भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
दोघांमधली विहीर
काशीच्या सगळ्या देवांमध्ये सर्वांत जास्त पूजा होते ती विश्वनाथांची. विश्वनाथ म्हणजे “विश्वाचे स्वामी”; शिवांच्या सर्वोच्च नावांपैकी हे एक. १९०९ मध्ये त्यांच्याकडे जाणारी वाट कचौरी गल्लीतून जात होती. दोन्ही बाजूंना उंच घरे, यात्रेकरूंची उत्सुक गर्दी, आणि पूजेच्या लहानसहान वस्तू विकणारी दुकाने. ते होते “गजबजलेले, मनावर ठसणारे दृश्य; ते डोळे भरून पाहावे, मग पुढे कितीतरी दिवस ते आठवणीत राहते.” प्रत्येक भक्त काही ना काही अर्पण घेऊन येई: साखर, तांदूळ, तूप, फुले, पाणी, एखादे कमळ. देवळात तो त्या स्थानाच्या देवापाशी येई. ते देव म्हणजे एक साधा, शंकूच्या आकाराचा दगड: शिवलिंग. भक्त नमस्कार करी, आपले अर्पण वाही, आणि छताला टांगलेल्या घंटांपैकी एक वाजवी, “देवाचे लक्ष वेधण्यासाठी.” गल्लीतून एक उताराची पायवाट खाली जाते. तिच्यावर पहिली लागणारी इमारत म्हणजे औरंगजेबाची मशीद. मुसलमानांनी पाडलेल्या विश्वनाथांच्या जुन्या मंदिराच्या जागी ती उभी राहिली. मशीद आणि मंदिर यांच्या मधोमध ज्ञानवापी आहे, ज्ञानाची विहीर. स्वतः शिव तिच्यात राहतात, अशी लोकांची श्रद्धा आहे. तिच्याजवळ एक ब्राह्मण पळी घेऊन बसलेला असे. तो प्रत्येक भक्ताला तिचे थोडेसे पाणी देई; भक्त ते कपाळाला आणि डोळ्यांना लावत. ही विहीर एवढी पवित्र का? स्कंदपुराणातला काशीचा महिमा गाणारा संस्कृत भाग, काशीखंड, या प्रश्नाचे उत्तर एका कथेने देतो.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
ईशानांचा त्रिशूळ
अगस्ती ऋषी स्कंदांना विचारतात, “देवसुद्धा जिची स्तुती करतात, ती ज्ञानवापी कशी निर्माण झाली?” स्कंद त्यांना सांगतात. फार पूर्वी, देवयुगात, ढग पाऊस पाडत नसत, आणि नद्या वाहत नसत. पाणी दिसे ते फक्त खाऱ्या आणि गोड्या समुद्रांत. पृथ्वीवर माणसे कुठे कुठेच वावरत होती. तेव्हा शिवांचे एक रूप असलेले ईशान भटकत भटकत या पवित्र क्षेत्रात आले. ते जटाधारी होते, आणि त्यांच्या तेजस्वी त्रिशूळाचे किरण त्यांच्याभोवती खेळत होते. तिथे त्यांना ते महालिंग दिसले. अगदी आरंभी, आपल्यापैकी मोठा कोण यावरून विष्णू आणि ब्रह्मदेव भांडले, तेव्हा ते प्रकट झाले होते. त्याच्याभोवती तेजाच्या माळा गुंफलेल्या होत्या, आणि देव आणि ऋषी त्याची अखंड पूजा करत होते. ईशानांच्या मनात इच्छा उठली: “या महालिंगाला मी थंड पाण्याच्या कलशांनी स्नान घालीन.” त्यांनी प्रचंड जोराने त्रिशूळ जमिनीवर मारला, आणि लिंगाच्या दक्षिणेला, अगदी जवळ, एक कुंड खणले. त्यातून सारी पृथ्वी वेढणारे पाणी बाहेर आले: थंड, सज्जनाच्या मनासारखे निर्मळ, चांदण्यासारखे उजळ, अमृताहूनही गोड. हजार धारांच्या कलशांनी ईशानांनी त्या लिंगाला हजार वेळा स्नान घातले. त्यांचे मन आनंदाने भरून आले होते.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
ज्ञानच झाले पाणी
लिंगातले देव प्रसन्न झाले. “ईशाना, तुझ्या या मोठ्या, आजवर कोणी न केलेल्या कामाने मला फार आनंद झाला आहे. वर माग. आज तुला न देण्यासारखे माझ्यापाशी काहीच नाही.” ईशान म्हणाले, “देवाधिदेवा, आपण प्रसन्न असाल, तर हे अतुलनीय तीर्थ आपल्या नावाने ओळखले जावो.” देव म्हणाले, “तिन्ही लोकांतल्या सगळ्या तीर्थांमध्ये हे शिवतीर्थ सर्वश्रेष्ठ. ‘शिव’ या शब्दावर जे चिंतन करतात, ते म्हणतात की शिव म्हणजे ज्ञान. आणि इथे माझ्या महिम्याने ते ज्ञानच वितळून पाणी झाले आहे. म्हणून हे तीर्थ ज्ञानोद, म्हणजे ज्ञानाचे पाणी, या नावाने तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होईल. ते नुसते पाहिले, तरी माणूस सगळ्या पापांतून मुक्त होतो. ज्ञानस्वरूप असा मी स्वतः इथे पाण्याचे रूप घेतो; जडता नष्ट करण्यासाठी, आणि ज्ञान शिकवण्यासाठी.” मग शिव अंतर्धान पावले. ईशानांनी ते पाणी प्राशन केले, आणि त्यांना परम ज्ञान प्राप्त झाले.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
ब्राह्मणाची मुलगी
मग स्कंद या विहिरीपाशी पूर्वी घडलेली एक गोष्ट सांगतात. काशीतल्या एका ब्राह्मणाला एकुलती एक मुलगी होती, सुशीला. रूपात आणि स्वभावात पृथ्वीवर तिच्या तोडीची दुसरी मुलगी नव्हती, आणि तिच्या आवाजापुढे कोकिळाही लाजे. रोज ती ज्ञानवापीत स्नान करी, आणि शिवमंदिरात झाडलोट, सेवा करी; तिचे मन दुसऱ्या कशातच नसे. देखणे तरुण तिला मागणी घालत; पण तिला त्यांच्यापैकी कोणीच नको होता. तिच्या वडिलांना मोठे धन देऊ केले गेले, तरी ते तिला कोणाच्या हाती देऊ शकले नाहीत. एका रात्री ती घराच्या अंगणात झोपली होती. तिच्या रूपाने मोहित झालेल्या एका विद्याधराने, म्हणजे स्वर्गीय जीवांपैकी एकाने, तिला उचलले आणि आकाशमार्गे नेले. तो तिला मलय पर्वताकडे नेत होता. तेवढ्यात एक राक्षस त्यांना आडवा आला. तो दिसायला भयंकर होता: कानांत कवट्यांची कुंडले, आणि अंग चरबीने आणि रक्ताने माखलेले. तो म्हणाला, “आज तुला यमाच्या घरी पाठवतो; आणि हिलाही तुझ्याबरोबर.” वाघाचा वास लागलेल्या हरिणीसारखी सुशीला थरथरू लागली. राक्षसाने आपला त्रिशूळ विद्याधराच्या छातीत खुपसला. विद्याधरानेही उलट वज्रासारखा एक ठोसा लगावला, आणि राक्षस मरून पडला. पण त्रिशूळाने आपले काम केले होते. विद्याधर कसाबसा म्हणाला, “प्रिये, मी तुला उगाच इथे आणले, सुशी…” तो तिचे अर्धेच नाव उच्चारू शकला. तिची आठवण करत त्याने प्राण सोडले.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
पुन्हा जन्म
त्याच्या आधी कोणत्याही पुरुषाने सुशीलेला स्पर्श केला नव्हता. तिने त्यालाच आपला पती मानले, आणि शोकाच्या अग्नीत आपला देह अर्पण केला. मग तिघांनाही नवे जन्म मिळाले. इतक्या पवित्र मुलीच्या सान्निध्यात आल्यामुळे राक्षसाला तेजस्वी देह मिळाला, आणि तो स्वर्गाला गेला. तिची आठवण करत मेलेल्या विद्याधराचा जन्म माल्यकेतू नावाच्या राजपुत्राच्या रूपाने झाला. आणि त्याचे ध्यान करत मेलेल्या सुशीलेचा जन्म कर्णाट देशात कलावती नावाच्या राजकन्येच्या रूपाने झाला. कालांतराने त्या राजपुत्रांनी त्या राजकन्येशी लग्न केले. कलावतींच्या आधीच्या जन्मातले काही त्यांच्यात उरले होते. त्यांना लिंगपूजेची आवड होती, आणि मोत्यांपेक्षा, माणकांपेक्षा रुद्राक्षांचे अलंकार त्यांना मोलाचे वाटत. माल्यकेतूंपासून त्यांना तीन मुले झाली. एके दिवशी उत्तरेकडच्या एका चित्रकाराने राजांना चित्र रंगवलेले एक कापड दाखवले, आणि राजांनी ते कलावतींना दिले. एकांतात त्या ते पुन्हा पुन्हा पाहत राहिल्या. ते काशीचे चित्र होते. बोटाच्या टोकाने एकेक पवित्र स्थान दाखवत त्या मनाशीच त्याचे नाव घेऊ लागल्या. मग विश्वनाथांच्या दक्षिणेला त्यांना ज्ञानवापी दिसली: पाण्याच्या रूपातले साक्षात शिव.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
कापडावरची काशी
त्यांचे अंग थरथरले, आणि डोळे आनंदाश्रूंनी भरले. त्यांचा कंठ दाटून आला, कापड हातातून निसटले, आणि आपण कोण, कुठे आहोत, याचेही त्यांना भान उरले नाही. दासी त्यांना वारा घालू लागल्या, त्यांच्यावर चंदनाचे पाणी शिंपू लागल्या. शेवटी एक शहाणी दासी म्हणाली, “ते कापड पाहून त्या बेशुद्ध पडल्या. त्यात त्यांचे काहीतरी प्रिय आहे. त्याचाच स्पर्श त्यांना बरे करील.” दासींनी ते कापड त्यांच्यासमोर ठेवले, आणि त्या लगेच उठल्या; दुष्काळात कोमेजलेल्या रोपाला पाऊस मिळावा तशा. त्यांनी चित्रातल्या विहिरीला स्पर्श केला, आणि त्यांना आपला पूर्वजन्म आठवला. त्यांनी दासींना सांगितले, “मी काशीत एका ब्राह्मणाची मुलगी होते, आणि माझे नाव सुशीला होते.” योग्य वेळ पाहून त्या राजांशी बोलल्या. “तुमच्या सहवासात माझी प्रत्येक इच्छा पुरी झाली; एक सोडून. मला लवकर विश्वनाथांच्या नगरीला पाठवा. माझे प्राण आधीच पुढे गेले आहेत; इथे फक्त माझा देह उरला आहे.” राजे म्हणाले, “तुला जायचेच असेल, तर तुझ्यावाचून हे राज्य मला काय कामाचे?” त्यांनी राज्य मुलाच्या हाती दिले, आणि ते राणींबरोबर निघाले. काशीत कलावतींना नगरीचे रस्ते आपोआप ठाऊक होते; जणू त्या शेजारच्या गावाला जाऊन परत आल्या होत्या.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
विहिरीपाशी उतरलेला रथ
पहाटे राणींनी दाखवलेल्या वाटेने राजे ज्ञानवापीला गेले. तिथे दोघांनी स्नान केले, पितरांना तर्पण केले, आणि गरीब, आंधळे, निराधार यांना रत्ने दान केली. कलावतींनी त्या विहिरीला रत्नांच्या पायऱ्या बांधून दिल्या, आणि त्या तिच्याच शेजारी राहू लागल्या. एकामागून एक उपवास करत त्यांचे उरलेले आयुष्य एका क्षणासारखे निघून गेले. एके दिवशी सकाळी स्नान करून ते दोघे विहिरीपाशी बसले होते. तेव्हा एक जटाधारी तपस्वी आले, आणि त्यांनी दोघांच्या हातांवर विभूती ठेवली. ते म्हणाले, “उठा, आणि तुमची सर्वांत उत्तम वस्त्रे घाला. एका क्षणात, इथेच, तुम्हाला तारक मंत्र मिळणार आहे.” तपस्वी बोलत होते, तोच घुंगरांचा किणकिणाट करत एक दिव्य रथ खाली उतरला. सगळे लोक पाहत असताना, मस्तकावर चंद्र धारण केलेले शिव त्यातून उतरले, आणि त्यांनी दोघांच्या कानात हळूच काहीतरी सांगितले. त्याच क्षणी त्यांच्या आतले तेज, कोणत्याही नावाने सांगता न येणारे ते परम तेज, वर उठले आणि त्यांच्या देहांतून निघून गेले.
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
विहिरीतली मूर्ती
नगरातले लोक या विहिरीच्या जन्माची गोष्ट अधिक साधेपणाने सांगत. एकदा काशीत बारा वर्षे पाऊस पडला नाही. लोकांना पाणी मिळावे म्हणून एका ऋषींनी शिवांचा त्रिशूळ हाती घेतला, आणि याच जागी जमीन खणली. पाणी उसळून वर आले, आणि शिवांनी या विहिरीत कायम राहण्याचे वचन दिले. जुने मंदिर पाडले गेले, त्या दिवसाचीही एक गोष्ट ते सांगत. ते सांगत, की एका पुजाऱ्याने मंदिरातली मूर्ती उचलली, आणि ती सुरक्षित राहावी म्हणून विहिरीत टाकली. जेम्स प्रिन्सेप यांनी ही गोष्ट वेगळी ऐकली होती. जुन्या मंदिरातले लिंग म्हणजे शिवांचे खरे रूप मानले जाई; ते स्वर्गातून त्याच जागी पडले, आणि त्याचा दगड झाला. त्यांना सांगितले गेले, की मुसलमानांनी विध्वंस सुरू केला, तेव्हा “संतापलेल्या त्या मूर्तीने आपण होऊनच” ज्ञानवापीत उडी घेतली, आणि ती तिथेच राहिली. तेव्हापासून ही विहीर यात्रेकरूंच्या नगरीतल्या आतल्या प्रदक्षिणेचे केंद्र झाली. मशिदीच्या मागे, तिला जोडून, अजूनही काही भग्न अवशेष उभे आहेत; बहुधा ते त्याच जुन्या मंदिराचे. एडविन ग्रीव्हज यांना वाटले, “स्थापत्याच्या दृष्टीने सगळ्या शहरात या तुकड्याहून सुंदर काहीच नाही.”
विश्वनाथ, ज्ञानवापी आणि मशीद
पिंपळाचे एक पान
ग्रीव्हज यांच्या दृष्टीने मशीद “एक सुंदर इमारत, पण तिचा वापर फारसा होत नसलेली” होती. त्यांच्या मते हिंदूंच्या डोळ्यांत ती नेहमीच खुपत आली होती; कारण ती त्यांच्या सर्वांत पवित्र भूमीच्या अगदी मध्यभागी उभी आहे. १८६८ मध्ये मुसलमानांना मशिदीत जायला एकच सार्वजनिक दरवाजा वापरता येत होता, आणि तोही बाजूला होता. समोरच्या रुंद चौथऱ्याच्या मधोमध एक प्रवेशद्वार असावे, असे त्यांना अनेकदा वाटले होते; आणि एकदा त्यांनी ते बांधलेही. पण त्यामुळे हिंदूंमध्ये एवढी खळबळ उडाली, की ते त्यांना कधीच वापरू दिले गेले नाही. मॅजिस्ट्रेटने वेळेवर मध्ये पडल्यामुळेच ती खळबळ शमली. ते प्रवेशद्वार तेव्हाही उभे होते; त्याच्या खांबांमधल्या मोकळ्या जागा भिंती घालून बंद केल्या होत्या. त्या प्रवेशद्वारावर आणि रस्त्यावर एक पिंपळ झुकला होता; त्याची देव म्हणून पूजा होई. हिंदू त्याचे एक पानही मुसलमानांना तोडू देत नसत. १८०९ चा तंटा याच जागी सुरू झाला; त्याची गोष्ट या पुस्तकात स्वतंत्रपणे आली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: स्कंदपुराणातील काशीखंड (संस्कृत; अनुवाद आमचा), अध्याय ३३ श्लोक १ ते ५५ आणि ७० ते १०८, आणि अध्याय ३४ श्लोक ३६ ते १०४ आणि ११० ते १२१; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ४८-५० आणि ५२-५४ (१८६८ मधले लेखक); एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ७९-८१ (१९०९ मधले लेखक); ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १८२ आणि २०१-२०२; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), ‘ओल्ड टेंपल ऑफ विश्वेश्वर’ हे चित्र. मशिदीमागच्या अवशेषाचा काळ हॅवेल त्याच्या शैलीवरून अकबराच्या काळातला, “किंवा सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या सुमाराचा” असा देतात.