भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
काशीची राजकन्या अंबा
वाराणसीतून नेलेल्या राजकन्या
महाभारत सांगते, काशीच्या राजांच्या तीन कन्यांचे स्वयंवर एकाच वेळी, एकाच सोहळ्यात व्हायचे होते. थोरली अंबा, मग अंबिका, मग अंबालिका. तिघीही स्वर्गातल्या अप्सरांसारख्या सुंदर होत्या. चहूकडून राजे आले, आणि काशीत मोठा उत्सव सुरू झाला. कुरुवंशातले राजपुत्र भीष्म आपले धाकटे भाऊ विचित्रवीर्य यांच्यासाठी वधू शोधत होते. विचित्रवीर्य हस्तिनापूरचे राजे होते. आई सत्यवती यांच्या आज्ञेने भीष्म एकाच रथातून वाराणसीला गेले. राजांची नावे एकेक करून पुकारली जात होती, तेव्हाच त्यांनी तिघी कन्यांना उचलून आपल्या रथात घेतले. मग मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात ते जमलेल्या राजांना आणि काशीराजांना उद्देशून बोलले. ते म्हणाले, स्वयंवरासाठी जमलेल्या राजांमधून, प्रतिस्पर्ध्यांचा संहार करून, बळाने नेलेली पत्नी ऋषी सर्वांत श्रेष्ठ मानतात. “मी या कन्यांना बळाने नेतो आहे. तुमच्याने होईल तेवढा जोर लावा: मला जिंका, नाहीतर हरा!” राजे शस्त्रे घेऊन त्यांच्या मागे धावले. भीष्मांनी “धनुष्ये, ध्वज, चिलखते आणि शेकडो-हजारो माणसांची मस्तके” छाटून टाकली. एक राजे मात्र कन्यांसाठी एकटेच त्यांचा पाठलाग करत आले. भीष्मांनी त्यांचा सारथी आणि घोडे मारले, त्यांना हरवले, आणि त्यांना जिवंत सोडून दिले.
काशीची राजकन्या अंबा
थोरल्या राजकन्येचे मन
थोरल्या राजकन्येचे पुढे काय झाले, ते भीष्मांनी स्वतः कुरुराज दुर्योधनांना सांगितले. शत्रूच्या एका योद्ध्याला, शिखंडींना, भीष्म कधीच मारणार नव्हते; शिखंडी शस्त्रे उगारून अंगावर आले, तरीही नाही. असे का, हे दुर्योधनांनी विचारले होते. “ऐक,” भीष्म म्हणाले, आणि त्यांनी काशीराजांच्या कन्यांची कथा सांगितली. तिघी बहिणींना घेऊन ते हस्तिनापूरला आले, आणि भावाच्या लग्नाची तयारी करू लागले. तेव्हा अंबा त्यांना म्हणाल्या, मी मनाने आधीच शाल्वराजांना वरले आहे. त्यांनी मला गुपचूप मागणी घातली होती, “माझ्या वडिलांच्या नकळत”. महाभारताच्या पहिल्या कथनात मात्र अंबांच्या वडिलांची या संबंधाला संमती होती. “ते माझी वाट पाहत आहेत, हे उघड आहे. मला जाऊ द्या.” भीष्मांनी ही गोष्ट आई, मंत्री आणि पुरोहित यांच्यापुढे ठेवली, आणि अंबांना जाऊ दिले. त्यांच्या बहिणी अंबिका आणि अंबालिका यांचे लग्न त्यांनी विचित्रवीर्यांशी लावून दिले. वृद्ध ब्राह्मणांच्या सोबतीने, आपल्या दाईला बरोबर घेऊन, अंबा शाल्वांच्या नगरात गेल्या. “महाबाहो, तुमची आस धरून मी तुमच्याकडे आले आहे,” त्या म्हणाल्या.
काशीची राजकन्या अंबा
भीष्मांनी जिंकलेली
शाल्व हसले. “आता मला तू पत्नी म्हणून नको. तुझे लग्न दुसऱ्याशी व्हायचे होते. भीष्मांनी तुला बळाने नेले, आणि तू आनंदाने त्यांच्याबरोबर गेलीस. भीष्मांकडेच परत जा.” “तसे नाही!” अंबा म्हणाल्या. “त्यांनी मला नेले, तेव्हा मी आनंदात नव्हते. त्यांनी मला बळाने नेले, आणि वाटभर मी रडत होते.” भीष्मांना मी नको आहे, त्या म्हणाल्या. त्यांनी मला भावासाठी नेले होते, आणि माझ्या दोघी बहिणींचे लग्न आता त्या भावाशी झाले आहे. स्वतःच्या मस्तकाला हात लावून त्यांनी शपथ घेतली: शाल्वांशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पतीचा विचारसुद्धा मी कधी केला नाही. “साप कात टाकतो” तसा शाल्वांनी त्यांचा त्याग केला. “जा, जा,” ते पुन्हा पुन्हा म्हणाले. “मला भीष्मांची भीती वाटते. तू भीष्मांनी जिंकलेली आहेस.” आणि काशीराजांची कन्या “कुररी पक्षिणीसारखा आक्रोश करत” त्यांच्या नगरातून बाहेर पडल्या.
काशीची राजकन्या अंबा
माहेरी परत नाही
नगराबाहेर आल्यावर त्या स्वतःलाच विचारू लागल्या: दोष कोणाचा? माझाच, कारण लढाईत मी भीष्मांच्या रथातून उडी मारली नाही? भीष्मांचा? की माझ्या वडिलांचा? त्या मूर्ख राजाने पराक्रम हेच माझ्या हाताचे मोल ठरवले, आणि विकायला काढलेल्या स्त्रीसारखे मला बाहेर पाठवले. त्यांनी त्या सगळ्यांनाच दूषणे दिली. पण आपल्या दुःखाचे कारण भीष्मच आहेत, असे त्यांनी ठरवले. सूड त्यांच्यावरच उगवायचा, “तपश्चर्येने, नाहीतर युद्धाने”. तपस्वी राहत होते अशा एका वनात त्या गेल्या. “वडिलांकडे परत जा,” तपस्वी म्हणाले. संकटात सापडलेल्या स्त्रीला वडिलांचा आधार असतो. “काशी नगरातल्या माझ्या वडिलांच्या घरी मी परत जाऊ शकत नाही,” अंबा म्हणाल्या. “लहानपणी मी तिथे राहिले, पण आता माझे सगळे नातलग मला तुच्छ लेखतील.” मग त्यांचे आजोबा, आईचे वडील, त्याच वनात आले. ते राजर्षी होते. थरथरत त्यांनी अंबांना मांडीवर बसवले, आणि त्यांची कहाणी ऐकली. “वडिलांच्या घरी परत जाऊ नकोस,” ते म्हणाले. त्यांनी अंबांना जमदग्नींचे पुत्र, तपस्वी राम यांच्याकडे पाठवले. राम ब्राह्मण होते, आणि शस्त्रधाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ. भीष्मांनी रामांचे ऐकले नाही, तर राम त्यांना युद्धात मारतील.
काशीची राजकन्या अंबा
तेवीस दिवसांचे युद्ध
राम अंबांना म्हणाले, मी फक्त ब्राह्मणांसाठी शस्त्र उचलतो. पण त्यांच्यासोबतच्या एका ऋषींनी त्यांना त्यांच्या जुन्या व्रताची आठवण करून दिली: भीतीने शरण येऊन संरक्षण मागणाऱ्या कोणालाही कधीच सोडायचे नाही. म्हणून राम अंबांना घेऊन कुरुक्षेत्राला गेले, आणि त्यांनी भीष्मांना आज्ञा केली: काशीच्या राजकन्येला परत घ्या. भीष्मांनी ते मानले नाही. “मी शाल्वांची आहे” असे जिने सांगितले, ती स्त्री ते आपल्या भावाला देऊ शकत नव्हते. आणि क्षत्रियाचा धर्मही ते सोडणार नव्हते, रामांसाठीसुद्धा नाही; लहानपणी याच रामांनी त्यांना शस्त्रविद्या शिकवली होती. म्हणून ते दोघे कुरुक्षेत्रावर तेवीस दिवस लढले. एकदा भीष्म बेशुद्ध पडले, आणि त्यांना रणांगणावरून उचलून न्यावे लागले. तेव्हा रामांचे अनुयायी आणि काशीची राजकन्या आनंदाने ओरडले. शेवटी रामांचे पितर, नारदमुनी, आणि भीष्मांच्या माता गंगा नदीदेवी त्या दोघांच्या मध्ये उभे राहिले: दोघांपैकी कोणीच दुसऱ्याला मारू शकत नव्हते. “मी माझ्या सर्व शक्तीनिशी लढलो,” राम अंबांना म्हणाले, “तरी भीष्मांवर मात करू शकलो नाही. आता भीष्मांचाच आश्रय घे; तुला दुसरा आधार उरला नाही.” “मी पुन्हा भीष्मांकडे जाणार नाही,” अंबा म्हणाल्या. “जिथे त्यांना स्वतः मारण्याचे साधन मिळेल, तिथे मी जाईन.”
काशीची राजकन्या अंबा
स्त्रीही नाही, पुरुषही नाही
बारा वर्षे त्यांनी माणसाच्या शक्तीपलीकडचे तप केले. सहा महिने त्या फक्त हवेवर राहिल्या. एक वर्ष त्या यमुनेच्या पाण्यात उभ्या राहिल्या, आणि एक वर्ष पायांच्या बोटांवर, फक्त एक गळलेले पान खाऊन. भीष्मांनी त्यांच्या मागावर हेर ठेवले होते. अंबांचे बोलणे आणि करणे ते रोजच्या रोज भीष्मांना येऊन सांगत. गंगादेवींनी त्यांना इशारा दिला: अशा व्रतांत तुझा मृत्यू झाला, तर तू पुन्हा वाकडी नदी होऊन जन्मशील, वर्षातले आठ महिने कोरडी. आणि वत्सभूमीत त्यांचे अर्धे शरीर तशी नदी झाले; उरलेले अर्धे कुमारीच राहिले. “मी आता स्त्रीही नाही, पुरुषही नाही,” त्या तिथल्या तपस्व्यांना म्हणाल्या. “स्त्री म्हणून आता मला कसलीच इच्छा उरली नाही. मी पुरुषत्व मिळवीन, कारण मला भीष्मांचा सूड घ्यायचा आहे.” तेव्हा शिव त्यांच्यापुढे प्रकट झाले. “तू भीष्मांचा वध करशील,” ते म्हणाले, “आणि पुरुषत्व मिळवशील. तू द्रुपद राजांच्या कुळात जन्म घेशील, आणि तुला या जन्मातले सारे आठवेल.”
काशीची राजकन्या अंबा
मुलगी जन्मली
मग काशीराजांच्या थोरल्या कन्येने यमुनेच्या तीरावर मोठी चिता रचली. तिला त्यांनी स्वतःच आग लावली, आणि “भीष्मांच्या नाशासाठी!” असे म्हणत त्या अग्नीत शिरल्या. द्रुपद राजांना मूल नव्हते. भीष्मांचा सूड घेण्यासाठी पुत्र व्हावा, म्हणून त्यांनी शिवांची उपासना केली. शिव त्यांना म्हणाले, “तुला असे अपत्य होईल, जे स्त्री असेल आणि पुरुषही.” त्यांच्या राणींना अतिशय सुंदर मुलगी झाली, आणि राणींनी मुलगा झाला असे सगळ्यांना सांगितले. द्रुपदांनी तिचे मुलासारखे सगळे संस्कार केले, आणि तिचे नाव शिखंडी ठेवले. नगरात द्रुपदांशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाला खरे ठाऊक नव्हते. “फक्त मलाच,” भीष्म दुर्योधनांना म्हणाले, “हेरांकडून आणि नारदांच्या बोलण्यातून खरे कळले होते: देवाचे शब्द मला ठाऊक होते, आणि अंबांचे तपही.” भीष्म कधीही मारणार नव्हते, तो योद्धा हाच: शिखंडी. एकेकाळी ते काशीची राजकन्या होते. ही कथा महाभारतावरून सांगितली आहे, के. एम. गांगुली यांच्या भाषांतरात (१८८३-१८९६): आदिपर्व, अध्याय १०२ मधून वाराणसीतले स्वयंवर, वाटेतली लढाई आणि अंबांची सुटका; आणि उद्योगपर्व, अध्याय १७४-१९१, जिथे भीष्म दुर्योधनांना सारी कथा सांगतात. आदिपर्वात भीष्मांचा एकट्याने पाठलाग करणाऱ्या राजांचे नाव शल्य आहे, आणि अंबांच्या प्रियकराला फक्त सौभाचे राजे म्हटले आहे; उद्योगपर्वात गांगुली तिघी बहिणींची नावे अम्वा, अम्विका आणि अम्वालिका अशी लिहितात.