भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत: १०३३ ची लूट
अर्धा दिवस
“धोक्यामुळे सैन्य तिथे फक्त सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत राहू शकले.” ती जागा होती काशी. काळ होता हिजरी ४२४ चा उन्हाळा, म्हणजे इसवी सन १०३३. हे लिहून ठेवणारा होता बैहकी. तो अमीर मसूदच्या दरबारात होता आणि त्याने त्या दरबाराचा इतिहास लिहिला. सैन्य होते अहमद नियालतगीनच्या हाताखाली. हिंदुस्थानात तो अमीराचा सेनापती होता; धाडसी, आणि तितकाच गर्विष्ठ. तिथला एक अधिकारी काझी शिराज याचे तो ऐकत नसे. सैन्याचे नेतृत्व कोणाकडे, यावरून दोघांचे भांडण जुंपले. मुख्य वजिराच्या सल्ल्याने अमीराने नियालतगीनच्या बाजूने निकाल दिला. काझीने फक्त महसूल पाहायचा. नियालतगीनने ठाकुरांकडून, म्हणजे स्थानिक सरदारांकडून, खंडणी घ्यायची, मोहिमा काढायच्या, आणि खजिन्यात मोठ्या रकमा आणायच्या.
सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत: १०३३ ची लूट
कापडवाले, अत्तरवाले आणि जवाहिरे
नियालतगीन आपले योद्धे आणि लाहोरचे सैन्य घेऊन निघाला. ठाकुरांकडून त्याने भरपूर खंडणी वसूल केली. त्याने गंगा ओलांडली आणि तो तिच्या डाव्या काठाने खाली निघाला. मग अनपेक्षितपणे तो पोचला “बनारस नावाच्या एका नगरात. ते नगर गंगच्या राज्यातले होते.” या इतिहासकाराच्या मते, “इथवर कोणतेही मुसलमानी सैन्य कधीच पोचले नव्हते.” नगराचा विस्तार दोन फरसंग चौरस होता; फरसंग म्हणजे इराणी कोस. तिथे पाणी भरपूर होते. धोक्यामुळे त्यांच्या हाती फक्त सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंतचा वेळ होता. तेवढ्यात त्यांनी कापडवाले, अत्तरवाले आणि जवाहिरे यांचे बाजार लुटले. “पण त्याहून अधिक काही करणे शक्य नव्हते.” प्रत्येक शिपायाने सोने, चांदी, अत्तरे आणि रत्ने लुटून नेली. “सैन्यातले लोक श्रीमंत झाले,” आणि ते “सुखरूप परत आले.”
सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत: १०३३ ची लूट
दोन पत्रे
या इतिहासकाराच्या मते, या मोठ्या यशाने काझी “वेडा व्हायच्या बेतात” होता. त्याचे जासूद घाईने दरबारात पोचले. ते म्हणाले, नियालतगीनने अफाट संपत्ती मिळवली आहे; पण तिचा मोठा भाग लपवला आहे, आणि अमीराकडे थोडीच पाठवली आहे. काझीचे गुप्तहेर नियालतगीनबरोबर गेले होते. त्याने घेतलेल्या सगळ्याचा हिशेब त्यांनी ठेवला होता. शिवाय नियालतगीन तुर्की गुलाम मागवत होता; जवळजवळ सत्तर आधीच आले होते. “त्याचा हेतू काय, कोणालाच ठाऊक नाही; पण तो स्वतःला महमूदाचा मुलगा म्हणवतो.” महमूद म्हणजे तीन वर्षांपूर्वी मरण पावलेला सुलतान. ही पत्रे अमीराच्या मनाला फार लागली. त्याने हे प्रकरण गुप्त ठेवायचा हुकूम दिला. मग नियालतगीनची स्वतःची पत्रे घेऊन शुभवार्ता आणणारे आले. त्यांनी बातमी दिली: “बनारसचा विजय, हा फार मोठा पराक्रम होता.” त्या विजयाने सैन्य श्रीमंत झाले होते. अफाट संपत्ती हाती आली होती, खंडणी घेतली होती, आणि काही हत्तीही पकडले होते. काशीतला एक अर्धा दिवस: काझीच्या मते, अमीरापासून लपवलेली संपत्ती; नियालतगीनच्या मते, फार मोठा पराक्रम.
सकाळपासून दुपारच्या नमाजापर्यंत: १०३३ ची लूट
हरवलेले पान
आणि नेमकी तिथेच नोंद तुटते. बैहकीच्या इतिहासाची हस्तलिखिते, निदान सहा तरी, सगळ्यांत काशीवरच्या छाप्याच्या वर्णनानंतर लगेच मजकूर तुटतो. तिथे सुमारे दीड पान गहाळ झालेले दिसते. एका प्रतीच्या समासात एक टीप आहे: “मूळ प्रतीतच असे.” अकबराचा मंत्री अबुल फजल याने लिहिले, की सुलतान महमूद दोनदा काशीला आला होता: हिजरी ४१० आणि ४१३ मध्ये. बैहकीचे संपादक इलियट यांना हे अगदीच असंभवनीय वाटले. कारण त्या काळी हयात असलेला बैहकी स्पष्ट सांगतो, की नियालतगीनच्या आधी कोणतेही मुसलमानी सैन्य इतक्या दूर आले नव्हते. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते, “फार तर हा एक नुसता छापा होता.” तो विजय नव्हता. त्यानंतर पुष्कळ वर्षे काशी कनौजच्या हिंदू राजांच्याच ताब्यात राहिली. नियालतगीनच्या पत्रांनी त्याला “फार मोठा पराक्रम” म्हटले होते. नेव्हिल यांना त्यात बाजार लुटण्यापलीकडे फारसे काही दिसले नाही; आणि मग “घाईघाईने, जरा नामुष्कीने घेतलेली माघार.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बैहकीचा ‘तारीख-इ-सुबुक्तगीन’, आणि त्यावरच्या इलियट यांच्या टीपा, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड २ (१८६९) मध्ये, पृष्ठे ५५, ५८-५९ आणि १२२-१२५; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १८९-१९० आणि २३७.