भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी
“काशीला”
१९२५ मध्ये महाराष्ट्रात मुंजीच्या शेवटी एक लहानसे नाटक होत असे. भटजी मुलाला सांगत, आतापर्यंत तू विद्यार्थी होतास; आतापासून तू गृहस्थ. मग मुलगा जणू प्रवासाला निघे. त्याचा मामा, किंवा दुसरा कोणी जवळचा नातलग, आश्चर्य वाटल्याचे दाखवी, आणि विचारी, कुठे निघालास? “काशीला,” मुलगा उत्तर देई. गंगेच्या काठी जाऊन संन्यासी व्हायचे, असा त्याचा बेत असे. नातलग त्याच्याभोवती गोळा होत. जाऊ नकोस, अशी विनवणी करत, आणि त्याला बायको शोधून देऊ, असे वचन देत. मुलगा आपली यात्रा पुढे ढकलायला कबूल होई. तो घरात परत जाई, आणि मुंज मेजवानीने संपे. मराठी राज्याचे मुख्य प्रधान, पेशवे बाजीराव, यांनी एकदा काशी खरोखरच मागितली. त्यांची सैन्ये दिल्लीपासून फक्त दोनशे मैलांवरची गावे लुटत होती. उत्तरेकडचे प्रांत वाचवण्यासाठी मुघल बादशहा दोन प्रांत सोडून द्यायला तयार झाला होता. पण बाजीराव “यशाच्या ऐन भरात” होते. त्यांनी एक अख्खा प्रांत मागितला, “अलाहाबाद, बनारस, गया आणि मथुरा यांच्यासह”, आणि वर आणखी पुष्कळ काही: “हिंदुस्थानच्या बादशहाकडे जे उरले होते, ते जवळजवळ सगळेच.” बादशहाने यांतली एकच मागणी मान्य केली: दख्खनच्या महसुलातला एक हिस्सा. आणि बोलणी फिसकटली.
मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी
काशीची वाट
अलाहाबादजवळ कनौजच्या ब्राह्मणांचे एक कूळ राहत होते. दख्खनमधल्या काही घराण्यांच्या दक्षिणेवर ते जगत. ती घराणी अलाहाबादला किंवा काशीला यात्रेला जात, तेव्हा याच जातीची माणसे त्यांचे पुरोहित होत. त्यांच्या यजमानांत भोसले घराणेही होते. या कथेच्या वर्षांत गोविंदपंत बुंदेले गंगा-यमुनेमधल्या अंतर्वेदीत पेशव्यांचे अधिकारी होते. तिथल्या रोहिले सरदारांशी, आणि अयोध्येच्या नवाबाशी, ते चांगला स्नेह ठेवून असत. काशीकडे कोणी सरदार किंवा विद्वान ब्राह्मण जायचा असला, की त्याला गोविंदपंतांच्या साहाय्याची जरूर पडे, “आणि गोविंदपंत ते मोठ्या उत्सुकतेने देत.” पेशव्यांचा आणखी एक माणूस काशीतच राहत होता; तो शहरातल्या ब्राह्मणांत त्यांच्यासाठी काम करत होता. या वर्षांच्या मराठी पत्रांत काशीला नुसते ‘श्री’ म्हटले आहे: पवित्र क्षेत्र.
मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी
दोन क्षेत्रांचे वचन
पेशवे बाळाजी बाजीराव पूर्वेकडचे काशी आणि बंगाल हे प्रदेश घ्यायला पाहत होते. इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांच्या मते, हा प्रयत्न “१७४२ पासूनच चालला होता.” बादशहाने त्यांच्याकडे बंगालसाठी मदत मागितली, आणि बाळाजीराव अलाहाबाद प्रांतातून पूर्वेकडे निघाले. मुलखाचे नुकसान होऊ नये, म्हणून ते शेतांजवळचे मोठे रस्ते टाळून चालले. तरी तिथले लोक “मराठे मित्र असले तरी त्यांच्या सैन्याच्या” दहशतीत होते. ऑक्टोबर १७४२ पासून जून १७४३ पर्यंत ते “जयपूर, काशी, प्रयाग, बंगाला वगैरे प्रांतांत” होते. रोहिलखंडच्या रोहिल्यांनी सफदरजंग नवाबाला लढाईत हरवले. तेव्हा त्याने दोन मराठे सरदार आणि एक जाट राजा यांना मदतीला बोलावले. त्यांच्या साहाय्याने त्याने रोहिल्यांचा मुलूख पादाक्रांत केला. त्या वर्षांत मराठ्यांनी केलेले “हे उपकार स्मरून” सफदरजंगाने त्यांना “काशी व प्रयाग ही दोन क्षेत्रे देण्याचे वचन दिले होते.”
मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी
काम तहकूब
मे १७५३ मध्ये बाळाजीरावांनी मराठे सरदार जयाप्पा शिंदे यांना उत्तरेत पाठवले, आणि “काशीचे काम उरकून घ्यावयाची कामगिरी” त्यांना सांगितली. पण आधी एक वेढा आला, आणि मग दुसरे एक युद्ध. दरम्यान पेशव्यांचा माणूस श्रीक्षेत्र ताब्यात घ्यायला काशीला गेला, आणि नवाब त्याला अडथळा करू लागला. ऑगस्ट १७५४ मध्ये जयाप्पांनी लिहिले, “त्यांचे पारपत्य यथायुक्त करून श्रीक्षेत्रात अंमल खुलासा करणे, ही गोष्ट चित्तात फारशी आहे.” नवाबाला योग्य शासन करायचे, आणि काशीत आपला अंमल स्पष्ट बसवायचा, हेच त्यांच्या मनात फार होते. ते कधी आले नाहीत. १७ ऑक्टोबर १७५४ रोजी सफदरजंग मेला, आणि त्याचा मुलगा सुजाउद्दौला नवाब झाला. आपले युद्ध संपले, की त्याच्यावर स्वारी करायची, असा जयाप्पांचा विचार होता. पण ते युद्ध चालू असतानाच, १७५५ मध्ये, जयाप्पा नागोरला मरण पावले.
मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी
गोड अभिवचने
१७५७ मध्ये मराठे सेनापती रघुनाथराव सैन्य घेऊन उत्तरेत गेले. पेशव्यांनी त्यांना नऊ कामे नेमून दिली होती. त्यांतले एक होते: पूर्वेकडे काशी, प्रयाग आणि बंगाल या प्रांतांवर स्वारी करायची, आणि भरपूर पैसा मिळवायचा. त्या वेळी लाहोर अब्दालीच्या मुलाच्या ताब्यात होते. आपण दिल्लीत असेपर्यंत अब्दाली परत आला नाही, तर सुजाउद्दौल्याचे काशी, प्रयाग घ्यायचे, असा रघुनाथरावांचा विचार होता. पण ते लाहोर जिंकायला गेले. सुजाउद्दौल्याने काशी आणि काही खंडणी देण्याची “गोड अभिवचने देऊन” रघुनाथरावांना परत पाठवून दिले, आणि बारा लाख रुपयांवर तो सुटला. जुलै १७५८ मध्ये रघुनाथराव पुण्याला परत आले. या स्वारीत मिळकत काडीचीही झाली नाही; उलट एक कोटी रुपयांचे कर्ज झाले. तेव्हा पेशव्यांच्या मुत्सद्दी मंडळात ज्या तक्रारी चालल्या, त्यांतली एक अशी होती: “काशी, प्रयाग देण्याच्या सुजाउद्दौला नुसत्या थापा मारतो.”
मराठ्यांना हवी असलेली पवित्र नगरी
श्री कधी हाती आली नाही
१७५९ मध्ये ही कामगिरी दत्ताजी शिंदे यांच्याकडे आली. बाळाजीरावांनी त्यांना सांगितलेल्या कामांत एक होते: “सुजाउद्दौल्याकडून काशी, प्रयाग घेणे व बंगाल्यावर स्वारी करणे.” मे १७५९ मध्ये दत्ताजी अंतर्वेदीत शिरले. आधी रोहिल्यांच्या सरदाराला तंबी द्यायची, आणि मग सुजाउद्दौल्यावर जायचे, असा त्यांचा बेत होता. पण सुजाउद्दौल्याने त्या रोहिल्याशी स्नेह केला, आणि मराठ्यांवर चाल केली. इतक्यात अब्दालीचा धोका आला. दत्ताजींनी त्या दोघांना तसेच ठेवले, आणि अब्दालीकडे तोंड वळवले. ते काम कधीच झाले नाही. १७६१ मध्ये मराठे पानिपतावर अब्दालीला भिडले. तिथे “मराठ्यांचा कधीही झाला नव्हता असा पराभव” झाला. त्याच्या परिणामांतला एक हा होता: “सुजाउद्दौल्याला अयोध्या, काशी, प्रयाग वगैरे प्रांतांत मराठ्यांचा उपद्रव पुन्हा झाला नाही.” “पुढे कधी श्री मराठ्यांच्या हातात आली नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वि. का. राजवाडे, ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ खंड १ (१८९८), प्रस्तावना, पृष्ठे ३९-४०, ४८, ५९-६०, ६७-६८, ९३, ९६ आणि १०१, मूळ मराठीवरून; किंकेड आणि पारसनीस, ‘अ हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल’ खंड २ (१९२५), पृष्ठे २०, १३५ आणि २२१-२२२; आणि जेम्स ग्रँट डफ, ‘अ हिस्टरी ऑफ द मऱ्हाठाज’ खंड २ (१८२६), पृष्ठे १४ आणि ५६-५७. एका ठिकाणी राजवाडे लिहितात, की १७४७ मध्ये बाळाजीराव स्वतः काशीला जाऊन आले; पण बाळाजीरावांच्या हालचालींच्या त्यांच्याच वर्षवार यादीत त्या वर्षी काशी नाही. १७६१ ची लढाई याच संकेतस्थळावर ‘पानिपत १७६१’ या पुस्तकात सांगितली आहे.