भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
स्नानखर्चासाठी काशीचे गाव
लग्नातली भेट
जातक सांगते, खुद्द बुद्धांच्या काळात काशीतल्या एकाच गावासाठी दोन राजांमध्ये युद्ध झाले. ते गाव लग्नात दिलेली भेट होते. कोसलाचे राजे महाकोसल यांनी आपली कन्या कोसलादेवी बिंबिसार राजांना दिली. तेव्हा कन्येच्या स्नानाच्या आणि सुगंधाच्या खर्चासाठी त्यांनी काशीतले एक गाव दिले. त्या गावाचे उत्पन्न एक लाख होते. पुढे बिंबिसार आणि कोसलादेवी यांचा मुलगा अजातसत्तू याने आपल्या वडिलांचा खून केला, आणि थोड्याच दिवसांत कोसलादेवीही गेल्या. तरीही आई गेल्यावरही अजातसत्तू त्या गावाचे उत्पन्न भोगत राहिला. कोसलादेवींचे भाऊ, महाकोसलांचे पुत्र पसेनदी, आता कोसलाचे राजे होते. वारसा हक्काने ते गाव त्यांचे होते. म्हणजे भांडणारे दोघे मामा-भाचे होते: एकीकडे कोसलाचे पसेनदी, दिवंगत राणींचे भाऊ, आणि दुसरीकडे अजातसत्तू, राणींचा मुलगा. पसेनदींच्या मनात आले, “अजातसत्तूने आपल्या बापाला मारले, आणि नवऱ्याच्या दुःखाने माझी बहीण गेली.” बापाला मारणाऱ्याला ते काशीचे गाव द्यायचे नाही, असे ठरवून ते त्या गावासाठी युद्धाला उभे राहिले.
स्नानखर्चासाठी काशीचे गाव
शेकोटीपाशी म्हातारे भिक्षू
एक जातक म्हणते, कधी मामा जिंकत, कधी भाचा. दुसरे जातक म्हणते, अजातसत्तू उग्र आणि बलवान होता, आणि पसेनदी फार म्हातारे होते; म्हणून पसेनदी पुन्हा पुन्हा हरले. कोसलाचे राजे आपल्या दरबाऱ्यांना म्हणाले, “आपण सारखे हरतो आहोत. काय करावे?” दरबारी म्हणाले, भिक्षू मंत्रविद्येत कुशल असतात. जेतवन विहारातले भिक्षू आपसात काय बोलतात, ते महाराजांनी ऐकावे. तेव्हा राजांनी ऐकायला दूत पाठवले. विहाराजवळच एका पर्णकुटीत दोन म्हातारे भिक्षू राहत होते. त्यांपैकी धनुग्गहतिस्स स्थविर रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी जागे झाले. त्यांनी काटक्या मोडल्या, शेकोटी पेटवली, आणि मित्राला हाक मारून आपल्याजवळ बसवले. ते म्हणाले, “तो मूर्ख, ढेरपोट्या कोसल! भाताने भरलेले मडके त्याच्याकडे कधी नासल्याशिवाय राहत नाही. युद्धाचा बेत कसा करावा, हे त्याला जरासुद्धा कळत नाही. सारखा हरतो, आणि खंडणी भरतो.” राजांचे दूत उभे राहून ऐकत होते.
स्नानखर्चासाठी काशीचे गाव
डोंगरातला सापळा
मित्राने विचारले, “पण मग त्याने काय करावे?” म्हाताऱ्या भिक्षूंनी सांगितले. ज्यांना अजातसत्तूला पकडायचे आहे, त्यांनी डोंगरात दूरवरच्या दोन किल्ल्यांत सैनिक ठेवावेत, आणि आपण दुबळे असल्याचे दाखवावे. अजातसत्तू डोंगरांच्या आत येईपर्यंत वाट पाहावी. मग त्याची वाट अडवावी, दोन्ही किल्ल्यांतून उड्या घेऊन पुढून आणि मागून त्याच्यावर तुटून पडावे, आणि मोठ्याने आरोळी ठोकावी. “पाण्याबाहेर काढलेल्या माशासारखा तो लगेच त्यांच्या हाती लागेल.” दूतांनी हे सगळे आपल्या राजांना सांगितले. राजांनी चढाईचा ढोल वाजवायला लावला, सैन्य शकटव्यूहात, म्हणजे गाडीच्या आकारात, उभे केले, आणि अजातसत्तूला जिवंत पकडले. मग आपली मुलगी, राजकन्या वजिरा, त्यांनी आपल्या बहिणीच्या मुलाला दिली: नुकत्याच पकडलेल्या त्याच भाच्याला. आणि तिच्या स्नानखर्चासाठी ते काशीचे गाव देऊन तिची पाठवणी केली: त्यांच्या स्वतःच्या वडिलांनी एकदा त्यांच्या बहिणीला दिलेली तीच भेट. ही कथा ई. बी. कॉवेल यांनी संपादित केलेल्या ‘द जातक’ (इंग्रजी भाषांतर) खंड २ (१८९५) वरून सांगितली आहे: क्रमांक २३९, हरितमाता जातक, याची प्रस्तावना, पृष्ठ १६४ (ज्या युद्धात दोन्ही बाजू कधी कधी जिंकल्या ते), आणि क्रमांक २८३, वड्ढकिसूकर जातक, याची प्रस्तावना, पृष्ठे २७५-२७६ (पसेनदी, गावाचे उत्पन्न, उत्त आणि धनुग्गहतिस्स हे दोन स्थविर, पद्म, चक्र आणि शकट हे तीन व्यूह, आणि राजकन्या वजिरा). क्रमांक २८३ म्हणतो, कोसलादेवी दुःखाने गेल्या; क्रमांक २३९ म्हणतो, त्या “त्याच्यावरील प्रेमापोटी” गेल्या.