; आणि काशी हे त्यांचे जन्मस्थान. कल्पसूत्र या जैन धर्मग्रंथानुसार ते वाराणसीचे राजे अश्वसेन आणि राणी वामा यांचे पुत्र. कल्पसूत्र त्यांना पुनःपुन्हा “लोकांच…
  17. मृगदावातले पहिले प्रवचन“हा धर्म मी आधी कोणाला सांगू? हा धर्म कोणाला सहज समजेल?” गयेजवळच्या बोधिवृक्षाखाली बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावर, उरुवेलेत बुद्धांनी स्वतःला हा प्रश्न विचारला. पुढे काय घडले, ते बौद्ध भिक्षूंच्या नियमांचा ग्रंथ महावग्ग सांगतो. त्यांना आधी आठवण…
  18. वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यशवाराणसीत यश नावाचा एक कुलीन तरुण राहत होता. तो एका श्रेष्ठीचा मुलगा होता; व्यापाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठीचे पद मानाचे असे. तो मोठ्या लाडाकोडात वाढला होता. त्याचे तीन महाल होते: एक हिवाळ्याचा, एक उन्हाळ्याचा, आणि एक पावसाळ्याचा. पावसाळ्याचे चार मह…
  19. दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संगफाहियान हे चीनमधून आलेले बौद्ध यात्रेकरू. पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीला गंगेच्या काठाने ते “काशी राज्यातल्या वाराणसी नगरीत” आले. नगराच्या ईशान्येला त्यांना ते उपवन सापडले, जिथे बुद्धांनी पहिला उपदेश केला होता; आणि तिथे घडलेली जुनी कथाही. एके…
  20. शंकराचार्य आणि चांडाळशंकराचार्य आले, आणि “बनारस पुन्हा उत्तर भारतातल्या धार्मिक जीवनाचे केंद्र झाले.” १९०९ मध्ये दशाश्वमेध घाटासमोरच्या गल्लीत त्यांची मूर्ती असलेले एक देऊळ होते. माधव-विद्यारण्य यांनी त्यांचे संस्कृत चरित्र लिहिले आहे: ‘शंकरदिग्विजय’, म्हणजे “श…
  21. अध्याय ४: आक्रमणे, राजे आणि संत

    अल-बिरूनी: हिंदू विद्येचे आश्रयस्थानमुसलमान विद्वान अल-बिरूनी यांनी भारतावर एक मोठा ग्रंथ लिहिला. त्यांना आढळले, की “हिंदूंची काही स्थाने त्यांच्या धर्मशास्त्रामुळे आणि धर्मामुळे पूज्य मानली जातात.” अशा स्थानांत ते पहिले नाव घेतात, ते काशीचे. संसार सोडलेले साधू फिरत फिरत तिथे…
  22. सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत: १०३३ ची लूट“धोक्यामुळे सैन्य तिथे फक्त सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत राहू शकले.” ती जागा होती काशी. काळ होता हिजरी ४२४ चा उन्हाळा, म्हणजे इसवी सन १०३३. हे लिहून ठेवणारा होता बैहकी. तो अमीर मसूदच्या दरबारात होता आणि त्याने त्या दरबाराचा इतिहास लिहिला…
  23. ११९४: ऐबक काशीतहिजरी ५९०, म्हणजे इसवी सन ११९४ मध्ये, यमुनेकाठी एका लढाईत एक हिंदू राजा मारला गेला. तवारीखकार मिन्हाज त्या जागेचे नाव चंदावाह देतो. दुसऱ्या तवारीखकाराच्या, इब्न असीरच्या, वृत्तांतात त्याचे प्रेत कोणी ओळखलेच नसते, “पण त्याचे दात मुळाशी कमकुव…
  24. काशीचा विणकर कबीरकबीर काशीचे एक विणकर. त्यांची पदे आजही गावोगाव फिरणारे गायक गातात. त्यांच्या खऱ्या आयुष्याविषयी निश्चित असे फारसे ठाऊक नाही. पण त्यांच्या नावाभोवती पुष्कळ आख्यायिका जमल्या आहेत. त्यांतली सगळ्यांत काव्यमय आख्यायिका सुरू होते नगराबाहेरच्या एक…
  25. गुरु नानक काशीतज्यांचे अनुयायी पुढे शीख झाले, ते गुरु नानक आपला साथीदार गायक मर्दाना याला घेऊन काशीत आले. काशी म्हणजे “हिंदू धर्माचे मुख्य ठाणे.” दोघे नगरातल्या एका चौकात बसले. त्या वेळी या पवित्र नगरीचे मुख्य ब्राह्मण होते पंडित चतुरदास. स्नानाला जाताना…
  26. चैतन्य आणि प्रकाशानंदप्रकाशानंद हे काशीतले वेदान्ताचे नामवंत आचार्य. आपल्या पुष्कळ शिष्यांसमोर ते जाहीर प्रवचने देत. एके दिवशी काशीत राहणारा रघुनाथ नावाचा एक मराठा ब्राह्मण त्यांच्याकडे आला. नगरीत नुकतेच आलेले एक संन्यासी त्याने पाहिले होते. रघुनाथ म्हणाला, “त्…
  27. अस्सी घाटावरचे तुलसीदासतुलसीदासांनी रामांची कथा हिंदी कवितेत सांगितली. ते काशीत राहायला आले, अस्सी घाटावर स्थिरावले, आणि तिथेच त्यांनी देह ठेवला. त्यांच्या आयुष्याविषयी फारसे ठाऊक नाही; पण त्यांच्याविषयी कथा पुष्कळ सांगितल्या जातात. पहिली कथा त्यांच्या पत्नीची. त…
  28. अध्याय ५: मुघलकालीन काशी

    अकबराची शिक्षा, मग नगरीला बहरकाशीत कोपऱ्याकोपऱ्यांत, पिंपळ-वडाच्या झाडांखाली पूजेसाठी ठेवलेली अनेक इवलीशी देवळे दिसतात. प्रत्येक देऊळ एकाच दगडातून कोरलेले, हिंदू पद्धतीच्या वक्राकार शिखराचे. काही देवळांवर सर्वांगी त्याच आकाराची अनेक बारीक देवळे कोरलेली असतात. त्यांच्या…
  29. राल्फ फिच यांनी पाहिलेली काशीराल्फ फिच हे एक इंग्रज प्रवासी. २८ सप्टेंबर १५८५ रोजी ते फतेहपूरहून निघाले, काही काळाने गंगेतून खाली आले, आणि काशीला पोचले. तिथे जे पाहिले, ते त्यांनी लिहून ठेवले. त्यांना ते “एक मोठे शहर” दिसले. तिथे सुती कापड पुष्कळ तयार होई. तिथे “दूरदूर…
  30. पीटर मंडी, १६३२, आणि शाहजहानचा हुकूम३ डिसेंबर १६३२. शाहजहान बादशहाची कारकीर्द चालू होती. प्रवाशांचा एक जथा काशीतून बाहेर पडला, आणि त्यांना एका झाडाला पायांनी उलटा टांगलेला एक माणूस दिसला. त्या प्रवाशांपैकी एक, पीटर मंडी, रोजनिशी लिहीत असत. तो माणूस तिथे का होता, ते त्यांनी लि…
  31. दारा शुकोह आणि पंडितकाशीत दारानगर नावाचा एक मोहल्ला आहे. तो एका राजपुत्राचे नाव जपतो: शाहजहान बादशहाचा थोरला मुलगा, दारा शुकोह. दाराने आपल्या “दुर्दैवी आयुष्याची काही वर्षे” काशीतच घालवली. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते दारा मोठा विद्वान आणि उदार विचारांचा माणूस…
  32. १६५९ ची सनद१६५९ मध्ये, औरंगजेब बादशहाच्या कारकिर्दीच्या पहिल्या वर्षी, काशीविषयी एक बातमी त्याच्या दरबारात पोचली. त्याला कळले, की काही लोक शहरात आणि आसपास राहणाऱ्या हिंदूंना त्रास देत होते. तिथल्या प्राचीन मंदिरांची देखभाल करायचा हक्क असलेल्या ब्राह्म…
  33. बर्निये: भारताचे अथेन्सडिसेंबर १६६५ मध्ये फ्रांस्वा बर्निये हे प्रवासी गंगेतून खाली येताना काशीला थांबले. तिथे ते एका चांगल्या ओळखीच्या माणसाला भेटायला गेले: “पंडितांचे प्रमुख”, म्हणजे शहरातल्या विद्वान ब्राह्मणांचे मुख्य. ते एक फकीर, म्हणजे साधुपुरुष होते, आणि आ…
  34. ताव्हेर्निए काशीच्या मोठ्या मंदिरात, १६६५काशीच्या मोठ्या मंदिराच्या दारातून आत गेल्यावर डाव्या हाताला एक लहान वेदी होती. तिच्यावर काळ्या संगमरवराची, सुमारे दोन फूट उंचीची, मांडी घालून बसलेली एक मूर्ती होती. तिच्याशेजारी एक लहान मुलगा बसला होता; मुख्य पुजाऱ्यांचा मुलगा. आत येणारे ल…
  35. शिवाजी महाराज आणि काशीचे ब्राह्मण१६६६ मध्ये मराठा राजे शिवाजी महाराज आग्र्याच्या बादशाही दरबारातून निसटले. त्यांच्याबरोबर त्यांचे पुत्र संभाजीराजे होते; अगदी कोवळ्या वयाचे. इतिहासकार खाफीखान ही सुटका सांगतो. शिवाजी महाराजांनी ही सुटका म्हणजे नवा जन्मच मानला, आणि ते घाईघाईन…
  36. १६६९: विश्वनाथाचे मंदिर पाडलेरबीउल आखरच्या पंधरा तारखेला मुघल बादशहा औरंगजेबापुढे एक बातमी आली. त्याचा तवारीखकार त्याला “धर्मनिष्ठ बादशहा, एकेश्वरवाद्यांचा नेता” म्हणतो. बातमी अशी होती: “हुकमाप्रमाणे सरकारी अधिकाऱ्यांनी बनारसचे बिशनाथाचे मंदिर पाडले.” एवढ्या एका वाक्या…
  37. बिंदुमाधव पडले: पंचगंगेवरची मशीदकाशीत गंगेवर उतरणारे मोठमोठे दगडी घाट आहेत. त्यांपैकी पंचगंगा घाटाच्या वर मुघल बादशहा औरंगजेबाने बांधलेली एक मशीद उभी आहे. तिचे दोन मिनार शहरातल्या प्रत्येक इमारतीच्या वर उठत, आणि कित्येक मैलांवरून दिसत. जेम्स प्रिन्सेप यांनी काशीची चित्रे…
  38. अध्याय ६: मराठे आणि काशी

    मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी१९२५ मध्ये महाराष्ट्रात मुंजीच्या शेवटी एक लहानसे नाटक होत असे. भटजी मुलाला सांगत, आतापर्यंत तू विद्यार्थी होतास; आतापासून तू गृहस्थ. मग मुलगा जणू प्रवासाला निघे. त्याचा मामा, किंवा दुसरा कोणी जवळचा नातलग, आश्चर्य वाटल्याचे दाखवी, आणि विचार…
  39. काशीची पत्रे, १७५४-१७६१इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांनी ही पत्रे छापली. त्यांच्या वाचनात, १७५४ पूर्वी सफदरजंग नवाबाने काशी क्षेत्री मराठ्यांचा अंमल बसवून द्यायचे कबूल केले होते. ते काम करायला पेशव्यांनी बाबूराव महादेव यांना काशीला पाठवले. ते गोपाळराव गणेश यांच्या…
  40. अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिरकाशीचे अधिदैवत शिव, म्हणजे विश्वनाथ. त्यांचे आजचे मंदिर “इंदूरच्या अहिल्याबाईंनी” बांधले. ते कधी आणि कसे बांधले, हे कोणतेच साधन सांगत नाही. त्या स्त्रीबद्दल मात्र जॉन माल्कम यांनी पुष्कळ लिहिले. त्यातले काही त्यांनी अहिल्याबाईंच्या एका जुन्…
  41. मराठ्यांचे घाट आणि वाडेकाशीच्या गंगाकाठी, मणिकर्णिकेजवळ, एक घाट आहे. तो शहरातला सर्वांत देखणा घाट व्हायचा होता. तो शिंदे घाट. ग्वाल्हेरचे दौलतराव शिंदे यांच्या विधवा पत्नी बायजाबाई यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला तो बांधायला घेतला. पण तो पूर्ण होण्याआधीच बा…
  42. काशीत वाट पाहणारे पत्रवरसई गावचे विष्णुभट गोडसे आपल्या काकांबरोबर उजाडता काशीला पोचले. ही हकीकत ते स्वतःच आपल्या प्रवासाच्या मराठी वर्णनात सांगतात; या मुक्कामाचे वर्ष मात्र देत नाहीत. शहरात येताना वरुणेपाशी दोघांनी वक्रतुंड गणपतीला साष्टांग नमस्कार घातला. मग ते…
  43. अध्याय ७: राजे, कंपनी आणि इंग्रजी राज

    मनसाराम आणि बलवंतसिंहकाशी आणि भोवतालचा प्रदेश, म्हणजे काशी प्रांत, अयोध्येच्या नवाबाचा होता. पण त्याचा खरा मालक होता बलवंतसिंह नावाचा एक राजा. १७४८ मध्ये त्याने नवाबाची सत्ता झुगारून दिली होती. नवाब सफदरजंग त्याला शासन करायला पूर्वेकडे चालून आला, आणि त्याने बलव…
  44. जयसिंगाची वेधशाळाजेम्स प्रिन्सेप यांनी आपली काशीची चित्रे १८३१ मध्ये प्रसिद्ध केली. त्या वेळी जुनी वेधशाळा पाहायला येणाऱ्यांना एक म्हातारी बाई फिरवून दाखवत असे. तिला फारसे काही ठाऊक नव्हते. तिने स्वतःच कबूल केले, की तिला एवढेच माहीत आहे: “ज्याला ती सूरज म्ह…
  45. चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग १: मागणीजुलै १७८१ मध्ये वॉरन हेस्टिंग्ज कलकत्त्याहून निघाले, आणि गंगेतून वरच्या दिशेने चालले. ते बंगालमधले ईस्ट इंडिया कंपनीचे गव्हर्नर-जनरल होते. त्यांच्या मुलखाच्या सीमेला सगळ्यात जवळचे ठिकाण म्हणजे बक्सर. तिथे, रिवाजाप्रमाणे, काशीचा राजा चेतसिंह…
  46. चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर१६ ऑगस्ट १७८१. काशीत, गंगेच्या वर, शिवाला घाटावरच्या किल्ल्यात जीवनराम उभा होता. तो लेफ्टनंट स्टॉकर या इंग्रज अधिकाऱ्याचा मुनशी. स्टॉकर, आणखी दोन अधिकारी आणि शिपायांच्या दोन तुकड्या एका कैद्यावर पहारा देत होत्या. तो कैदी होता राजा चेतसिंह.…
  47. जोनाथन डंकनची काशी: पाठशाळा आणि करंडककाशीजवळचे सारनाथ म्हणजे भग्नावशेषांचे एक मैदान. तिथे जुन्या बौद्ध इमारतींचे अवशेष आहेत, आणि त्यांच्यावर धमेख नावाचा एक प्रचंड मनोरा उभा आहे. १८३५ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम त्या मनोऱ्यात खोदकाम करत होते. तेव्हा ते लेफ्टनंट होते. भोवतालच्या ल…
  48. वझीर अलीचा उठाव, १७९९१४ जानेवारी १७९९ ची सकाळ. वझीर अली काशीतल्या आपल्या तटबंदीच्या बागेतून बाहेर पडला. तो अयोध्येचा एक पदच्युत नवाब होता. त्याच्याबरोबर दोनशे अनुयायी होते, पुरे हत्यारबंद. ई. बी. हॅवेल यांच्या हकिकतीत, त्यांच्यातल्या प्रत्येक मुसलमानाने मक्केच्…
  49. १८०९: दंगल आणि लाट भैरोकाशीत कपिलमोचन तलावाच्या वरच्या उंचवट्यावर एके काळी एक स्तंभ उभा होता. इंग्रज प्रवासी रेजिनाल्ड हेबर यांच्या शब्दांत तो होता “एकाच दगडाचा, चाळीस फूट उंच, बारीक नक्षीकामाने भरलेला एक अतिशय सुंदर स्तंभ.” त्याला लाट भैरो म्हणत, म्हणजे भैरोंचा…
  50. धरणे धरून बसलेली नगरीकाशीभोवतीच्या मैदानावर “तीन लाखांहून जास्त माणसे, असे म्हणतात,” “हाताची घडी घालून आणि माना खाली घालून” बसली होती. त्यांनी आपली घरे सोडली होती, दुकाने बंद केली होती. शेतीची कामे थांबली होती. कुणी चूल पेटवली नाही, कुणी अन्न शिजवले नाही; पुष्क…
  51. बिशप हेबर यांची काशी, १८२४सप्टेंबर १८२४ मध्ये कलकत्त्याचे इंग्रज बिशप रेजिनाल्ड हेबर काशीला आले. जे जे पाहिले, ते त्यांनी आपल्या रोजनिशीत लिहून ठेवले. ते इंग्रजी चर्चचा दौरा करत होते; त्यांच्याच शब्दांत, त्यांचे काम होते “हाताखालचे पाद्री आपले काम नीट करतात की नाही…
  52. प्रिन्सेप नगरी मोजतात१८०३ मध्ये काशीच्या कोतवालाने, म्हणजे शहराच्या पोलीसप्रमुखाने, शहराच्या मॅजिस्ट्रेटसाठी लोकसंख्या मोजली. त्याच्या अहवालात सुमारे तीस हजार घरे आणि सहा लाख रहिवासी दाखवले होते. पुष्कळ वर्षांनी जेम्स प्रिन्सेप यांनी कोतवालाचा हा आकडा कसा आला,…
  53. १८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेडमे १८५७ च्या मध्यात मेरठ आणि दिल्लीतल्या कत्तलींची बातमी काशीला पोचली. शहरापासून तीन मैल आत, सिक्रोलीला, इंग्रजांची छावणी होती. तिथे ३७ वी देशी पायदळ पलटण होती. तिचे शिपाई हिंदू होते, याच प्रांतांतून भरती झालेले; आणि मार्चपासूनच ते अस्वस्थ…
  54. १८५७, भाग २: लष्करी कायदाकाशीतल्या निःशस्त्रीकरणाच्या परेडनंतरची सकाळ. त्या काळच्या एका लेखकाने नोंदले आहे: टांकसाळीतून त्याला पहिली दिसली ती “फाशीच्या खांबांची रांग.” ४ जून १८५७ ची ती परेड ठाण्यावरच्या हिंदुस्थानी सैनिकांना, म्हणजे शिपायांना, निःशस्त्र करण्यासाठी…
  55. मार्क ट्वेन काशीतजगप्रवासाच्या वाटेवर मार्क ट्वेन काशीला आले. आगगाडीचा प्रवास “मनसोक्त धुळीचा” होता: धुळीने “तुमचा फकीर करून टाकला.” मुघलसरायला, “ते नाव बरोबर असेल तर,” शहराकडच्या गाडीसाठी दोन तास थांबावे लागले. भोवताली “दागिन्यांनी मढलेल्या नेटिवांची प्रचं…
  56. अध्याय ८: वास्तू आणि त्यांच्या कथा

    विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीदकाशीच्या सगळ्या देवांमध्ये सर्वांत जास्त पूजा होते ती विश्वनाथांची. विश्वनाथ म्हणजे “विश्वाचे स्वामी”; शिवांच्या सर्वोच्च नावांपैकी हे एक. १९०९ मध्ये त्यांच्याकडे जाणारी वाट कचौरी गल्लीतून जात होती. दोन्ही बाजूंना उंच घरे, यात्रेकरूंची उत्स…
  57. अन्नपूर्णा आणि विश्वनाथांभोवतीची मंदिरेविश्वनाथांच्या मंदिराजवळ अन्नपूर्णेचे मंदिर आहे. अन्नपूर्णा म्हणजे समृद्धीची देवी. लोक म्हणतात, विश्वनाथांच्याच आज्ञेने त्या काशीतल्या सगळ्यांना अन्न देतात, आणि कोणी उपाशी राहणार नाही, याची काळजी घेतात. त्या हे कसे निभावतात, याची गोष्ट नगरा…
  58. कालभैरव आणि दैवाची विहीरकाशीतल्या एका अरुंद रस्त्याने पुढे गेले, की एका कमानीखाली एक मंदिर लागते. त्यात एक प्रसिद्ध विहीर आहे: कालकूप, दैवाची विहीर. तिच्या वर, बाहेरच्या भिंतीच्या जाळीत, एक चौकोनी भोक होते. ते असे ठेवले होते, की बारा वाजता सूर्याचे किरण त्यातून खा…
  59. मणिकर्णिका घाटकाशीच्या सगळ्या घाटांमध्ये मणिकर्णिका सर्वांत पवित्र. आणि तो त्यांचा मध्यही आहे: नगराचे तिथे दोन भाग केले, तर दोन्ही भाग जवळजवळ सारखे भरतील. ई. बी. हॅवेल यांना तो वाटला “बनारसच्या धार्मिक जीवनाचा केंद्रबिंदू.” कार्तिक महिन्यातल्या कोणत्याही…
  60. दशाश्वमेध घाटजयपूरचा राजा मानसिंग याला एकदा काशीला एक लाख मंदिरे अर्पण करायची इच्छा झाली. पण त्याने एक अट घातली: प्रत्येक मंदिराचे काम एकाच दिवसात सुरू होऊन एकाच दिवसात पुरे व्हायला हवे. यावर एक युक्ती शोधली गेली. दगडांच्या शिळांवर अगदी लहान लहान असंख्य…
  61. पंचगंगा आणि औरंगजेबाची मशीदपंचगंगा घाटापासून होडी जरा आत नेली, की सगळे चित्र एका नजरेत दिसे. पाण्याच्या कडेला रंगीबेरंगी कपड्यांतले स्नान करणारे लोक. खालच्या पायऱ्यांवर इकडेतिकडे विखुरलेल्या लहान देवळ्या, आणि पायवाटेवरून चाललेले माणसांचे लोंढे. त्यांच्या वर निरनिराळ्…
  62. लाट भैरोकाशीच्या उत्तर भागात एका मोठ्या चौकोनी तलावाच्या काठावर दगडाचा एक खुंट उभा होता. तो काही फूटच उंच होता, आणि त्यावर तांबे मढवलेले होते. त्याला लाट भैरो म्हणत; लाट म्हणजे स्तंभ. त्याची पूजा लिंग म्हणून, शिवांचे प्रतीक म्हणून होई. तांब्याखालचा…
  63. रामनगरचा किल्लागंगेच्या काशीकडच्या काठावरून पाहिले, की रामनगर अगदी समोर दिसते; आणि ते दृश्य भारदस्त आहे. राजवाड्याच्या इमारती नदीवर उंच उठल्या आहेत. त्या उभ्या आहेत नदीच्या पात्रातून वर आलेल्या अतिशय भक्कम भिंतींवर. १९०९ मध्ये त्या भिंतींना कुठेही खंड नव्…
  64. दुर्गाकुंड आणि तिथली वानरेकाशीच्या दक्षिण टोकाला दुर्गेचे मंदिर आहे. १८६८ मध्ये त्याच्याभोवती मोठ्या वर्तुळात सगळीकडे वानरांचा सुळसुळाट असे. छपरांवर, रस्त्यांवर, बाजारांत; सगळ्या आकारांची, सगळ्या वयांची आणि सगळ्या स्वभावांची. एम. ए. शेरिंग यांना सांगितले गेले, इथे ए…
  65. सारनाथकाशीच्या उत्तरेला सुमारे चार मैलांवर सारनाथ आहे, जुना मृगदाव. इथेच बुद्धांनी “आपला उपदेश पहिल्यांदा जगाला सांगितला.” पुढे तिथे पुष्कळ इमारती उभ्या राहिल्या. त्यांतला एकच मोठा मनोरा अजून जमिनीवर उभा होता: धमेख. “१८ जानेवारी १८३५ रोजी माझी पर…
  66. जमिनीतून वर आलेला सिंहस्तंभकाशीजवळच्या सारनाथला, मृगदावात, बुद्धांचा धर्म पहिल्यांदा जगाला सांगितला गेला. ई. बी. हॅवेल लिहीत होते त्याच्या थोडेच आधी पुरातत्त्व खात्याने तिथे पद्धतशीर खोदकाम सुरू केले होते. एका पडक्या देवळाच्या अगदी पश्चिमेला, काँक्रीटच्या फरसबंदीतून…
  67. पंचक्रोशी मार्गकाशीत केलेले पाप “इतके घोर असते, की बनारसमधल्या अगदी पवित्रतम जागीसुद्धा त्याचे प्रायश्चित्त होत नाही,” असे मानले जाई. या पेचातून सुटायचा एकच मार्ग होता: पंचक्रोशी मार्गाची प्रदक्षिणा. हा मार्ग नगरीला वेढा घालतो, आणि त्याच्या आतली सगळी भूमी…
  68. गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेधई. बी. हॅवेल यांच्या मते नदीवरून काशीचे वैभव पाहायचे असेल, तर प्रवाशाने “पहाटेची पहिली रेघ उमटण्याआधीच” दशाश्वमेधावर हजर असले पाहिजे. दशाश्वमेध हा काशीच्या घाटांपैकी एक. मग डिसेंबरच्या एखाद्या सकाळी नावेतून सावकाश खाली वाहत जाताना त्याला हे…
  69. गंगेकाठचे घाट, भाग २: दशाश्वमेध ते वरुणादशाश्वमेधाच्या खाली काशीचा गंगाकाठ रामघाटावरून पुढे जातो. रामायणाचे नायक राम यांचे नाव या घाटाला आहे. तिथे एका लहानशा दगडी मंदिरासमोर ई. बी. हॅवेल यांना भीमाची एक प्रचंड मातीची मूर्ती दिसली; महाभारतातल्या पांडवांपैकी एक, भीम. अशा मूर्ती पुष…