भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
दशाश्वमेध घाट
एक लाख मंदिरे
जयपूरचा राजा मानसिंग याला एकदा काशीला एक लाख मंदिरे अर्पण करायची इच्छा झाली. पण त्याने एक अट घातली: प्रत्येक मंदिराचे काम एकाच दिवसात सुरू होऊन एकाच दिवसात पुरे व्हायला हवे. यावर एक युक्ती शोधली गेली. दगडांच्या शिळांवर अगदी लहान लहान असंख्य कोरीव आकृती खोदायच्या; प्रत्येक आकृती म्हणजे एक मंदिर. काम पुरे झाले, तेव्हा प्रत्येक शिळेवर वरपासून खालपर्यंत, आणि चारही बाजूंनी, लहान लहान मंदिरांची नुसती दाटी दिसत होती. अशा रीतीने नगरातली देवळे “प्रचंड वाढली, आणि तरीही ती वाढ सर्वसाधारणपणे कोणाच्या लक्षातही आली नसेल.” १८६८ मध्ये अशा शिळा नगराच्या पुष्कळ भागांत तेव्हाही दिसत. त्यांतली सर्वांत मोठी दशाश्वमेध घाटाच्या वरच्या बाजूला, मानमंदिराच्या वेधशाळेजवळ पडलेली होती.
दशाश्वमेध घाट
चिखल परत देतो ते
पावसाळ्यात गंगा चाळीस फूट किंवा त्याहूनही जास्त चढू शकत असे. घाटांवरून जाणारी पायवाट पाण्याखाली जाई, आणि स्नान करणाऱ्यांना नदीकडे उतरणाऱ्या अरुंद गल्ल्यांच्या टोकांवरच भागवावे लागे. दशाश्वमेधावर पायऱ्यांच्या अगदी वर उभ्या असलेल्या मंदिराच्या चौथऱ्यावरूनही पाणी वाहू शकत असे. पूर ओसरल्यानंतर कित्येक महिने खोदणारे पायऱ्यांवरचा गाळ काढण्यात, आणि त्यात गाडल्या गेलेल्या देवळ्या खणून काढण्यात गुंतलेले असत. १९०५ मध्ये दशाश्वमेधावरच्या तीन देवळ्या दरवर्षी नदीच्या चिखलातून खणून काढाव्या लागत. पहिलीत चार मुखांचे एक लिंग होते, आणि त्याच्यापुढे कोरलेले दोन बैल. दुसरी फार जुनी वाटे; कारण तिचा पाया तेव्हाच्या पायऱ्यांच्या खूप खोल खाली जात होता. ती सूर्याच्या एखाद्या प्राचीन मंदिराचा अवशेष असू शकेल. तिचे उरले होते ते एका भिंतीत बसवलेले तीन कोरीव दगड. त्यांच्यात मोरावर बसलेले, सहा मुखांचे, बारा हातांचे युद्धदेव होते. डिसेंबरच्या अखेरीस, वर्षाचे खोदकाम जवळजवळ संपत आले, की या दुसऱ्या देवळीसमोर एक खोल खड्डा दिसे. त्याच्या तळाशी एक प्राचीन सतीचा दगड होता. एका हिंदू विधवेने नवऱ्याच्या चितेवर स्वतःला जाळून घेतले, ती जागा तो दाखवतो. असे पुष्कळ दगड घाटांवर इकडेतिकडे होते; सर्वांत जास्त स्मशानांच्या जागी. ई. बी. हॅवेल यांच्या दृष्टीने ही प्रथा “पुष्कळदा त्या दुर्दैवी विधवांवर त्यांच्या नातेवाइकांनीच लादलेली असे.” ब्रिटिश मुलखात तिला कायद्याने बंदी फक्त १८२९ मध्ये आली.
दशाश्वमेध घाट
काली गंगेकडे निघाल्या
कार्तिक महिन्यात कालीपूजेचा शेवटचा दिवस दिवाळीच्या संध्याकाळीच येतो; दिवाळी हा भाग्याची देवता लक्ष्मी यांचा सण. त्या दिवशी देवीच्या मूर्ती दशाश्वमेधावर गंगेत विसर्जित केल्या जात. मुख्य मिरवणूक बाबू कालिदास मित्र यांच्या घरातून निघे. कित्येकशे वर्षे या मिरवणुकीत त्यांच्या घराण्याचा प्रमुख वाटा होता. त्यांची मूर्ती काळ्या रंगाची होती; तिला खरे केस होते, लहान मुलाच्या बाहुलीसारखे, आणि जीभ बाहेर काढलेली. ती मूर्ती जमिनीवर आडव्या पडलेल्या महाकालांना, म्हणजे काळाला, पायाखाली तुडवणाऱ्या कालीची होती. घरातल्या देवघरातून ती मूर्ती बाहेर आणून एका शाही पालखीत ठेवली जाई. वाद्यांचे ताफे, आणि हत्ती, उंट, गाड्या यांचा लवाजमा घेऊन ती मोठ्या थाटाने घाटावर नेली जाई. तिथे ती पालखीतून उचलली जाई. तिच्या अंगावरचे दागिने उतरवले जात, आणि तिच्या केसांच्या काही बटा आदराने कापल्या जात. त्याच वेळी इतर घरांतल्याही पुष्कळ मूर्ती घाटावर आणल्या जात; त्या होड्यांवर ठेवून नदीत टाकल्या जात. सूर्यास्ताच्या सुमारास, वर्षाची पूजा संपली की, मित्र घराण्याची देवी दोन पोहणाऱ्यांच्या हाती दिली जाई. ते तिला घेऊन पोहत जात, आणि मधल्या प्रवाहात बुडवत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ४२-४३; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ११०-११२; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ५५-५६. लिंगाची चार मुखे हॅवेल ब्रह्मदेव, विष्णू, शिव आणि सूर्य यांची मानतात, आणि मोरावरचे देव कार्तिकेय; १८२९ नंतरही स्वतंत्र संस्थानांत सती कायदेशीरपणे चालू राहिली, याचीही ते आठवण करून देतात.