भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
शंकराचार्य आणि चांडाळ
चंद्रमौळीची नगरी
शंकराचार्य आले, आणि “बनारस पुन्हा उत्तर भारतातल्या धार्मिक जीवनाचे केंद्र झाले.” १९०९ मध्ये दशाश्वमेध घाटासमोरच्या गल्लीत त्यांची मूर्ती असलेले एक देऊळ होते. माधव-विद्यारण्य यांनी त्यांचे संस्कृत चरित्र लिहिले आहे: ‘शंकरदिग्विजय’, म्हणजे “शंकरांचा दिग्विजय”. काशीत त्यांच्या बाबतीत काय घडले, ते हा ग्रंथ आख्यायिका म्हणून सांगतो. त्यांच्या गुरूंनी त्यांना काशीला पाठवले. “बाळा, चंद्रमौळीच्या नगरीला जा. देवनदीने ती सुंदर दिसते. तिथे देव तुझ्यावर परम कृपा करतील.” शंकराचार्य काशीला आले. शिवांच्या जटांना शोभा देणारी गंगा त्यांनी पाहिली. त्यांनी स्नान केले. वेगाने वाहणाऱ्या नदीने शिवांच्या जटांमधून चंद्रच बाहेर आणावा, तसे ते पाण्यातून वर आले. सर्वांचे स्वामी विश्वनाथ यांच्या चरणी त्यांनी मस्तक ठेवले. ते नगरीत राहिले, आणि त्यांच्याभोवती शिष्य जमले. एके दिवशी, भर दुपारी, रणरणत्या उन्हात, ते शिष्यांबरोबर माध्यान्हीच्या विधींसाठी गंगेवर निघाले. वाटेत, अगदी जवळ, त्यांना एक चांडाळ दिसला. जुने ग्रंथ अशांना ‘श्वपच’, कुत्रे खाणारे, म्हणतात. त्याच्या मागोमाग चार भयंकर कुत्री चालली होती. शंकराचार्य त्याला म्हणाले, “दूर जा.” आणि चांडाळाने उत्तर दिले.
शंकराचार्य आणि चांडाळ
चांडाळाचे उत्तर
“उपनिषदे शंभर वेळा सांगतात: सत् एकच आहे, त्याला दुसरे नाही, ते निर्मळ आहे, कधीही विभागलेले नाही. आणि तुम्हाला त्यात भेद दिसतो. हेच नवल आहे. “तुम्ही म्हणता, ‘दूर जा.’ विद्वाना, तुम्हाला कशापासून काय दूर करायचे आहे? हा देह माझ्या देहापासून? दोन्ही एकाच अन्नाचे बनलेले आहेत. की माझ्या आतून पाहणारा आत्मा, तुमच्या आतून पाहणाऱ्या आत्म्यापासून? तो दोघांत एकच आहे. “ब्राह्मण आणि श्वपच: हा भेद आतल्या आत्म्याला कसा स्पर्श करील? देवनदीत सूर्याचे प्रतिबिंब पडते, आणि मद्याच्या घड्यातही पडते: तो सूर्य निराळा असतो का?” ‘मनीषापंचक’, म्हणजे “निश्चयाचे पाच श्लोक”, हे लहानसे संस्कृत काव्य स्वतःला शंकराचार्यांची रचना म्हणवते. तेही हीच भेट सांगते. तिथे चांडाळ आणखी दोन दृष्टान्त देतो: चांडाळांच्या गल्लीतल्या पाण्यात पडलेले सूर्याचे प्रतिबिंब, आणि सोन्याच्या घड्यातली आणि मातीच्या घड्यातली पोकळी. “‘मी शुद्ध द्विज आहे; श्वपचा, दूर हो!’ महामुनी, हा कसला खोटा हट्ट? सर्व देहांत राहणारा एक पुरुष, पुरातन, पूर्ण, विचारांच्या पलीकडचा, तुम्ही विसरता. या जगाच्या महामायेला मोठे मोठेही फसतात.”
शंकराचार्य आणि चांडाळ
“हा माझा निश्चय”
शंकराचार्यांनी त्याचे बोलणे थक्क होऊन ऐकले. ते म्हणाले, “तुम्ही म्हणालात ते खरे आहे. हे आत्मज्ञानी, तुमच्या शब्दांनी मी ‘हा चांडाळ’ हा विचार आता सोडून देतो. हे सत्य सगळी माणसे शास्त्रांतून जाणतात, तरी त्याला धरून राहत नाहीत. पण ज्याला सारे जग सदा आत्मा म्हणूनच दिसते, तो द्विज असो की श्वपच, तो वंदनीय आहे. हा माझा निश्चय.” ‘मनीषापंचक’ शंकराचार्यांचे उत्तर पाच श्लोकांत देते, आणि प्रत्येक श्लोक “मनीषा मम”, “माझा निश्चय”, या शब्दांनी संपतो. पहिला श्लोक सर्वांत प्रसिद्ध आहे: “जागेपणी, स्वप्नात आणि गाढ झोपेत जी जाणीव स्पष्ट उजळते; ब्रह्मदेवांपासून मुंगीपर्यंत प्रत्येक देहात जी ओवलेली आहे; जी साक्षी होऊन जगाकडे पाहते, ‘ती मीच आहे; दिसणारी कोणती वस्तू नव्हे.’ हे ज्याला पक्के कळले आहे, तो चांडाळ असो वा द्विज, तो गुरू. हा माझा निश्चय. चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम.”
शंकराचार्य आणि चांडाळ
भ्रमर आणि कमळ
‘शंकरदिग्विजय’ पुढे सांगतो, शंकराचार्य बोलत होते, तेवढ्यात त्यांना तो चांडाळ दिसेनासा झाला. त्यांना दिसले स्वतः शिव, मस्तकी चंद्रकोर, आणि त्यांच्यासोबत वेद. भय आणि भक्ती, आनंद आणि विस्मय यांनी भरून शंकराचार्यांनी त्यांची स्तुती केली: “देहाच्या दृष्टीने, शंभो, मी तुझा दास आहे. जीवाच्या दृष्टीने मी तुझा अंश आहे. आत्म्याच्या दृष्टीने, हे सर्वात्मन्, मी तूच आहे.” ‘मनीषापंचक’ याच श्लोकाने संपते. शिवांनी त्यांना मान देऊन उत्तर दिले. ते म्हणाले, वेदांचे सार सांगणाऱ्या प्राचीन सूत्रांवर मंदबुद्धी माणसांनी सदोष भाष्ये लिहिली आहेत. “आता तू त्या सूत्रांवर भाष्य लिही, आणि त्यांच्या चुकीच्या मतांचे खंडन कर. इतर मतांच्या पंडितांना जिंक, आणि एकमेव परम सत्य जगाला कळू दे.” मग वेदांसह शिव अंतर्धान पावले. शंकराचार्य शिष्यांबरोबर गंगेवर गेले, आणि त्यांनी आपले विधी पूर्ण केले. विश्वनाथांनी दिलेले लेखनाचे सामर्थ्य आता त्यांच्याजवळ होते. मग कमळातून भ्रमर बाहेर पडावा, तसे ते आनंदाने काशी नगरीतून निघाले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: माधव-विद्यारण्य यांचा ‘शंकरदिग्विजय’, सर्ग ५, श्लोक १६१-१७२, आणि सर्ग ६, श्लोक १-५४; आणि शंकराचार्यांचे ‘मनीषापंचक’ (संस्कृत; अनुवाद आमचा); त्यासोबत ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ६१-६२; आणि देवळाविषयी एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ४, पृष्ठे ८४-८५.