भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
प्रिन्सेप नगरी मोजतात
एका घरात दीडशे माणसे
१८०३ मध्ये काशीच्या कोतवालाने, म्हणजे शहराच्या पोलीसप्रमुखाने, शहराच्या मॅजिस्ट्रेटसाठी लोकसंख्या मोजली. त्याच्या अहवालात सुमारे तीस हजार घरे आणि सहा लाख रहिवासी दाखवले होते. पुष्कळ वर्षांनी जेम्स प्रिन्सेप यांनी कोतवालाचा हा आकडा कसा आला, ते तपासले. प्रिन्सेप काशीत एका सरकारी हुद्द्यावर होते. हिंदुस्थानात इतर कुठेही एका घरात पाच-सहांहून जास्त माणसे कुणी धरली नव्हती. कोतवालाने वीस धरली होती. आणि सहा मजली घरासाठी त्याने, प्रिन्सेप यांच्या शब्दांत, “दीडशे माणसांचा अवाच्या सवा अंदाज” धरला होता! शहराचा आकारही असाच ताणला गेला होता. इंग्रज लेखक शहर सहा मैल लांब आणि चार मैल रुंद सांगत. मोजणीत ते नदीकाठाने “जेमतेम तीन मैल” भरले, आणि त्याची खोली सरासरी एक मैलही नव्हती. प्रिन्सेप दहा वर्षे काशीत राहिले. फावल्या वेळात त्यांनी शहराची दृश्ये रेखाटली, आणि शहराचा नकाशा केला. त्यांना वाटे, या पवित्र नगरीचे दर्शन युरोपला घडवायला चित्रकारांनी फारसे काही केले नव्हते; प्रवाशांच्या रेखाटनांत “ना बारकावा होता, ना अचूकपणा.” त्यांचा स्वतःचा दावा साधा होता: “खरे खरे रेखाटन, एवढाच गुण साधायचा प्रयत्न केला आहे.”
प्रिन्सेप नगरी मोजतात
पंधराशे कासवे
प्रिन्सेप यांचे एक चित्र मंदाकिनीचे आहे. नदीला जवळजवळ समांतर अशी तलावांची एक रांग शहरातून जात असे; मंदाकिनी त्यांपैकी एक. तलाव कासवांनी भरलेला होता. हिंदू त्या कासवांना पूज्य मानत, आणि त्यांना खायला घालत. प्रिन्सेप लिहीत होते, त्याच्या काही वर्षे आधी त्रिलोचनपाशी शहराखालून एक बोगद्यासारखे गटार खणले गेले, आणि तलाव कोरडे केले गेले. त्यांपैकी एकाच्या जागी आता धान्याचा बाजार भरत होता. मंदाकिनी कोरडी केली, तेव्हा एका व्यापाऱ्याने जाहीर केले: प्रत्येक जिवंत कासव नदीवर नेऊन सोडले, तर दर कासवामागे दोन आणे देईन. पंधराशेहून जास्त कासवे पकडून हलवली गेली. पुष्कळ कासवे दोन-तीन मण, म्हणजे दोनशे पौंडांहून जास्त वजनाची होती. दुसरा एक तलाव, मच्छोदरी, खुद्द प्रिन्सेप यांनी कोरडा केला. एम. ए. शेरिंग यांना वाटले, यात शहराचे आरोग्य सुधारेल, आणि लोकांचे काही नुकसान नाही, कारण गंगा चार पावलांवरच होती. पण मच्छोदरी आता यात्रेचे ठिकाण राहिली नाही, आणि तलाव गेल्यावर शेजारचे कामेश्वराचे जुने देऊळ बहुतांशी ओस पडले.
प्रिन्सेप नगरी मोजतात
प्रत्येक घर आणि त्याचा मालक
१८२८ आणि १८२९ मध्ये प्रिन्सेप यांनी काशीची पुन्हा मोजणी करायचे ठरवले. ती त्यांनी “बिनसरकारी” केली. त्यांनी घरांची आणि त्यांच्या मालकांची संपूर्ण नोंदवही केली: नावे, कुटुंबे आणि धंदे यांसकट. ती खुद्द शहराची होती, सिक्रोल या युरोपियन वस्तीची होती, आणि जवळच्या गावांचीही होती. त्यांना ३०,२०५ घरे आढळली. पण त्यांत राहणारी माणसे भरली सुमारे एक लाख ऐंशी हजार, म्हणजे घरामागे सहाच्या आसपास; सहा लाख नव्हे. आपले काम तपासायला, वर्षाहून जास्त काळ गेल्यावर ते सतरा मोहल्ल्यांत परत गेले, आणि त्यांनी तिथली मोजणी पुन्हा केली. दुसरी मोजणी पहिलीच्या जवळ आली; जो फरक होता, तो बहुतेक जागा बदललेल्या भाडेकरूंमुळे होता. त्यांनी शहरात एक हजार हिंदू देवळे मोजली, आणि ३३३ मशिदी. लोकसंख्येत मुसलमान सुमारे एक पंचमांश होते. त्यांच्या मते, हिंदू शहराच्या मानाने हा मोठा वाटा होता. पण उपनगरांतले कित्येक दाट वस्तीचे मोहल्ले जवळजवळ पूर्णपणे मुसलमान विणकरांचे होते.
प्रिन्सेप नगरी मोजतात
नगरीचा मुख्य व्यापार
सूर्यग्रहण, चंद्रग्रहण, किंवा ग्रहांचा एखादा शुभ योग आला, की घाटांवर स्नान करायला चोहोबाजूंनी काशीत “अविश्वसनीय जनसमुदाय” लोटत. एकदा रस्त्यांवरून येणारी पन्नास हजारांहून जास्त माणसे प्रत्यक्ष मोजली गेली; आणि बाहेरून आलेली गर्दी पुष्कळदा त्याच्या दुपटीहून जास्त असे. संपूर्ण यात्रेला जास्त वेळ लागे. सगळ्या हजार देवळांची फेरी करायची, आणि प्रत्येक ठिकाणी विधी, प्रार्थना आणि प्रदक्षिणा करायची, तर धडधाकट चालणाऱ्यालाही निदान आठवडा लागे. म्हणून काशी, प्रयाग आणि गया यांच्याविषयी म्हण आहे: “काशी हुंडे, प्रयाग मुंडे, गया दुंडे.” प्रिन्सेप यांनी तिचा अर्थ असा दिला: “काशीत ‘चालत राहा,’ फिरा आणि प्रार्थना करा; प्रयागला मुंडण, गयेला भरणा!” काशीत यात्रेकरू देवस्थानांची फेरी करतो. प्रयागला, जिथे यमुना गंगेला मिळते, तो मुंडण करतो; संगमात टाकलेल्या प्रत्येक केसाने एका युगाचे सुख मिळते, अशी समजूत होती. गयेला तो पैसे भरतो: प्रिन्सेप यांच्या मते हा टोला गयेच्या पुजाऱ्यांना होता; ते यात्रेकरूंना “शेवटच्या रुपयापर्यंत” लुबाडत. काशीत निदान वीस हजार ब्राह्मण दानावर किंवा देणग्यांवर जगत. शहरात श्रीमंत व्यापारीही होते, आणि साखर, नीळ, अफू आणि जरीकामाचे कापड यांचा व्यापार होता. पण त्यांच्या शब्दांत, धर्म हाच “व्यापाराचा मुख्य माल होता; त्याच्या जोरावर ही पवित्र नगरी भरभराटीला येते, आणि श्रीमंत होते.”
प्रिन्सेप नगरी मोजतात
पैसे भरायचा मान
प्रिन्सेप यांच्या आणखी एका चित्राबरोबर एक जरा मिश्कील हकीकत येते. राजराजेश्वरी घाटावर पाण्यापर्यंत उतरणाऱ्या पायऱ्या कधीच पूर्ण झाल्या नव्हत्या. प्रिन्सेप यांच्या मते, बहुधा घाट बांधणारा आणि त्याचा शेजारी यांच्यात हद्दीवरून भांडण होते, म्हणून त्या अपुऱ्या राहिल्या. दोघेही केव्हाच मेले होते. पण शहराच्या सुधारणा समितीला घाटाखालून एक गटार न्यायचे होते, तेव्हा कडाक्याचा वाद पेटला: “पैसे भरायचा मान कुणाला मिळावा.” पैसे भरून ती जमीन आपलीच आहे हे सिद्ध होईल, अशी प्रत्येक बाजूला आशा होती. प्रिन्सेप यांनी त्या जागेचे चित्र काढले. त्यात समितीचा दारोगा, म्हणजे देखरेख करणारा अधिकारी, आणि त्याची माणसे दिसतात. ते “जागेची प्रत्यक्ष पाहणी करून हा गुंतागुंतीचा मुद्दा निकालात काढत आहेत!” एच. आर. नेव्हिल मोठ्या प्रमाणावरच्या गटारांविषयी सांगतात: १७९२ पासून शहराच्या सांडपाण्यासाठी काहीच केले गेले नव्हते. मग “मि. जे. टी. प्रिन्सेप, सुमारे १८२३ मध्ये बनारसचे कलेक्टर असताना,” यांनी विटांच्या आणि ओबडधोबड दगडांच्या गटारांची एक व्यवस्था सुरू केली. ती गटारे फरसबंदी गल्ल्यांच्या मधोमधून जात. ती एक ते सहा फूट रुंद, आणि नऊ फुटांपर्यंत खोल होती, आणि घरांच्या चौकांना आणि शोषखड्ड्यांना जोडलेली होती. हे जेम्स प्रिन्सेपच होते का, हे नेव्हिल सांगत नाहीत. नेव्हिल यांच्या मते ही व्यवस्था “अशास्त्रीय” होती: “आश्चर्य हे, की अशा व्यवस्थेमुळे भयंकर साथी पसरल्या नाहीत.” त्या व्यवस्थेमुळे शहर आणि नदी दोन्ही घाण झाली.
प्रिन्सेप नगरी मोजतात
झुकलेले मिनार
माधोराय घाटावर, नदीच्या वर, औरंगजेबाच्या मशिदीचे दोन मिनार उभे होते. प्रिन्सेप यांनी ते मोजले: पायथ्याशी फक्त साडेआठ फूट रुंद, माथ्याशी साडेसात, आणि मशिदीच्या जमिनीपासून कळसापर्यंत १४७ फूट २ इंच उंच. ते ज्या चौथऱ्यावर उभे होते, तो ओहोटीच्या वेळच्या नदीपासून सुमारे ८० फूट उंच होता. प्रिन्सेप यांनी ते रेखाटले, तेव्हा मशीद आणि मिनार यांची दुरुस्ती चालू होती. हे “धोक्याचे काम” होते, कारण दोन्ही मिनार पंधरा इंच बाहेरच्या बाजूला झुकलेले आढळले. ज्या दिवशी परांची उतरवली गेली, त्याच दिवशी एका मिनारावर वीज पडली. त्याच्या वरच्या कंगोऱ्याचा फक्त एक दगड निखळला. त्यांनी विश्वेश्वराचे जुने देऊळही रेखाटले; त्याच्या भिंतींवर आता शहराची मुख्य मशीद उभी होती. मुसलमानांनी त्याची मशीद केली, पण त्याच्या अर्ध्याहून जास्त भिंती पाडल्या नाहीत. त्यामुळे त्याची आखणी, आणि पूर्ण उभा देखावासुद्धा, अजून शोधता येई: “पुरातत्त्वाचे अभ्यासक खूश होतील.” त्यांच्या आराखड्यात चौरसांच्या आधारे देऊळ आखायची हिंदुस्थानी पद्धत दिसते. पूर्ण असताना ते “मधल्या एका पिरॅमिडभोवती नऊ शिखरांचा एक नयनरम्य समूह” असले पाहिजे. मधोमध एका कुंडात लिंग होते. त्याच्यावर रात्रंदिवस ओतले जाणारे गंगाजल वाहून नेण्यासाठी खाली एक नाली होती. त्यांच्या एका रेखाटनात एक इमारत अपुरी दाखवली होती; दुसऱ्या आवृत्तीपर्यंत ती पूर्ण झाली होती. ते चित्र आता “बनारस जसे आहे तसे दाखवत नाही, तर जसे १८२० ते १८२५ या वर्षांत होते तसे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), प्रस्तावना, उपोद्घात आणि चित्रांवरच्या टिपा; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २५४, २५९-२६० आणि २६४; आणि एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे २४-२५, ४१-४२ आणि ११५. १८०३ ची जनगणना शहराचे मॅजिस्ट्रेट मि. डीन यांच्यासाठी झाली, आणि लॉर्ड व्हॅलेन्शिया यांनी ती प्रसिद्ध केली. ज्या प्रवाशांची रेखाटने प्रिन्सेप यांना उणी वाटली, ते हेबर आणि लॉर्ड व्हॅलेन्शिया; आणि सहा मैल बाय चार मैल सांगणारे लेखक हॅमिल्टन. प्रिन्सेप यांनी आपली जनगणना ‘एशियाटिक रिसर्चेस’, खंड सतरा, मध्ये छापली. ते सांगतात, नकाशा १८२४ मध्ये प्रसिद्ध झाला. जातीनुसार त्यांनी सुमारे १,२२,००० हिंदू आणि ३१,००० मुसलमान मोजले, आणि मुलांसाठी आणि सुटलेल्यांसाठी सुमारे २६,००० आणखी धरले. ते नोंदतात, १८२७ च्या एका जनगणनेत शहरात २६४ हिंदू आणि ५०० मुसलमान नर्तकी मोजल्या गेल्या. कामेश्वराचे देऊळ शेरिंग यांच्याकडे कामनानाथ आहे, आणि नेव्हिल यांच्या गॅझेटियरमध्ये मच्छोदरी “मि. जे. प्रिन्सेप” यांनी कोरडी केली असे आहे. सतरा मोहल्ल्यांच्या फेरमोजणीत आकडे ८,८१४ आणि ८,९३२ असे आले. तीस वर्षांहून जास्त काळानंतर हजार देवळे आणि ३३३ मशिदी हे आकडे देताना शेरिंग यांना वाटले, कोनाड्यांतली आणि भिंतींतली असंख्य छोटी देवस्थाने यांत धरलेली नाहीत. नेव्हिल लिहितात, सिक्रोलच्या टांकसाळीचे काम सुमारे १८२० मध्ये सुरू झाले; तिचा पाया घातल्यानंतर लगेच मि. प्रिन्सेप आले, आणि त्यांनी आराखडे सुधारले; १८३० मध्ये ती बंद झाली. प्रिन्सेप १८३३ मध्ये नोंदतात, तिच्या इमारती आता राजाच्या मालकीच्या होत्या. शेरिंग जेम्स प्रिन्सेप यांना “हिंदुस्थानचे थोर पुरातत्त्ववेत्ते” म्हणतात, पण ते सांगतात, प्रिन्सेप यांनी शहरात कुठलाही महत्त्वाचा शोध लावला नाही, आणि त्यांची चित्रे “मुख्यतः लोकप्रिय धाटणीची” आहेत.