भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
तीन महाल
वाराणसीत यश नावाचा एक कुलीन तरुण राहत होता. तो एका श्रेष्ठीचा मुलगा होता; व्यापाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठीचे पद मानाचे असे. तो मोठ्या लाडाकोडात वाढला होता. त्याचे तीन महाल होते: एक हिवाळ्याचा, एक उन्हाळ्याचा, आणि एक पावसाळ्याचा. पावसाळ्याचे चार महिने तो पावसाळी महालात राहत असे. भोवती गाणाऱ्या-वाजवणाऱ्या स्त्रिया; एकही पुरुष नाही. त्या सबंध काळात तो महालातून कधी खाली उतरला नाही. बौद्ध भिक्षूंच्या नियमांचा ग्रंथ महावग्ग त्याची कथा सांगतो. वाराणसीच्या एका श्रेष्ठीच्या या मुलाने हे सगळे एका रात्रीत सोडले. त्याची आई आणि पूर्वीची पत्नी बुद्धांना शरण जाणाऱ्या जगातल्या पहिल्या स्त्रिया ठरल्या. हे घडले, तेव्हा बुद्ध नगराबाहेर इसिपतनच्या मृगदावात राहत होते. एका रात्री, सारे भोगविलास भोवती असताना, यशाला नेहमीपेक्षा लवकर झोप लागली. त्याच्या पाठोपाठ त्याच्या सेविकाही झोपल्या. रात्रभर तेलाचा दिवा जळत होता.
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
“जणू स्मशानच”
यश नेहमीपेक्षा लवकर जागा झाला. त्याने पाहिले, सेविका झोपलेल्या आहेत. एकीची वीणा तिच्या काखेला टेकलेली; एकीचा डफ तिच्या मानेला टेकलेला; एकीचे ढोलके काखेत. कोणाचे केस विस्कटलेले, कोणाच्या तोंडातून लाळ गळत होती, आणि त्या झोपेत बरळत होत्या. पाहणाऱ्याला वाटावे, “आपण जणू स्मशानातच येऊन पडलो आहोत.” ते पाहताच यशाला आपल्या जगण्यातले दोष दिसू लागले. विषयसुखांचा त्याला वीट आला. तो मोठ्याने उद्गारला, “अरेरे, केवढे दुःख! अरेरे, केवढे संकट!” यशाने आपल्या सोनेरी वहाणा पायात घातल्या, आणि तो घराच्या दाराशी गेला. घरदार सोडून निघालेल्या यशाला कोणी अडवू नये, म्हणून मनुष्येतर जीवांनी ते दार उघडले. तो नगराच्या वेशीपाशी गेला; तीही मनुष्येतर जीवांनी उघडली. आणि यश चालत इसिपतनच्या मृगदावात पोहोचला.
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
“इथे दुःख नाही”
बुद्ध रात्रीच उठले होते, आणि पहाटे मोकळ्या जागी येरझाऱ्या घालत होते. त्यांनी यशाला दुरून येताना पाहिले. येरझाऱ्या थांबवून ते आपल्यासाठी मांडलेल्या आसनावर बसले. जवळ येऊन यश पुन्हा उद्गारला, “अरेरे, केवढे दुःख! अरेरे, केवढे संकट!” बुद्ध म्हणाले, “यशा, इथे दुःख नाही. इथे संकट नाही. ये यशा, बस. मी तुला सत्य सांगतो.” यश आनंदला. सोनेरी वहाणा काढून त्याने बुद्धांना वंदन केले, आणि तो त्यांच्याजवळ बसला. बुद्धांनी त्याला दानाविषयी सांगितले, सदाचाराविषयी आणि स्वर्गाविषयी सांगितले; वासनांचा पोकळपणा आणि त्या सोडण्यातले कल्याण सांगितले. यशाचे मन तयार झाले, तेव्हा त्यांनी त्याला दुःख, दुःखाचे कारण, दुःखाचा अंत आणि त्या अंताकडे नेणारा मार्ग शिकवला. काळे डाग नसलेल्या स्वच्छ वस्त्रावर रंग जसा चटकन चढतो, तशी ती शिकवण यशाच्या मनावर चढली. तिथे बसल्या बसल्याच त्याला सत्य दिसले: जे जे उत्पन्न होते, ते ते नाहीसेही होते.
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
सोनेरी वहाणांच्या खुणा
यशाची आई त्याच्या महालात वर गेली. यश तिथे नव्हता. ती आपल्या पतीकडे, श्रेष्ठीकडे गेली. “गृहस्था, तुमचा मुलगा यश नाहीसा झाला आहे.” श्रेष्ठीने चारी दिशांना घोडेस्वार दूत पाठवले, आणि तो स्वतः इसिपतनच्या मृगदावात गेला. तिथे त्याला जमिनीवर सोनेरी वहाणांच्या खुणा दिसल्या. त्या खुणांच्या मागोमाग तो चालला. बुद्धांनी त्याला दुरून येताना पाहिले, आणि मनात विचार केला, “मी असा चमत्कार केला तर? श्रेष्ठी इथे बसेल, आणि इथेच बसलेला यश त्याला दिसणार नाही.” आणि त्यांनी तो चमत्कार केला. श्रेष्ठीने विचारले, “भगवन्, आपण यशाला पाहिले का?” “गृहस्था, बस. कदाचित इथे बसल्यावर, इथेच बसलेला यश तुला दिसेल.” मुलगा दिसेल, या विचाराने बाप आनंदला. बुद्धांना वंदन करून तो त्यांच्याजवळ बसला.
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
“आईला जीवदान दे”
बुद्धांनी यशाला शिकवले तसेच बापालाही शिकवले, आणि श्रेष्ठीला सत्य दिसले. तो म्हणाला, “धन्य, भगवन्! जणू कोणी अंधारात दिवा आणावा, म्हणजे डोळे असणाऱ्यांना दिसावे!” आणि तो बुद्धांना, त्यांच्या धर्माला आणि भिक्षुसंघाला शरण गेला. महावग्ग सांगतो, अशा रीतीने उपासक होणारा तो जगातला पहिला माणूस. यश सारा वेळ ऐकत बसला होता. ऐकता ऐकता त्याचे मन संसारातून मुक्त झाले. यश आता घरी, घरच्या सुखांकडे कधीच परत जाऊ शकणार नाही, हे बुद्धांनी पाहिले, आणि त्यांनी आपला चमत्कार आवरला. श्रेष्ठीला आपला मुलगा दिसला. “बाळ यशा, तुझी आई शोकात, विलापात बुडाली आहे. आईला जीवदान दे.” यशाने बुद्धांकडे पाहिले. बुद्धांनी बापालाच विचारले: आता मन मुक्त झालेला यश पूर्वीसारखा संसाराकडे, सुखांकडे परत जाऊ शकेल का? “नाही, भगवन्,” श्रेष्ठी म्हणाला. “यशाचा यातच लाभ आहे, भगवन्; हेच परम सुख आहे.” आणि त्याने बुद्धांना त्या दिवशी, यशाला सेवेला घेऊन, आपल्या घरी भोजनाला बोलावले. बुद्ध काही बोलले नाहीत; त्यांच्या मौनातच होकार होता. श्रेष्ठी निरोप घेऊन गेला.
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
श्रेष्ठीच्या घरचे भोजन
मग यशाने भिक्षू होण्याची याचना केली. बुद्ध म्हणाले, “ये, भिक्षू. धर्म उत्तम रीतीने सांगितला आहे. दुःखाचा अंत करण्यासाठी पवित्र जीवन जग.” आणि त्या शब्दांनी यश भिक्षू झाला. दिवस वर आल्यावर बुद्ध भिक्षापात्र घेऊन वाराणसीत गेले, यश त्यांच्या सेवेला होता. ते श्रेष्ठीच्या घरी गेले. यशाची आई आणि त्याची पूर्वीची पत्नी येऊन त्यांच्याजवळ बसल्या. यशाला शिकवले तसेच बुद्धांनी त्यांनाही शिकवले. त्यांनाही सत्य दिसले, आणि त्याही शरण गेल्या. महावग्ग सांगतो, उपासिका होणाऱ्या त्या जगातल्या पहिल्या स्त्रिया. मग यशाची आई, त्याचे वडील आणि त्याची पूर्वीची पत्नी यांनी बुद्धांना आणि यशाला स्वतःच्या हातांनी जेवू घातले. कडक आणि मऊ, सगळे उत्तम पदार्थ त्यांनी वाढले. बुद्धांचे भोजन झाले. त्यांनी पात्र आणि हात धुतले. मग त्यांनी सर्वांना उपदेश केला, त्यांचे मन आनंदित केले, आणि ते उठून निघून गेले.
वाराणसीचा श्रीमंत तरुण यश
“बहुजनहितासाठी”
विमल, सुबाहु, पुण्णजि आणि गवंपति हे यशाचे चार मित्र वाराणसीच्या आघाडीच्या घराण्यांतले होते. यशाने मुंडन केले, आणि भगवी वस्त्रे घातली, हे त्यांनी ऐकले. त्यांना वाटले, “ही काही साधीसुधी शिकवण असणार नाही.” ते यशाकडे गेले. यश त्यांना बुद्धांकडे घेऊन गेला, आणि तेही भिक्षू झाले. त्यांच्या पाठोपाठ देशातल्या सर्वांत मोठ्या घराण्यांतले यशाचे आणखी पन्नास मित्र भिक्षू झाले. महावग्ग सांगतो, आता जगात एकसष्ट अर्हत होते, पूर्णत्व पावलेले. मग बुद्ध आपल्या भिक्षूंना म्हणाले, “मी माणसांच्या आणि देवांच्या सर्व बंधनांतून मुक्त आहे, आणि तुम्हीही. आता भिक्षूंनो, जा, फिरा: बहुजनांच्या लाभासाठी, बहुजनांच्या हितासाठी, जगावरच्या करुणेपोटी, देवांच्या आणि माणसांच्या कल्याणासाठी. तुमच्यापैकी दोघांनी एकाच वाटेने जाऊ नये. असे जीव आहेत, ज्यांच्या डोळ्यांवर अगदी थोडीशी धूळ आहे. त्यांना धर्म सांगितला नाही, तर त्यांचा उद्धार होणार नाही. त्यांना तो समजेल. आणि मीही जाईन, उरुवेलेला, सेनानिनिगमाला, धर्म सांगायला.” ही कथा महावग्ग १, ७-११ वरून सांगितली आहे: टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग, ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग १ (१८८१), पृष्ठे १०२-११३, श्रेष्ठीविषयीच्या अनुवादकांच्या टिपेसह.