भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
त्यांच्या रक्ताचा एक थेंब
१६ ऑगस्ट १७८१. काशीत, गंगेच्या वर, शिवाला घाटावरच्या किल्ल्यात जीवनराम उभा होता. तो लेफ्टनंट स्टॉकर या इंग्रज अधिकाऱ्याचा मुनशी. स्टॉकर, आणखी दोन अधिकारी आणि शिपायांच्या दोन तुकड्या एका कैद्यावर पहारा देत होत्या. तो कैदी होता राजा चेतसिंह. काशी आणि भोवतालचा प्रांत तो ईस्ट इंडिया कंपनीच्या हाताखाली सांभाळत होता. कंपनीचे बंगालमधले गव्हर्नर-जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज राजाला पन्नास लाख रुपयांचा दंड करायला आले होते. कंपनीच्या अडचणीत राजाने मदत रोखून धरली, म्हणून हा दंड. त्याच दिवशी सकाळी शहरातला कंपनीचा रेसिडेंट मार्कहॅम याने राजाला त्याच्याच घरात अटक केली होती, आणि राजाने शांतपणे शरणागती पत्करली होती. आता राजा उठला, आणि एका बुरुजावर प्रार्थना करायला गेला. तेवढ्यात हेस्टिंग्ज यांच्याकडून राजासाठी निरोप आला. मार्कहॅमचा चोपदार चेतराम याने राजा जिथे प्रार्थना करत होता, तिथेच येऊन तो सांगितला: “तुमचे लोक भांडायला, लढायला पाहत आहेत. तुम्ही त्यांना मनाई केलीत तर बरे. कारण प्रत्येक शिपाई एका युरोपियनासारखा आहे, आणि प्रत्येक युरोपियन कंपनीसारखा. त्यांच्या रक्ताचा एक थेंब जरी सांडला, तरी तुम्ही लुटले जाल, आणि तुमचा नाश होईल.” जीवनरामाने नंतर शपथेवर सांगितले, की नेमक्या त्याच क्षणी दरवाजापाशी बंदुकांचा आवाज झाला.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
सात बंदुका
पलीकडच्या काठावरच्या रामनगरहून, राजाच्या ठाण्याहून, हत्यारबंद माणसे नदी ओलांडून येत होती, आणि घराभोवती गर्दी करत होती. राजाच्याच एका शिपाई-सरदाराच्या अंदाजाने ती सुमारे चार हजार होती. आणि आता असे दिसले, की राजावर पहारा देणाऱ्यांनी दारूगोळा आणलाच नव्हता. पुढे फार काळाने एम. ए. शेरिंग यांना “एवढ्या थक्क करणाऱ्या, अक्षम्य हलगर्जीपणाचे कारण समजणे अशक्य” वाटले. दारूगोळा घेऊन एक तिसरी तुकडी पाठवली गेली. पण घराकडे जाणारा प्रत्येक रस्ता हत्यारबंद माणसांनी अडवलेला होता. त्याआधी, आत, स्टॉकर शांतता राखायचा प्रयत्न करत होता; ते जीवनरामाने पाहिले होते. स्टॉकरने राजाच्या माणसांचा प्रमुख मनियारसिंह याला बोलावले, आणि आपल्या लोकांना शांत करायला सांगितले. मनियारसिंह म्हणाला, “आम्ही दोघे, बाप-लेक, राजांकडे जाऊ इच्छितो.” स्टॉकरने उत्तर दिले, “ठीक आहे; पण तुम्ही इथेच, तुमच्या आणि माझ्या लोकांच्या मधे थांबले पाहिजे, म्हणजे ते हातघाईवर येणार नाहीत.” बाहेर माणसे भिंतीला लागून असलेल्या गवताच्या छपरांच्या पडव्यांवर चढली. त्या शिपाई-सरदाराने सात ठासणीच्या बंदुकांचे बार मोजले, आणि पहिल्याच गोळीला एक शिपाई पडलेला पाहिला. मग राजाची माणसे तलवारी उपसून आत घुसली. मनियारसिंह आणि इतरांनी चेतरामला कापून काढले, स्टॉकरला बाजूला ढकलले, आणि कत्तल सुरू केली. बचावाचे साधनच हाती नसलेले शिपाई जवळजवळ एकूण एक कापले गेले. अधिकारी सर्वांत आधी पडले, असे मानले गेले; पण “थक्क करणारे शौर्य” गाजवल्यानंतरच.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
पागोट्यांच्या दोरावरून
या गोंधळातच राजा निसटला. हेस्टिंग्ज यांच्या हकिकतीत, नदीकडे उघडणाऱ्या एका लहान दरवाजातून तो बाहेर पडला. तिथला काठ फार उभा होता, आणि “पागोटी एकमेकांना बांधून, त्यांच्या आधाराने तो आपली वाट पाहणाऱ्या एका नावेत उतरला.” जीवनरामाच्या सांगण्यात तो एका खिडकीतून, पागोट्यांच्या दोराने उतरतो. “त्याच्या लोकांनी त्याच रीतीने तलवारी आणि ढाली वर ओढून घेतल्या, विहिरीतून बादली ओढतात तशा.” प्रत्येक लेखक हा दोर सांगत नाही. शेरिंग यांच्या मते, पावसाळ्यात नदी किल्ल्याच्या भिंतीपर्यंत चढत असे; तेव्हा भर पावसाळा होता; म्हणून राजा खिडकीतून थेट नावेत उतरू शकला असता. उत्तरेच्या भिंतीच्या वरच्या भागात एका रांगेत पाच लहान खिडक्या आहेत. त्यांतली नेमकी कोणती, हे शेरिंग यांना कळू शकले नाही; १९०९ मध्ये ती खिडकी अजूनही दाखवली जात होती. नावेने त्याला पलीकडच्या काठावर नेले, आणि त्याचे लोक गर्दी करत नदी ओलांडून त्याच्यामागे गेले. आपला धनी मारला गेला, तेव्हा जीवनराम राजाच्या स्वयंपाकघराकडे पळाला. तिथून त्याने राजाची माणसे ढाली-तलवारी घेऊन भिंतींवरून आणि झाडांवरून उड्या मारताना पाहिली. मग आपण राजाचाच एक नोकर आहोत, असे भासवून तो त्यांच्याबरोबर पळून गेला.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
पन्नास शिपाई
ते शिपाई मेजर पॉफमच्या पलटणीचे होते. तो आपली बाकीची फौज घेऊन आला, पण फार उशिरा. राजवाडा रिकामा होता; राजाचे लोक आधीच पलीकडे उतरले होते. स्टॉकरच्या दोन तुकड्यांतले फारच थोडे जिवंत राहिले होते. पॉफमने कळवले, “लेफ्टनंट स्टॉकर, स्कॉट आणि सायम्स यांचे मृतदेह एकमेकांपासून थोड्याच अंतरावर पडले होते, भयंकर छिन्नविछिन्न अवस्थेत.” एकूण २०५ माणसे मारली गेली किंवा जखमी झाली. हेस्टिंग्ज शहराच्या पश्चिमेला, माधोदासाच्या तटबंदीच्या बागेतल्या घरात होते. राजाचे लोक त्याच्यामागे नदीपार गेले. ते तसे न जाता इकडे आले असते, तर “माझे, आणि माझ्याबरोबरच्या सुमारे तीस इंग्रज सद्गृहस्थांचे रक्त नुकत्याच झालेल्या कत्तलीत आणखी सांडले असते,” असे हेस्टिंग्ज लिहितात. ते लोक दोन हजारांहून जास्त होते, “संतप्त आणि बेधडक”; आणि हेस्टिंग्ज यांना पन्नासहून जास्त हत्यारबंद शिपाई जमवता आले नाहीत. त्यांच्या मंडळींनी घराची मोर्चेबंदी केली, आणि जीव महाग विकायची तयारी ठेवली. हेस्टिंग्ज यांचे चरित्रकार ग्लेग यांना वाटले, की बेताचे धैर्य असलेल्या राजानेसुद्धा गव्हर्नर-जनरलला ओलीस धरायला सर्वस्व पणाला लावले असते. त्या रात्री राजा आपल्या स्त्रिया आणि माल घेऊन रामनगरहून लतीफपूरला पळाला, अशी खबर आली. लतीफपूर हा चुनारजवळचा त्याचा एक मजबूत किल्ला. औसानसिंह कित्येक वर्षे राजाच्या वडिलांचा मुख्य कारभारी होता. हेस्टिंग्ज यांनी त्याला तूर्त देशाचा कारभार पाहायला नेमले, आणि फौजेसाठी निरोप धाडले.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
कानांतली पत्रे
राजाने नदीपलीकडून माफीनामे आणि प्रस्ताव पाठवले. त्यांना उत्तरसुद्धा दिले गेले नाही. त्याऐवजी हेस्टिंग्ज यांनी शत्रूंच्या गर्दीतून निसटून जाऊ शकतील असे जासूद शोधले. भारतात पुरुष सोन्याची मोठी कुंडले घालत. प्रवासात चोरांच्या भीतीने ते ती काढून ठेवत, आणि भोक बुजू नये म्हणून त्यात पिसाची काडी किंवा कागदाची गुंडाळी घालत. हेस्टिंग्ज यांनी आपली पत्रे अगदी बारीक गुंडाळली, आणि जासुदांच्या कानांत घातली. ती पत्रे त्यांच्या सेनापतींकडे, त्यांच्या पत्नीकडे, आणि मराठ्यांकडच्या त्यांच्या वकिलाकडे गेली. १८ तारखेला राजाच्या सुमारे दोन हजार माणसांनी रामनगर पुन्हा घेतले. फौज जमेपर्यंत आणि उखळी तोफा येईपर्यंत थांबायचे, आणि मग नदीपलीकडून त्या जागेवर तोफांचा मारा करायचा, असा हेस्टिंग्ज यांचा बेत होता. तोपर्यंत हल्ला करायचा नाही, असा त्यांच्या अधिकाऱ्यांना हुकूम होता. पण त्या वेळी अधिकार हाती असलेला कॅप्टन मायाफ्रे गावाच्या अरुंद गल्ल्यांत घुसला. हेस्टिंग्ज यांच्या शब्दांत, तो घुसला “कोणताही बेत न करता, कसलीही चौकशी न करता, आपल्या अधिकाऱ्यांचा सल्ला डावलून, आणि हुकमाविरुद्ध.” न दिसणाऱ्या शत्रूने चारी बाजूंनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या, आणि ती तुकडी “पराभूत झाली म्हणण्यापेक्षा क्षणात नष्टच झाली.” हेस्टिंग्ज यांच्या मोजणीत मेलेल्या १०७ जणांत मायाफ्रेही होता; गॅझेटियर १०५ सांगते. वाचलेले चुनारला मागे फिरले. ती २० ऑगस्टची सकाळ होती.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
वादळापूर्वीची शांतता
मग हेस्टिंग्ज यांचा एक काळ असा गेला, “जशी भयंकर वादळापूर्वीची निपचित शांतता.” त्या रात्री त्यांच्या मुक्कामावर हल्ला ठरला आहे, अशा खबरा एकामागून एक येत होत्या; नदीपलीकडच्या नावा हालचाल करताना दिसत होत्या. त्यांच्यापाशी सुमारे ४५० माणसे होती. बागेतले ते घर म्हणजे एकाच तटबंदीच्या आवारातल्या इमारतींचा एक पुंजका. भोवताली घरे आणि झाडे दाटलेली, आणि एका दिवसाचीसुद्धा अन्नसामग्री तिथे नव्हती. रामनगरला काय चालले होते, ते राजाच्या शिपाई-सरदाराने सांगितले. बागेवर रात्री हल्ला करायला शिड्या तयार केल्या गेल्या. नावा, तोफा आणि फौज अस्सी संगमाच्या घाटावर आणली गेली. पण त्याची माणसे दोन दिवस उपाशी होती; जेवल्याशिवाय नदी ओलांडायला ती तयार नव्हती. दिवसभर हेस्टिंग्ज यांचे मन द्विधा होते. कारण निघून जाणे म्हणजे आपल्या जखमी शिपायांना मागे सोडणे; ते जवळजवळ एक मैल दूर ठेवलेले होते. संध्याकाळी मेजर पॉफमने जाहीर केले, की ही जागा टिकवता येणार नाही, आणि चुनारला माघार घ्यायचा सल्ला दिला. सात ते आठच्या दरम्यान हुकूम सुटले, आणि आठ वाजेपर्यंत रांग चालू लागली. “नोकर, पालख्या आणि सामान यांच्या अविश्वसनीय गोंधळाने” ती मंदावली होती. नशिबाने हा सगळा लोंढा चुकीच्या रस्त्याने गेला. “दुसऱ्या दिवशी पहाटे आम्ही चुनारला पोचलो.” हेस्टिंग्ज यांनी जखमींना नवाब सादत अलीखानाच्या स्वाधीन केले होते. त्याने त्यांना अन्न, पैसा आणि देशी वैद्य दिले. दुसऱ्या दिवशी राजाच्या माणसांनी बागेतले घर लुटले.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
दोन बाजूंनी
चुनारला हेस्टिंग्ज यांना राजाची पत्रे आली. कत्तल मार्कहॅमच्या चोपदाराच्या चुकीने झाली, असे राजाने लिहिले; त्याच्या अपमानांनी राजाचे नोकर इतके भडकले, की राजाला ते आवरता आले नाहीत. “बरोबरीच्या भाषेत” लिहिलेल्या पत्रांना उत्तर द्यायला हेस्टिंग्ज यांनी नकार दिला. सगळा जिल्हा उठला; मेकॉले सांगतात, शेतकरी आपली शेते सोडून आपल्या राजाच्या रक्षणाला धावले. पण हेस्टिंग्ज यांच्या मदतीला प्रत्येक ठाण्यावरून फौजा धावत आल्या. त्या सप्टेंबरमध्ये पॉफम लतीफपूरला राजावर दोन बाजूंनी चालून गेला. त्याच्या स्वतःच्या तुकडीने २० तारखेच्या सकाळी पतीता इथला राजाचा किल्ला हल्ला करून घेतला. त्याच सकाळी मेजर क्रॅब जवळजवळ अगम्य वाटांनी दुसरी तुकडी घेऊन आला होता. त्याने राजाच्या पिछाडीला, लोरा गावात, तीन तोफा असलेल्या एका फौजेचा पराभव केला. दोन्ही बातम्या लतीफपूरला राजाकडे एकाच क्षणी पोचल्या. त्याचे तोंड चुनारकडे होते; मागून हल्ला होईल, अशी त्याला कल्पनाच नव्हती. तो लगेच थोड्या अनुयायांसह डोंगरांवरून पळाला, आपल्या शेवटच्या आश्रयाकडे, बिजयगडच्या डोंगरी किल्ल्याकडे. बोलावलेले शेतकरी घरी परतले. त्या संध्याकाळी त्याचे इतर किल्ले रिकामे झाले. आणि सगळा देश “जणू कधी निष्ठा सोडलीच नव्हती, अशा रीतीने” पुन्हा आज्ञेत आला. बिजयगडहून राजा आपला बहुतेक खजिना घेऊन निसटला: ग्लेग यांच्या मते बुंदेलखंडाकडे, हॅवेल यांच्या मते ग्वाल्हेरकडे.
चेतसिंह आणि हेस्टिंग्ज, भाग २: पागोट्यांचा दोर
कर्तव्य बजावताना
२८ सप्टेंबरला (हॅवेल २५ तारीख सांगतात) हेस्टिंग्ज माधोदासाच्या बागेत परत आले. पुन्हा आज्ञेत आलेल्या सगळ्यांना त्यांनी माफी दिली; अपवाद फक्त राजा आणि त्याचा भाऊ, सैनिकांच्या आणि निःशस्त्र प्रवाशांच्या खुनांबद्दल. त्यांतला एक हूकर, युरोपीय मालाचा व्यापारी. रामनगरजवळ त्याला पकडले गेले. तो निःशस्त्र होता, आपला व्यापार सांगून गयावया करत होता; तरी त्याचा “थंड डोक्याने खून झाला.” गोपीगंजला दोन सैनिकांचा खून झाला. “या कारणाने त्या गावाला जाहीरनाम्यातून वगळले गेले, आणि ते गाव नंतर नष्ट केले गेले.” राजाच्या जागी हेस्टिंग्ज यांनी तरुण महीपनारायणाला गादीवर बसवले. हेस्टिंग्ज लिहितात, “बावीस लाख खंडाची जमीनदारी मी गमावली; ती मी चाळीस लाख महसुलासह परत मिळवली.” पुढे राजाच्या प्रकरणावरून इंग्लंडमध्ये हेस्टिंग्ज यांच्यावर महाभियोग चालला. तेव्हा असे सांगितले गेले, की काशीच्या लोकांनी हेस्टिंग्ज यांच्या नावाने एक देऊळ बांधले होते. शिवाल्याला, घाटाच्या मागे, एका कबरीवर लिहिले आहे: “लेफ्टनंट आर्च. स्कॉट, जेर. सायम्स, जे. स्टॉकर; १७ ऑगस्ट १७८१ रोजी या जागेजवळ, कर्तव्य बजावताना मारले गेले.” दगडावर १७ तारीख आहे; हेस्टिंग्ज आणि त्यांचे अधिकारी १६ तारीख सांगतात. शिपायांची आठवण ते जिथे पडले, तिथून दूरच्या एका आवारात जपलेली आहे. १९०५ पर्यंत त्या जुन्या किल्ल्यावर, साधूंच्या एका मठावर, एक पिवळा झेंडा फडकत होता. तिथे एक संन्यासी बिबट्याच्या कातड्यावर बसलेले असत. आपण दीडशे वर्षांचे आहोत, असे ते सांगत. आपण आठ राजे पाहिले, असे ते म्हणाले; चेतसिंह आणि वॉरन हेस्टिंग्ज यांचे दिवस त्यांना आठवत होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वॉरन हेस्टिंग्ज, ‘अ नॅरेटिव्ह ऑफ द इन्सरेक्शन ॲट बनारिस’ (१७८२), पृष्ठे २४-३३, ४३ आणि ४७-५१, त्याच्या परिशिष्टातील पॉफमच्या अहवालासह आणि जीवनराम व राजाचा शिपाई-सरदार शेख मुहम्मद अमीन यांच्या शपथेवरच्या जबान्यांसह, पृष्ठे १६३-१६४ आणि १८५; जी. आर. ग्लेग, ‘मेमॉयर्स ऑफ वॉरन हेस्टिंग्ज’, खंड २ (१८४१), पृष्ठे ४१०-४२१, हेस्टिंग्ज यांनी मेजर स्कॉट यांना १ जानेवारी १७८२ रोजी लिहिलेल्या पत्रासह; टी. बी. मेकॉले, ‘वॉरन हेस्टिंग्ज’ (१८४१), पृष्ठे १०५-१०९, १४८-१५० आणि १७३; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २०३-२०४, २४१-२४२ आणि २५२-२५३; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे २०४-२०९; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १२४-१२५ आणि २१२-२१८; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठ ७. हेस्टिंग्ज, जीवनराम, ग्लेग, मेकॉले आणि नेव्हिल पागोट्यांचा दोर सांगतात; शेरिंग म्हणतात, नदीला पूर असल्याने तो खिडकीतून थेट नावेत उतरू शकला असता; हॅवेल यांच्या मते नदीला मोठा पूर असताना तो एका खिडकीतून खाली उतरला. ग्लेग यांच्या मते मदतीची तुकडी रस्त्यांतच नष्ट झाली; पॉफम सांगतो, लेफ्टनंट बिरेलची तुकडी उशिरा पोचली आणि तिने राजवाडा मोकळा केला. शिवाल्याची गर्दी: हेस्टिंग्ज यांच्या मते दोन हजारांहून अधिक, शिपाई-सरदाराच्या जबानीत सुमारे चार हजार. पॉफमच्या पलटणीतले ८२ मारले गेले आणि ९२ जखमी झाले. मायाफ्रेचे नुकसान: हेस्टिंग्ज आणि शेरिंग यांच्या मते १०७ ठार आणि ७२ जखमी, नेव्हिल यांच्या मते १०५ आणि ७२; मेलेल्यांत कॅप्टन डॉक्सॅटही होता. माघारीपूर्वी हेस्टिंग्ज यांच्यापाशी असलेली फौज: हेस्टिंग्ज, हॅवेल आणि ग्रीव्हज यांच्या मते सुमारे ४५०, नेव्हिल यांच्या मते सुमारे ४६०. राजाचे सैन्य: हेस्टिंग्ज आणि ग्लेग यांच्या मते चाळीस हजार, हॅवेल यांच्या मते वीस हजार नियमित आणि तितकेच अनियमित. संसदेत पिट यांनी दंड तत्त्वतः योग्य मानला, पण “प्रसंगाच्या मानाने फार मोठा.” महीपनारायण हा बलवंतसिंहाच्या मुलीचा मुलगा; शहराला अली इब्राहीमखान हा स्वतंत्र मॅजिस्ट्रेट दिला गेला; आणि पॉफमने बिजयगडचा खजिना आपल्या फौजेत लुटीचा वाटा म्हणून वाटला.