भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
१६६९: विश्वनाथाचे मंदिर पाडले
बादशहाला आलेली बातमी
रबीउल आखरच्या पंधरा तारखेला मुघल बादशहा औरंगजेबापुढे एक बातमी आली. त्याचा तवारीखकार त्याला “धर्मनिष्ठ बादशहा, एकेश्वरवाद्यांचा नेता” म्हणतो. बातमी अशी होती: “हुकमाप्रमाणे सरकारी अधिकाऱ्यांनी बनारसचे बिशनाथाचे मंदिर पाडले.” एवढ्या एका वाक्यात मआसिर-इ-आलमगिरी काशीच्या विश्वनाथ मंदिराचा अंत नोंदवते. औरंगजेबाच्या कारकिर्दीची ही तवारीख साकी मुस्तैदखानाने लिहिली. एच. आर. नेव्हिल यांच्या शब्दांत हे “बिशेश्वराचे प्रसिद्ध मंदिर” होते. इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांच्या दृष्टीने त्याची गणना सोमनाथ आणि मथुरेचे केशवराय मंदिर यांच्याबरोबर होती: “साऱ्या भारतातले हिंदू ज्यांना पूज्य मानत, अशी महान देवस्थाने”; आणि ही तिन्ही बादशहाच्या “विध्वंसक हाताखाली” पडली. पण हुकमाची सुरुवात पाठशाळांपासून झाली होती. बादशहाला खबर पोचली होती, की ठठ्ठा, मुलतान आणि बनारस इथे, “आणि त्यातही विशेषतः बनारसमध्ये”, “मूर्ख ब्राह्मण” “फालतू ग्रंथ” शिकवतात. हिंदूच नव्हेत, तर मुसलमान विद्यार्थीही दूरदूरहून त्यांच्याकडे येत; “ते शिकवत असलेल्या दुष्ट विद्या” शिकायला.
१६६९: विश्वनाथाचे मंदिर पाडले
मंदिर जमीनदोस्त झाले
तवारीख बादशहाला “धर्माचा संचालक” म्हणते. त्याने सगळ्या सुभ्यांच्या सुभेदारांना हुकूम दिला: “काफिरांच्या पाठशाळा आणि मंदिरे खुशीने पाडून टाका.” त्या पाठशाळांतले शिकवणे आणि मंदिरांतली पूजा बंद पाडायची होती. काशीत त्याच्या अधिकाऱ्यांनी तो हुकूम अमलात आणला. मंदिर जमीनदोस्त झाले, आणि त्याच्या जागी त्याच्याच सामानातून एक मोठी मशीद उभी राहिली. तिच्या भिंतींवर जुने हिंदू कोरीव काम पुष्कळ दिसते. तारखा मात्र वेगवेगळ्या आहेत. इलियट आणि डॉसन यांच्या भाषांतरातली तवारीख, ज्या खबरेवरून हुकूम निघाला, त्या खबरेची तारीख देते: हिजरी १०७९, जिल्काद १७, म्हणजे १८ एप्रिल १६६९. सरकार त्याच तवारिखेवरून हुकमाची तारीख ९ एप्रिल १६६९ देतात; आणि त्यांच्या मते मंदिर ऑगस्ट १६६९ मध्ये पाडले, आणि ती बातमी २ सप्टेंबरला दरबारात पोचली. आणि तवारीख म्हणते की अधिकाऱ्यांनी हुकूम अमलात आणला; पण एडविन ग्रीव्हज म्हणतात, औरंगजेब स्वतः “शहरावर तुटून पडला”.
१६६९: विश्वनाथाचे मंदिर पाडले
आधीचे मंदिर
हे पहिले विश्वनाथ मंदिर नव्हते. पहिले मंदिर बहुधा कारमायकेल लायब्ररीजवळच्या उंचवट्यावर होते. ते ११९४ मध्ये शहाबुद्दीन घोरीने पाडले, असे मानले जाते. त्यानंतर लवकरच दुसरे मंदिर बांधले गेले, ते लायब्ररी आणि आजचे विश्वनाथ मंदिर यांच्या मधे. औरंगजेबाने पाडले, ते हेच मंदिर. १८६८ मध्ये त्याचे अवशेष अजून दिसत होते; मशिदीच्या पश्चिम भिंतीचा मोठा भाग त्यांचाच होता. त्यांवरून पाहता, जुने मंदिर त्या वेळच्या विश्वनाथ मंदिरापेक्षा उंच आणि मोठे होते. त्याचे आवार नव्या मंदिराच्या एकूण जागेच्या चार-पाच पट होते. मशिदीखालच्या चौथऱ्याच्या तीन बाजूंना साध्या, फार प्राचीन घाटणीचे खांब उभे होते; ते बौद्ध खांब मानले जात. १९०९ पर्यंत मशिदीचे घुमट “आपल्या शुभ्र साधेपणाने उठून” दिसत, आणि “सोन्याच्या मंदिरावर आणि शहरातल्या परमपवित्र देवस्थानांवर” वरचष्मा गाजवत.
१६६९: विश्वनाथाचे मंदिर पाडले
कायमची सल
मशीद स्वतः साधी होती. तिच्यावर कोरीव काम क्वचितच होते, आणि भिंतींना मळकट चुना फासलेला होता. तिच्यातली सर्वांत चांगली गोष्ट म्हणजे समोरची बौद्ध किंवा हिंदू खांबांची रांग. एम. ए. शेरिंग यांना वाटले, की ती “अपमान करण्याच्या हेतूने” तिथे उभारली होती. हिंदू आणि मुसलमान दोघांनाही ती “सततच्या मनस्तापाचे आणि भांडणांचे कारण” आहे, असे ते म्हणतात. मशीद आणि भिंत यांच्या मधले आवार आपले आहे, असे हिंदू म्हणत, आणि मुसलमानांना एकाच सार्वजनिक दरवाजाने आत येऊ देत. नेव्हिल यांच्या मते तिचे तिथे असणे “हिंदूंना नेहमीच खुपत आले आहे”. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला तिथे मोठे दंगे झाले. शहरातल्या इतर मंदिरांतही शेरिंग यांना मुसलमानी राजवटीचा कडकपणा दिसला. काशीत मंदिरे जागोजागी होती, पण औरंगजेबाच्या काळातली, म्हणजे १६५८ ते १७०७ मधली, वीस मंदिरेसुद्धा सापडणे कठीण, असे त्यांना वाटले. जवळजवळ सगळी लहान होती. त्यांना हे स्पष्ट दिसले, की बहुतेक काळ बादशहांनी हिंदूंना आपल्या देवांसाठी लहान देवळेच बांधू दिली, “पिंजऱ्यांएवढी”.
१६६९: विश्वनाथाचे मंदिर पाडले
विहिरीतला देव
मशिदीशेजारीच ज्ञानवापी आहे, ज्ञानाची विहीर. तिची आख्यायिका अशी. एकदा काशीत दुष्काळ पडला: बारा वर्षे पाऊस पडला नाही. तेव्हा एका ऋषींनी शिवांचा त्रिशूळ घेतला आणि याच जागी जमिनीत खुपसला. एक झरा उसळून वर आला; तो साऱ्या शहराला वाचवायला पुरेसा होता. आणि शिव त्या विहिरीत राहायला आले; ते आजही तिथेच आहेत. ई. बी. हॅवेल यांना दुसरी एक आख्यायिकाही ठाऊक होती. तिला “कदाचित अधिक ऐतिहासिक आधार” आहे, असे त्यांना वाटले. औरंगजेबाने जुने मंदिर पाडले, तेव्हा एका पुजाऱ्याने देवाची मूर्ती उचलली आणि विहिरीत टाकली. शेरिंग यांच्या पुस्तकाला प्रस्तावना लिहिणारे फिट्झएडवर्ड हॉल यांना ही कथा वेगळ्या रूपात ठाऊक होती. ते सांगतात त्या कथेत कोणीच काही टाकले नाही. औरंगजेबाने जुने मंदिर पाडले, तेव्हा शिवलिंगाने “कोणाच्याही मदतीशिवाय स्वतःला ज्ञानवापीत झोकून दिले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: साकी मुस्तैदखानाची मआसिर-इ-आलमगिरी, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ७ (१८७७) मध्ये, पृष्ठे १८३-१८४; जदुनाथ सरकार, ‘हिस्टरी ऑफ औरंगजीब’ खंड ३ (१९१६), प्रकरण ३४ पृष्ठ ३०२, परिशिष्ट ५ पृष्ठ ३२१ आणि कालपट; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १९७ आणि २५०; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ३१-३२ आणि ५१-५२, आणि त्यातील फिट्झएडवर्ड हॉल यांची प्रस्तावना, पृष्ठ ३५ (रोमन अंकांत); ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठ १८२; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ४-५.