भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
ते त्यांच्याशी बोलणार नव्हते
फाहियान हे चीनमधून आलेले बौद्ध यात्रेकरू. पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीला गंगेच्या काठाने ते “काशी राज्यातल्या वाराणसी नगरीत” आले. नगराच्या ईशान्येला त्यांना ते उपवन सापडले, जिथे बुद्धांनी पहिला उपदेश केला होता; आणि तिथे घडलेली जुनी कथाही. एके काळी पाच साथीदारांनी बुद्धांबरोबर कष्ट सोसले होते. बुद्ध आपल्याकडे येत आहेत, हे त्यांना कळले होते. ते एकमेकांना म्हणाले, “हा श्रमण गोतम सहा वर्षे दिवसाला भांगेचा एक दाणा आणि तांदळाचा एक दाणा खात होता. तरीही त्याला मार्ग सापडला नाही. मग आता माणसांत राहून, देहाला, वाणीला आणि विचारांना मोकळा लगाम देऊन, तो कसा सापडणार! आज तो आला, तर त्याच्याशी बोलायचे नाही, एवढे लक्षात ठेवू.” पण बुद्ध आले, तेव्हा पाचही जण उठले, आणि त्यांनी बुद्धांना वंदन केले. ते जिथे उठले, त्या जागी फाहियान यांना एक स्तूप दिसला. तिथून साठ पावले उत्तरेला दुसरा स्तूप होता. तिथे बुद्ध पूर्वेकडे तोंड करून बसले, आणि त्यांनी पहिल्यांदा धर्मचक्र फिरवले. उपवनात भिक्षू राहत असलेले दोन विहार होते. भिक्षूंचे नियम, म्हणजे विनय, लिहिलेल्या रूपात शोधण्यासाठी फाहियान भारतात आले होते. उत्तर भारतात विनय त्यांना फक्त तोंडी परंपरेनेच मिळाला होता. वाराणसीहून ते पूर्वेकडे पाटलिपुत्राला परत गेले, आणि तिथे अखेर त्यांना त्याची एक प्रत मिळाली.
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
चित्र चीनमधून येते
एडविन ग्रीव्हज यांच्या शब्दांत, “बनारस आपल्याला थोड्याफार स्पष्टपणे दिसते, ते सातव्या शतकात. आणि नवल असे, की ते चित्र चीनमधून येते.” फाहियान यांच्यानंतर सुमारे दोनशे वर्षांनी आलेले दुसरे यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांनी हे चित्र रेखाटले आहे. या यात्रेकरूंच्या वृत्तांतात, राजधानी गंगेच्या काठाने पसरली आहे. ती अठरा-एकोणीस ली लांब आणि पाच-सहा ली रुंद आहे (ली हे चिनी अंतराचे माप). तिथे दाट वस्ती आहे. घराणी फार श्रीमंत आहेत, आणि त्यांच्या घरांत दुर्मीळ, मोलाच्या वस्तू आहेत. लोक सौम्य आणि दयाळू आहेत, आणि मन लावून विद्या शिकतात. बहुतेक लोक बुद्धांचे अनुयायी नाहीत. बुद्धांच्या अनुयायांचे सुमारे तीस विहार आहेत, त्यांत तीन हजार भिक्षू. देवांची सुमारे शंभर देवळे आहेत. त्यांचे अनुयायी मुख्यतः महेश्वरांना, म्हणजे ‘महान ईश्वर’ शिवांना, पूजतात. त्यांच्यापैकी काही नग्न राहतात; काही अंगाला राख फासतात, आणि सर्व प्रकारचे कष्ट सोसून जन्म-मृत्यूतून सुटका शोधतात. नगरातच वीस देवळे आहेत. त्यांची शिखरे आणि मंडप कोरीव दगडाचे आणि कोरीव लाकडाचे आहेत. भोवती झाडांची सावली आहे, आणि निर्मळ ओढ्यांचा वेढा. आणि तिथे उभी आहे देवाची मूर्ती: महेश्वरांची तांब्याची मूर्ती, “शंभर फुटांहून थोडी कमी उंच. तिचे रूप गंभीर आणि भव्य आहे, आणि ती जणू खरोखर सजीव भासते.”
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
सोनेरी आंबा
नगराच्या ईशान्येला, वरुणा नदीपाशी, ह्युएनत्संग यांना एक दगडी स्तंभ दिसला: “आरशासारखा तेजस्वी, चमकदार”, “बर्फासारखा गुळगुळीत.” त्याच्यावर बुद्धांची आकृती सावलीसारखी नेहमी दिसत असे. त्याच्या पलीकडे मृगदावाचा विहार होता; तिथे पंधराशे भिक्षू होते. त्याच्या मोठ्या प्रांगणात सुमारे दोनशे फूट उंच एक मंदिर उभे होते. त्याच्या छतावर सोन्याने मढवलेला आंबा होता. आत भिंतींभोवती कोनाड्यांच्या शंभर रांगा होत्या, आणि प्रत्येक कोनाड्यात एक सोनेरी बुद्ध. मधोमध बुद्धांची माणसाएवढी तांब्याची मूर्ती होती, उपदेश करताना दाखवलेली. दुसऱ्या एका स्तूपासमोर आणखी एक स्तंभ होता, “हिरव्या रत्नासारखा तेजस्वी.” जे मनापासून प्रार्थना करत, त्यांना त्यात कधी कधी शुभ किंवा अशुभ शकुनांच्या आकृती दिसत. “इथेच तथागतांनी”, म्हणजे बुद्धांनी, “बोधी प्राप्त झाल्यावर धर्मचक्र फिरवायला सुरुवात केली.” तिथली मंदिरे आणि स्तूप “कित्येक शेकडो होते. आम्ही त्यांपैकी दोन-तीनांचीच नावे दिली आहेत, कारण तपशिलात शिरणे कठीण आहे.” पण त्यांपैकी काहींपाशी, त्या जागेने जपलेली जुनी कथा ह्युएनत्संग लिहून ठेवतात.
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
हरणांचे दोन राजे
या यात्रेकरूंनी सांगितलेल्या कथेत, विहाराजवळच्या एका मोठ्या वनात पूर्वी हरणांचे दोन कळप राहत. प्रत्येकात पाचशे हरणे. एका कळपाचे राजे होते बोधिसत्त्व, म्हणजे आधीच्या एका जन्मातले बुद्ध; दुसऱ्याचा राजा होता देवदत्त. त्या देशाचा राजा त्या मैदानांत आणि दलदलींत शिकार करत असे. बोधिसत्त्व मृगराज त्याच्याकडे गेले. “महाराज! तुम्ही आपल्या शिकारीच्या रानाला आग लावता, बाण मारता, आणि माझ्या साऱ्या अनुयायांना मारता. सूर्य उगवायच्या आत ते कुजू लागतात, खाण्याजोगे राहत नाहीत. आम्ही रोज तुम्हाला अन्नासाठी एक हरिण देऊ. तुम्हाला ते ताजे, चांगले मिळेल, आणि आमचे आयुष्य रोज थोडे थोडे लांबेल.” राजा प्रसन्न झाला. त्याने रथ वळवला, आणि तो घरी गेला. मग रोज एका किंवा दुसऱ्या कळपातले एक हरिण मारले जाऊ लागले. देवदत्ताच्या कळपात एक गाभण हरिणी होती. तिची पाळी आली. ती आपल्या स्वामीला म्हणाली, “मी मरायला तयार आहे. पण माझ्या बाळाची पाळी नाही.” देवदत्त संतापला. “कोणाला आपला जीव प्यारा नसतो?” हरिणीने सुस्कारा सोडला. “पण राजा, जे अजून जन्मलेच नाही, त्याला मारणे ही माणुसकी नव्हे.”
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
“तुम्ही माणसासारखे आहात”
ती आपले दुःख घेऊन बोधिसत्त्व मृगराजांकडे गेली. ते म्हणाले, “फार दुःखाची गोष्ट. जे अजून जन्मले नाही, त्याच्यासाठी प्रेमळ आईचे हृदय तळमळते. आज मी तुझ्या जागी जाऊन मरतो.” ते राजाच्या दाराशी निघाले. वाटेत लोक एकमेकांना ओरडून बातमी देत होते: “हरणांचा तो महान राजा आता नगराकडे चालला आहे!” राजधानीतले लोक पाहायला धावले. द्वारपालाने सांगितले, तेव्हाच राजाचा विश्वास बसला. राजाने विचारले, “तुम्ही इथे का आलात?” “कळपात एक गाभण हरिणी आहे. मरायची पाळी तिची होती. अजून न जन्मलेले पिल्लू असे मरावे, हे माझ्या मनाला सहन झाले नाही. म्हणून मी तिच्या जागी आलो आहे.” राजाने सुस्कारा सोडला. “मला देह माणसाचा आहे, पण मी हरणासारखा आहे. तुम्हाला देह हरणाचा आहे, पण तुम्ही माणसासारखे आहात.” करुणेपोटी त्याने हरणाला मुक्त केले, आणि रोजचा बळी पुन्हा मागितला नाही. ते वन त्याने हरणांना दिले, आणि त्याला “हरणांना दिलेले वन” म्हणू लागले. ह्युएनत्संग यांच्या कथेत, मृगदावाला नाव मिळाले, ते असे. फाहियान यांनी दुसरे कारण ऐकले होते. तिथे एक पुण्यात्मा राहत असत, आणि हरणे रात्री त्यांच्यापाशी मुक्कामाला येत. राजा शुद्धोदनांचा पुत्र सात दिवसांत बुद्ध होणार, असे देवांचे गाणे त्यांनी ऐकले, आणि ते निर्वाणाला गेले. त्यावरून त्या जागेला हे नाव पडले.
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
तळ्याकाठचा तपस्वी
मृगवनाच्या पूर्वेला ह्युएनत्संग यांना सुमारे ऐंशी पावले घेराचे एक कोरडे तळे दिसले. त्याला दोन नावे होती: “प्राणरक्षक” आणि “वीराचे सरोवर.” जुन्या परंपरा त्यांचा अर्थ असा सांगत. कित्येक शेकडो वर्षांपूर्वी एका तपस्व्याने त्या तळ्याकाठी झोपडी बांधली होती. तो जादूविद्या करत असे. फुटक्या विटांची रत्ने करी, माणसांना आणि जनावरांना निराळी रूपे देई. पण अमर ऋषींबरोबर वाऱ्यावर, ढगांवर स्वार होणे त्याला अजून जमले नव्हते. जुन्या ग्रंथांतून त्याला त्यांचे रहस्य कळले. दहा फूट घेराच्या वेदीच्या मध्यभागी, हाती लांब सुरा घेऊन, मंत्र म्हणत त्याने बसायचे. वेदीच्या कोपऱ्यावर एका शूर, निष्ठावंत वीराने हाती लांब तलवार घेऊन बसायचे. श्वास रोखून, संध्याकाळपासून पहाटेपर्यंत अगदी मूक. पहिला उजेड पडताच सुरा हिऱ्याची तलवार होईल, तपस्वी आकाशात उडेल, ऋषींवर राज्य करेल, आणि त्याला जरा-मृत्यू उरणार नाही.
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
पहाटेपूर्वीची किंकाळी
असा माणूस तपस्वी कितीतरी वर्षे शोधत होता. अखेर एका गावात त्याला एक माणूस रडत, आक्रोश करत चाललेला भेटला. तो माणूस म्हणाला, “मी गरीब होतो. चांगली मजुरी देण्याचे वचन दिलेल्या एका मालकाकडे मी पाच वर्षे काम केले. पाच वर्षे भरत आली, आणि कुठल्याशा किरकोळ चुकीसाठी मला निर्दयपणे फटके मारून हाकलून दिले; एक दमडीही न देता.” तपस्व्याने त्याला घरी नेले. अन्न दिले, नवे कपडे दिले, पाचशे सुवर्णमुद्रा दिल्या, आणि गुपचूप पुन्हा पुन्हा आणखी दिले. शेवटी तो माणूस त्याच्यासाठी जीव द्यायला तयार झाला. तपस्वी म्हणाला, “मला एक शूर माणूस हवा आहे. एक रात्र माझ्याबरोबर एक शब्दही न बोलता पहारा कर.” वीर म्हणाला, “मी तुमच्यासाठी मरायला तयार आहे; मग श्वास रोखून बसणे ते काय!” त्यांनी वेदी बांधली. रात्रभर तपस्वी मंत्र म्हणत राहिला, आणि वीर तलवार धरून बसला. पहाट होत आली, तेव्हा वीराच्या तोंडून एक छोटीशी किंकाळी फुटली. आकाशातून आग कोसळली; सगळीकडून ज्वाळा आणि धूर ढगांसारखे उठले. तपस्व्याने त्याला ओढून तळ्यात नेले, आणि वाचवले. तो म्हणाला, “मी तुला मौनाची शपथ घातली होती. तू का ओरडलास?”
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
एका रात्रीत एक आयुष्य
वीर म्हणाला, “मध्यरात्री, स्वप्नात पाहावे तसे, माझे सारे आयुष्य माझ्यापुढे उभे राहिले. तुम्ही, माझे स्वामी, आलात, आणि मायेने बोललात. मी कृतज्ञ होतो, तरी मी तोंड उघडले नाही. मग तो दुसरा माणूस संतापाने धुमसत माझ्यासमोर आला, आणि त्याने मला मारले. मी स्वतःला मेलेले पाहिले; तरीही तुमच्याविषयीच्या कृतज्ञतेपोटी न बोलण्याचे व्रत मी सोडले नाही. मग मी दक्षिण भारतात एका मोठ्या ब्राह्मणाच्या घरी जन्मलो. मी शिकलो, लग्न केले, आईवडील गेले, मला एक मूल झाले. माझ्या घरच्यांना लाज वाटत राहिली, तरी त्या सगळ्या वर्षांत मी कधी बोललो नाही. मी पासष्ट वर्षांच्या पुढे जगलो. मग माझी बायको म्हणाली, ‘तुम्हाला बोलावेच लागेल; नाहीतर मी तुमच्या मुलाला मारून टाकीन!’ मी म्हातारा झालो होतो; मला दुसरे मूल होणे शक्य नव्हते. तिला थांबवण्यासाठी मी ओरडलो.” तपस्वी म्हणाला, “सगळी चूक माझी. ती दुष्ट शक्तीची मोहिनी होती.” आणि काम फसले, या दुःखाने झुरून झुरून वीराने प्राण सोडला. तो आगीतून वाचला, म्हणून तळ्याला “प्राणरक्षक” म्हणतात; आणि कृतज्ञतेपोटी तो मेला, म्हणून “वीराचे सरोवर.”
दोन चिनी यात्रेकरू: फाहियान आणि ह्युएनत्संग
चंद्रातला ससा
तळ्याच्या पश्चिमेला ह्युएनत्संग “तीन प्राण्यांच्या” स्तूपापाशी आले. तिथे बोधिसत्त्वांनी पूर्वी आपला देह जाळला होता. फार पूर्वी त्या वनात एक कोल्हा, एक ससा आणि एक माकड राहत. तिघे निरनिराळ्या जातींचे, पण एकमेकांवर त्यांचे प्रेम होते. देवांचा राजा शक्र त्यांची परीक्षा घ्यायला एका म्हाताऱ्याच्या रूपात खाली आले. म्हातारा म्हणाला, “मी तुम्हाला भेटायला दुरून आलो आहे, आणि मला भूक लागली आहे. मला काय देता?” “इथेच थांबा,” असे म्हणून ते अन्न शोधायला गेले. कोल्ह्याने नदीतून एक ताजा कार्प मासा काढून आणला; माकडाने फळे आणि फुले गोळा केली. ससा इकडेतिकडे धावला, आणि रिकाम्या हाती परत आला. म्हातारा म्हणाला, “कोल्ह्याचे आणि माकडाचे मन जसे आहे, तसे तुझे नाही. त्यांनी मनापासून माझी सेवा केली; फक्त ससाच मला काही आणत नाही.” ससा इतरांना म्हणाला, “लाकडांचा मोठा ढीग रचा.” तो चांगला पेटला, तेव्हा ससा बोलला. “महाराज, मी लहान आहे, दुबळा आहे. मला तुमच्यासाठी अन्न मिळत नाही. पण माझा हा लहानसा देह तुमचे एक जेवण होईल.” त्याने आगीत उडी घेतली, आणि तो मेला. म्हातारा पुन्हा शक्र झाला. शक्रांनी सशाची हाडे गोळा केली, आणि सुस्कारा सोडला. “याची आठवण नाहीशी होऊ नये, म्हणून मी याला चंद्राच्या बिंबात राहायला ठेवतो.” “म्हणूनच तेव्हापासून पुढे सगळे म्हणत आले आहेत, ‘चंद्रात ससा आहे.’” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फाहियान यांचा वृत्तांत, जेम्स लेग यांचा अनुवाद (१८८६), प्रकरणे ३४ आणि ३६; ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचा अनुवाद, खंड २ (१८८४), पुस्तक ७, पृष्ठे ४४-६०; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण १, पृष्ठे २-३; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९). नेव्हिल फाहियान यांचा काळ पाचव्या शतकाची सुरुवात, आणि ह्युएनत्संग यांचा ६२९ ते ६४५ या दरम्यान देतात.