भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मृगदावातले पहिले प्रवचन
आधी कोणाला?
“हा धर्म मी आधी कोणाला सांगू? हा धर्म कोणाला सहज समजेल?” गयेजवळच्या बोधिवृक्षाखाली बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावर, उरुवेलेत बुद्धांनी स्वतःला हा प्रश्न विचारला. पुढे काय घडले, ते बौद्ध भिक्षूंच्या नियमांचा ग्रंथ महावग्ग सांगतो. त्यांना आधी आठवण झाली आळार कालाम यांची. ते चतुर, शहाणे आणि विद्वान होते. घर सोडल्यावर बुद्धांनी ज्या दोन गुरूंकडे शिक्षण घेतले, त्यांपैकी ते एक. एका अदृश्य देवतेने सांगितले, “भगवन्, आळार कालाम सात दिवसांपूर्वी वारले.” मग त्यांना दुसरे गुरू उद्दक रामपुत्त आठवले. “भगवन्, उद्दक रामपुत्त काल संध्याकाळी वारले.” लंकेतला एक वृत्तांत सांगतो, ते दोघे वारले हे बुद्धांनी स्वतःच पाहिले, आणि उद्दक “आदल्या दिवशी” वारले. दोघांविषयी बुद्धांच्या मनात एकच विचार आला: “त्यांनी माझा धर्म ऐकला असता, तर तो त्यांना सहज समजला असता.” मग त्यांना ते पाच भिक्षू आठवले. बुद्धांच्या तपश्चर्येच्या काळात त्यांनी त्यांची सेवा केली होती. दिव्य दृष्टीने बुद्धांनी पाहिले, ते वाराणसीत इसिपतन या मृगदावात राहत आहेत. उरुवेलेत योग्य वाटले तितके दिवस राहून बुद्ध वाराणसीला निघाले. लंकेतला वृत्तांत सांगतो, ते एकटेच निघाले, बुद्धत्वानंतर साठ दिवसांनी; आणि अंतर होते “२८८ मैल.”
मृगदावातले पहिले प्रवचन
“असेल, मित्रा”
गया आणि बोधिवृक्ष यांच्यामधल्या वाटेवर उपक नावाच्या एका नग्न तपस्व्याने त्यांना येताना पाहिले. उपक म्हणाला, “मित्रा, तुझा चेहरा शांत आहे, कांती निर्मळ आणि तेजस्वी आहे. तुझा गुरू कोण?” बुद्धांनी गाथेत उत्तर दिले: “मला कोणी गुरू नाही; माझ्या बरोबरीचा कोणी नाही. एकटा मीच पूर्ण संबुद्ध आहे. मला शीतलता लाभली आहे, मी निर्वाण पावलो आहे. सत्याचे राज्य स्थापायला मी काशीकरांच्या नगरीला जात आहे. या जगाच्या अंधारात मी अमृताचा नगारा वाजवीन.” “म्हणजे मित्रा, तू स्वतःला पवित्र जिन, विजेता, म्हणवतोस?” बुद्ध म्हणाले, “मी सारे पाप जिंकले आहे. म्हणून, उपका, मी जिन आहे.” उपक म्हणाला, “असेल, मित्रा.” त्याने मान हलवली, दुसरी वाट धरली, आणि तो निघून गेला.
मृगदावातले पहिले प्रवचन
मोडलेला ठराव
पाच भिक्षू मृगदावात होते; त्या जागेला आज सारनाथ म्हणतात. इथेच बुद्धांनी पहिल्यांदा “धर्मचक्र फिरवायला” सुरुवात केली; ही त्यांच्या आयुष्यातल्या चार महान घटनांपैकी एक. पाच जणांनी त्यांना दुरून येताना पाहिले, आणि आपसात ठरवले: “मित्रांनो, तो पाहा श्रमण गोतम येतो आहे. त्याने साधना सोडली, आणि तो ऐषारामाकडे वळला. आपण त्याला नमस्कार करायचा नाही, आसनावरून उठायचे नाही, त्याच्या हातातले पात्र आणि चीवर घ्यायचे नाही. पण तिथे एक आसन ठेवू; हवे तर बसेल.” पण बुद्ध जवळ आले, तसा पाच जणांचा ठराव टिकला नाही. ते पुढे होऊन बुद्धांना सामोरे गेले. एकाने त्यांचे पात्र आणि चीवर घेतले, दुसऱ्याने आसन मांडले, तिसऱ्याने पाय धुवायला पाणी, पाय ठेवायला पाट आणि पुसायला पंचा आणला. आणि त्यांनी बुद्धांना नावाने हाक मारली, “मित्रा” म्हटले. बुद्ध म्हणाले, “मला नावाने हाक मारू नका, ‘मित्रा’ म्हणू नका. मी अर्हत आहे, पूर्ण संबुद्ध आहे. अमृत लाभले आहे. मी तुम्हाला उपदेश करीन. मी दाखवतो त्या मार्गाने चला, म्हणजे लवकरच तुम्ही सत्य प्रत्यक्ष पाहाल.”
मृगदावातले पहिले प्रवचन
तीन वेळा
पाच जण म्हणाले, “मित्रा गोतमा, त्या व्रतांनी, त्या आचरणांनी, त्या तपश्चर्येने तुला माणसापलीकडचे सामर्थ्य मिळवता आले नाही. पूर्ण आणि पवित्र ज्ञान, अंतर्दृष्टीही मिळाली नाही. मग आता ऐषारामात राहून, साधना सोडून, ते कसे मिळवशील?” बुद्ध म्हणाले, “मी ऐषारामात राहत नाही. मी साधना सोडलेली नाही. अमृत लाभले आहे. मी दाखवतो त्या मार्गाने चला, म्हणजे पवित्र जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय तुम्ही गाठाल. त्याच ध्येयासाठी कुलीन तरुण संसार सोडतात.” दुसऱ्यांदा पाच जणांनी तेच म्हटले, आणि दुसऱ्यांदा बुद्धांनी तेच उत्तर दिले. तिसऱ्यांदा त्यांनी तेच म्हटले. तेव्हा बुद्धांनी त्यांना विचारले, “आजच्या आधी मी तुमच्याशी कधी असे बोललो नव्हतो, हे तुम्ही मान्य करता ना?” “आपण असे कधीच बोलला नव्हतात, भगवन्.” अशा रीतीने बुद्धांनी त्यांची खात्री पटवली, आणि ते पाच जण मनापासून त्यांचे बोलणे ऐकू लागले.
मृगदावातले पहिले प्रवचन
मध्यम मार्ग
बुद्धांनी त्यांना सांगितले, “संसार सोडलेल्याने दोन टोके टाळली पाहिजेत. एक म्हणजे सुखोपभोगात घालवलेले जीवन; ते हीन आणि निष्फळ आहे. दुसरे म्हणजे देहाला पीडा देण्यात घालवलेले जीवन; ते दुःखद आणि निष्फळ आहे. या दोहोंच्या मध्ये मध्यम मार्ग आहे. तो अंतर्दृष्टीकडे, शांतीकडे, निर्वाणाकडे नेतो.” त्या मार्गाची आठ अंगे आहेत: सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्म, सम्यक आजीविका, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी. मग त्यांनी त्यांना चार आर्यसत्ये सांगितली. जन्म हे दुःख आहे; जरा, व्याधी आणि मृत्यू हेही दुःख; आवडत्याचा वियोग आणि हवे ते न मिळणे, हेही दुःख. दुःखाचे मूळ तृष्णा: सुखाची आणि अस्तित्वाची तृष्णा, जी पुन्हा जन्माला घालते. ती तृष्णा संपली, की दुःख संपते. आणि दुःख संपवण्याचा मार्ग म्हणजे हा अष्टांगिक मार्ग. ते म्हणाले, “या चार सत्यांचे माझे ज्ञान पूर्ण शुद्ध होईपर्यंत मी जाणत होतो, की सर्वोच्च बोधी मला अजून लाभलेली नाही. आता मी जाणतो, माझ्या मनाची मुक्ती कधीही हिरावली जाणार नाही. हा माझा शेवटचा जन्म. मी पुन्हा जन्म घेणार नाही.”
मृगदावातले पहिले प्रवचन
जयघोष उठला
त्यांचे बोलणे ऐकून पाच जण आनंदले. आणि ते बोलत असतानाच त्यांच्यापैकी कोण्डञ्ञ यांना सत्याचा निर्मळ, निष्कलंक धर्मचक्षू लाभला. त्यांनी जाणले: “ज्याला उत्पत्तीचा नियम लागू आहे, त्याला लयाचाही नियम लागू आहे.” मग पृथ्वीवर राहणारे देव ओरडले: “खरोखर भगवंतांनी बनारसला, इसिपतनच्या मृगदावात, सत्याचे सर्वोच्च राज्य स्थापले आहे!” त्यांच्या वरच्या स्वर्गातल्या देवांनी तो जयघोष ऐकला, आणि आपणही तो पुकारला. त्यांच्या वरच्या देवांनीही तसेच केले; असे स्वर्गामागून स्वर्ग, ब्रह्मदेवांच्या परिवारातल्या देवांपर्यंत. त्याच क्षणी, त्याच निमिषात, त्याच पळात तो जयघोष ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचला. दहा हजार विश्वे हादरली, थरथरली; आणि देवांच्या स्वतःच्या तेजाहूनही मोठा, अमर्याद, प्रचंड प्रकाश साऱ्या जगात दिसला. आणि बुद्धांनी हे गंभीर उद्गार काढले: “खरोखर कोण्डञ्ञाने जाणले! खरोखर कोण्डञ्ञाने जाणले!” म्हणून कोण्डञ्ञांना अञ्ञात-कोण्डञ्ञ हे नाव पडले: ज्यांनी जाणले ते कोण्डञ्ञ.
मृगदावातले पहिले प्रवचन
जगात सहा अर्हत
कोण्डञ्ञांनी दीक्षा मागितली. बुद्ध म्हणाले, “ये, भिक्षू. धर्म उत्तम रीतीने सांगितला आहे. दुःखाचा अंत करण्यासाठी पवित्र जीवन जग.” मग वप्प आणि भद्दिय यांनाही सत्य दिसले, आणि त्याच शब्दांनी त्यांनाही दीक्षा मिळाली. बुद्ध उरलेल्या दोघांना उपदेश करत होते, तेव्हा हे तिघे भिक्षेला जात. तिघे जे आणत, त्यावर ते सहा जण राहत. मग महानाम आणि अस्सजि यांनाही दीक्षा मिळाली. मग बुद्धांनी त्यांना शिकवले, की देह म्हणजे आत्मा नव्हे; संवेदना, आकलन आणि चेतना हेही आत्मा नव्हेत. “देह नित्य आहे की नश्वर?” “नश्वर, भगवन्.” “आणि जे नश्वर आहे, त्याविषयी ‘हे माझे, हा मी, हा माझा आत्मा’ असे म्हणता येईल का?” “ते शक्य नाही, भगवन्.” बुद्ध बोलून थांबले, तेव्हा त्या पाच जणांची मने मुक्त झाली. महावग्ग सांगतो, “त्या वेळी जगात सहा अर्हत होते”: परम पवित्रतेला पोहोचलेले सहा जण. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: महावग्ग १, ६, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग १ (१८८१) मध्ये, पृष्ठे ८९-१०२; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), प्रकरण १, पृष्ठे ५-६, त्यातील स्पेन्स हार्डी यांच्या ‘अ मॅन्युअल ऑफ बुधिझम’, पृष्ठ १८४, मधील उद्धरणासह; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया: फोर रिपोर्ट्स’ खंड १ (१८७१), पृष्ठे १०३-१०४.