भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
१८५७, भाग २: लष्करी कायदा
फाशीच्या खांबांची रांग
काशीतल्या निःशस्त्रीकरणाच्या परेडनंतरची सकाळ. त्या काळच्या एका लेखकाने नोंदले आहे: टांकसाळीतून त्याला पहिली दिसली ती “फाशीच्या खांबांची रांग.” ४ जून १८५७ ची ती परेड ठाण्यावरच्या हिंदुस्थानी सैनिकांना, म्हणजे शिपायांना, निःशस्त्र करण्यासाठी बोलावली होती. त्याऐवजी ३७ व्या पलटणीने बंड केले, इंग्रजांनी शीख पलटणीवर गोळ्या झाडल्या, आणि पांगलेले सैनिक आसपासच्या मुलखात पसरले. ९ जूनला काशी आणि अलाहाबाद या दोन्ही विभागांवर लष्करी कायदा जाहीर झाला. त्याच दिवशी काशीचा कमिशनर हेन्री टकर याने गव्हर्नर-जनरल यांच्याकडे निराळेच काही मागितले: जीवन-मरणाचा अधिकार मुलकी मॅजिस्ट्रेटांना द्यावा. लष्करी कायद्यापेक्षा त्याला ते बरे वाटत होते. त्याने लिहिले, “लष्करातल्या बहुतेकांच्या हाती जीवन-मरणाचा अधिकार सोपवता येईल, असे मला वाटत नाही. झालेल्या भयंकर खुनांनी इंग्रज रक्त खवळले आहे; आणि अगदी किरकोळ कारणावरून नेटिवांना गोळ्या घातल्या जातील किंवा फासावर लटकवले जाईल.” मुलकी अधिकाऱ्याला पुरावा तोलायची सवय असते, असे त्याला वाटे. “खरोखर सबळ कारणाशिवाय कोणताही मुलकी अधिकारी माणसाला फाशी द्यायचा हुकूम देण्याची शक्यता नाही.” या महिन्यांचा इतिहास लिहिणारे के त्याला एकाच ओळीत उत्तर देतात: “या शेवटच्या शब्दांतली चूक काळानेच लवकर उघडी पाडली.” पण इंग्रजांच्या खवळलेल्या रक्ताविषयी मात्र टकरचे म्हणणे खरे होते, हे ते मान्य करतात.
१८५७, भाग २: लष्करी कायदा
ज्याचे त्याने पाहावे
शहर शांत राहिले. खेडी शांत राहिली नाहीत. परेडनंतर काही दिवसांतच काशीभोवतीच्या गावांतून कायदा आणि सुव्यवस्था वाहून गेली. १३ जूनला टकरने लिहिले, “सरकारचा हात दूर होताच जमीनदार एकमेकांना आणि रस्त्यावरच्या लोकांना लुटायला एवढ्या अचानक उठतील, असे मला वाटलेही नव्हते.” लिलावात जमिनी विकत घेतलेल्या जमीनदारांना हुसकून लावले गेले; पुष्कळदा त्यांच्या कारभाऱ्यांचे खून झाले. त्याने पुढे लिहिले, “नेटिवांची आता समजूत अशी आहे, की ब्रिटिश अंमल निसटला आहे, आणि आता ज्याचे त्याने पाहावे.” जमीनदारांच्या उठण्यामागे कारण होते. सुरुवातीच्या इंग्रजी अमलात महसुलाचे एक धोरण होते. त्याखाली एका जुन्या रजपूत कुळाच्या जमिनींचा मोठा भाग लिलावात खरेदीदारांच्या हाती गेला. एच. आर. नेव्हिल यांच्या शब्दांत, त्या कुळाच्या लोकांनी “आपल्या बदललेल्या स्थितीशी कधीच जुळवून घेतले नाही, आणि १८५७ मध्ये त्यांना एकाहून अधिक कडक धडे शिकवणे भाग पडले.” आता जवळजवळ प्रत्येक ठिकाणी रजपूत जमीनदारांनी खरेदीदारांना हुसकून लावले, “पुष्कळ ठिकाणी” खून करून. एका अधिकाऱ्याने आपल्या अहवालात लिहिले, “ज्यांनी आमच्या राज्यात आपल्या जमिनी गमावल्या होत्या, त्यांना त्या परत मिळवायची ही चांगली वेळ वाटली.” चाळीस मैलांवरच्या जौनपूरला शीख तुकडीने ऐकले, की काशीत आपल्याच पलटणीवर गोळ्या झाडल्या गेल्या. ते उठले. त्यांच्या अधिकाऱ्याला आणि जॉइंट मॅजिस्ट्रेटला गोळ्या घातल्या गेल्या, आणि इंग्रजांची घरे जाळली गेली.
१८५७, भाग २: लष्करी कायदा
भटकी कुत्री
उत्तर तत्काळ आले. के यांच्या शब्दांत, इंग्रज अधिकारी सगळ्या प्रकारच्या गुन्हेगारांना शोधून काढत होते. “आणि ते जणू भटकी कुत्री, कोल्हे, किंवा त्याहूनही नीच प्रकारचे किडे असावेत, इतक्या कमी दयेने त्यांना फासावर लटकवत होते.” काही दिवसांतच लष्करी न्यायालये रोज बसू लागली, “आणि म्हाताऱ्यांना आणि तरुणांना बेछूट क्रौर्याने फाशीची शिक्षा देऊ लागली.” या फाशींना “कर्नल नीलच्या फाशी” म्हटले गेले. पण परेडनंतर चार-पाच दिवसांनी नील काशीतून निघून गेला होता, आणि शिक्षांवर शिक्कामोर्तब करणे त्याच्या हाती नव्हते. एकदा काही कोवळ्या मुलांवर खटला झाला. त्यांनी कदाचित निव्वळ खेळ म्हणून बंडखोरांची निशाणे फडकावली होती, आणि ढोल बडवत फिरले होते. त्यांना मृत्युदंड झाला. न्यायालयातला एक अधिकारी होता, “हत्यारबंद शत्रूसमोर अजिबात दया न दाखवणारा माणूस.” तो डोळ्यांत पाणी आणून प्रमुख अधिकाऱ्याकडे गेला, आणि मुलांना सोडण्याची त्याने विनवणी केली; “पण दयेच्या पारड्यात त्याचे फारसे वजन पडले नाही.” कसलाही कायदेशीर सोपस्कार न करता जे झाले, ते याहूनही वाईट होते, अशी के यांना भीती वाटे. स्वयंसेवकांच्या फाशी देणाऱ्या टोळ्या जिल्ह्यांत निघाल्या. एका गृहस्थाने आपण “कलात्मक रीतीने” किती जणांना संपवले, याची फुशारकी मारली. आंब्याची झाडे फाशीचे खांब, आणि हत्ती पायाखालची फळी; आणि जणू करमणुकीसाठी, बळींना “आठाच्या आकड्याच्या आकारात” लटकवलेले.
१८५७, भाग २: लष्करी कायदा
फाशी आणि फटके
घोडेस्वार फौज “सगळ्यांत वाईट गावांना शिक्षा करायला” निघाली. अशा आणखी पुष्कळ मोहिमा पुढे निघाल्या, “पुष्कळदा स्वयंसेवकांच्या नेतृत्वाखाली.” काशीत फाशीचा एक कायमचा खांब उभारला गेला. शहराचा तुरुंग उठावात टिकून राहिला होता; एकाही कैद्याला सोडले गेले नव्हते. पण आता आणल्या जाणाऱ्या माणसांची संख्या त्याला पेलवत नव्हती. म्हणून, के यांच्या शब्दांत, “वरच्या दर्जाच्या गुन्हेगारांचा निकाल फाशीने लावला, आणि खालच्यांच्या पाठी फटक्यांनी फोडल्या.” ते पुढे लिहितात, नव्या कायद्यांनी “फासाला तितक्याच सढळ हाताने खाद्य पुरवले, पण माझ्या मते, जास्त विवेकाने.” दोन्ही लेखकांचे मत वेगवेगळे आहे. नेव्हिल यांच्या मते फाशीच्या त्या “कडक धड्याचे अतिशय हितकारक परिणाम झाले.” के यांच्या मते लष्करी न्यायालयांनी “बेछूट क्रौर्याने” फाशी दिल्या. शहरातल्या शांततेचे मुख्य श्रेय नेव्हिल न्यायाधीश फ्रेडरिक गबिन्सला देतात; त्याने मॅजिस्ट्रेटचे कामही अंगावर घेतले होते. के सांगतात, संकट शिगेला असताना गबिन्स कठोर होता; पण सगळ्यांत वाईट काळ सरल्यावर त्याने हात आवरला. “बनारस सुरक्षित होते.” कलकत्त्याहून इंग्रज फौजेच्या तुकड्या अधिकाधिक वेळा येऊ लागल्या. टकर ते थोडेसे गोरे सैनिक सतत फिरवत ठेवी. आधी एका जागी, मग दुसऱ्या जागी तो त्यांना दाखवी, “युद्धाच्या नकली रंगमंचावर दाखवतात तसे, पुष्कळ असल्याचा देखावा करायला.”
१८५७, भाग २: लष्करी कायदा
नऊ मैलांवर
मुलूख अजूनही त्यांच्याविरुद्ध होता. ११ जुलैला कर्नल गॉर्डनने काशीहून नीलला लिहिले: अलाहाबादला निदान एक किल्ला तरी आहे; काशी त्याहून कितीतरी उघडी आहे. “काहीशे युरोपियन; पाच लाख वस्तीच्या शहराने त्यांची नदीपासून ताटातूट केलेली; आणि गावांतले लोक दिवसेंदिवस अधिकाधिक शत्रुत्वाने वागू लागलेले.” जुलैच्या सुरुवातीला जौनपूर जिल्ह्यातले रजपूत, शहराच्या उत्तरेकडच्या इतरांना बरोबर घेऊन, काशीवर हल्ला करायला चालून आले. ते नऊ मैलांपर्यंत येऊन ठेपले. तिथे, नेव्हिल यांच्या शब्दांत, “त्यांना गाठून कडक शासन केले गेले,” आणि १७ तारखेला त्यांच्या नेत्यांनी येऊन पूर्ण शरणागती पत्करली. एडविन ग्रीव्हज एवढेच सांगतात, की “हल्ला परतवला गेला.”
१८५७, भाग २: लष्करी कायदा
उंचावरचा किल्ला
इंग्रजांना आपली स्थिती किती कमकुवत आहे, ते दिसले होते: काहीशे माणसे, आणि शहराने त्यांना नदीपासून तोडलेले. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत, जुलैमध्ये राजघाटावर, नदीच्या उंच काठावर, जुन्या हिंदू गढीच्या जागी एक मोठा किल्ला बांधला गेला, “मुख्यतः कैद्यांच्या श्रमाने.” ती गढी बनार राजाने बांधली, असे म्हणत; ती फार जुनी होती, हे नक्की. एम. ए. शेरिंग हे काम बरना घाटाच्या मागच्या उंच जागेवर, जुन्या किल्ल्याजवळ ठेवतात. त्यांच्या मते ते उठावाच्या सुरुवातीलाच सुरू झाले. मातीचे बांध “अविश्वसनीय वेगाने” उभे केले गेले. टप्प्याटप्प्याने किल्ला बळकट केला गेला; आणि सोडून दिला जाईपर्यंत तो हिंदुस्थानातल्या सगळ्यांत मजबूत आणि मोठ्या किल्ल्यांपैकी एक होता. नेव्हिल यांच्या मते यामुळे “त्या जागेवर पुरती पकड बसली”; ग्रीव्हज यांच्या मते तिथून “शहराला जास्त सहज धाकात ठेवता येई.” कालांतराने किल्ला सोडून दिला गेला. ग्रीव्हज यांना वाटले, डफरिन पूल बांधला गेला, तेव्हा बहुधा त्याचे अवशेष पाडले गेले. हे लिहिण्याच्या थोडेच आधी, त्या जागेजवळ एका आगगाडीत, त्यांना एक म्हातारा सैनिक भेटला. पुष्कळ वर्षांपूर्वी आपली त्या किल्ल्यात नेमणूक होती, असे त्याने त्यांना सांगितले. पण १८६८ मध्ये शेरिंग यांनी लिहिले होते, “ही उंच जागा सगळ्या शहरावर नजर ठेवते. ती ज्या फौजेच्या ताब्यात असेल, तिच्या मर्जीवर शहर पूर्णपणे अवलंबून असते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: के आणि मॅलेसन, ‘हिस्टरी ऑफ द इंडियन म्युटिनी’, खंड २ (१८९८ ची आवृत्ती), पुस्तक पाच, ‘बनारस अँड अलाहाबाद’ हे प्रकरण, पृष्ठे १७५-१८०, त्याच्या टिपांतील टकरच्या पत्रांसह आणि टेलरच्या सरकारी हकीकतीसह, आणि गॉर्डनने नीलला ११ जुलैला लिहिलेले पत्र, सुमारे पृष्ठ २९६; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २१३-२१४, २४५ आणि ३०१; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १८७-१८८; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ११-१२. ते कूळ होते कटेहरचे रघुवंशी रजपूत. मृत्युदंड झालेल्या मुलांविषयी के पुस्ती जोडतात: इंग्लंडमध्ये जो वयाने मुलगा असतो, तो हिंदुस्थानात पुरुष असतो, “एखाद्याचा नवरा, एखाद्याचा बाप.”