भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
गंगेकाठचे घाट, भाग २: दशाश्वमेध ते वरुणा
काठावरचा महाकाय
दशाश्वमेधाच्या खाली काशीचा गंगाकाठ रामघाटावरून पुढे जातो. रामायणाचे नायक राम यांचे नाव या घाटाला आहे. तिथे एका लहानशा दगडी मंदिरासमोर ई. बी. हॅवेल यांना भीमाची एक प्रचंड मातीची मूर्ती दिसली; महाभारतातल्या पांडवांपैकी एक, भीम. अशा मूर्ती पुष्कळ, पण ही विलक्षण अभिमानाने आणि काळजीने घडवलेली होती. दरवर्षी साधारण नोव्हेंबरच्या पहिल्या आठवड्यापासून ही मूर्ती कशी आकार घेते, हे पाहणे त्यांना मोठे मजेचे वाटले. आधी फक्त डोके, दगडी ओट्यावर, काळजीपूर्वक घडवले जाई. ते ताठ उभे असे, तेव्हा मूर्ती पुरी झाल्यासारखीच वाटे. दुसऱ्या दिवशी ओट्यापुढे मातीचा एक उतरता ढीग रचला जाई, आणि धड आणि पाय दिसू लागत. उजवा हात जमिनीपासून सुटा असे, आणि त्यात लाकडी गदा असे; भीमाचे आवडते शस्त्र. मग चेहरा रंगवला जाई: “ऐटदार मिशा,” आणि वैष्णव पंथाचा टिळा. जेम्स प्रिन्सेप यांच्या काळीही पावसाळ्यानंतर नदी उतरली, की स्नान करणाऱ्यांची सेवा करणारे घाटिये घाटांवर साचलेल्या मातीतून इकडेतिकडे मोठ्या मूर्ती घडवत. त्या ते भडक रंगांनी रंगवत, आणि सगळ्यांना भीमसेन म्हणत. भीम हा अचाट ताकदीचा महाकाय होता, आणि काटेरी डोक्याच्या गदेसाठी प्रसिद्ध होता. कार्तिक महिन्यात त्याच्या मूर्तीची पूजा होई. हॅवेल यांचा भीम जिथे घडला, तिथेच राहिला, “गंगेवर डोळे रोखून; पावसाळ्याचा पूर चढून त्याला पार वाहून नेईपर्यंत.”
गंगेकाठचे घाट, भाग २: दशाश्वमेध ते वरुणा
चोराचा जिना
जिथे काठाला बांधीव पायऱ्या नव्हत्या, तिथे खालच्या जातीतले डोम चिखलात खजिना शोधत खणत. त्यात सापडलेले दागिने, लहान मूर्ती आणि पूजेची भांडी पुढे बाजारात विकली जात. पुढे चोर घाट आहे. इथला एक अरुंद जिना कोणत्याही मुख्य रस्त्याला न लागता थेट नगरीत नेतो. हॅवेल यांनी ऐकलेली परंपरा सांगते, की एका नामचीन चोराला कोणाच्या नकळत गंगेत स्नान करायचे असले, की तो या जिन्याने येत असे. एडविन ग्रीव्हज यांनी ही कथा वेगळी ऐकली. खाली स्नान करणाऱ्यांना लुटल्यावर चोराला याच जिन्याने पळून जाता येई. जवळच एका दगडी स्तंभाचा तुकडा होता; तोपर्यंत तो शिवलिंग म्हणून पुजला जाऊ लागला होता. हॅवेल यांच्या मते ही बहुधा एक लाट असावी. अशोकाने किंवा दुसऱ्या एखाद्या बौद्ध राजाने उभारलेले, आणि बौद्ध धर्माच्या घोषणा कोरलेले स्तंभ म्हणजे लाट. आणखी खाली गाय घाटावर पायऱ्यांवरची मानाची जागा दगडाच्या एका प्रचंड गायीची होती, “मोठ्या भव्यतेने कोरलेली.” हॅवेल यांना तिच्यासमोर स्नान करणाऱ्या किंवा वस्त्रे नेसणाऱ्या स्त्रिया अगदी अभिजात डौलाच्या मुद्रांत दिसल्या; कोणत्याही चित्रकाराच्या मॉडेलला जमणार नाही इतक्या सहजतेने. त्यांच्या मते दिवसामागून दिवस “मानवी जीवनाच्या नाटकातले वेगवेगळे प्रवेश” पाहत राहता येईल, “कारण बनारस म्हणजे साऱ्या भारताचे छोटे रूप.”
गंगेकाठचे घाट, भाग २: दशाश्वमेध ते वरुणा
हजारावे फूल
ग्रीव्हज यांच्या मते त्रिलोचन घाट, ज्याला पिलपिला तीर्थही म्हणतात, हा नगरीच्या या भागातला जवळजवळ सर्वांत पवित्र कोपरा होता. पूर्वीच्या काळी हाच सर्वांत दाट वस्तीचा आणि प्रसिद्ध भाग असला पाहिजे. पण नगरी दक्षिणेकडे वाढत गेली, आणि त्याचे बरेचसे पावित्र्यही आपल्याबरोबर घेऊन गेली. इथे दोन बुरूज नदीत पुढे आलेले आहेत, आणि यात्रेकरूंनी त्यांच्या मधोमध स्नान करायचे असे. त्रिलोचन म्हणजे “तीन डोळ्यांचे”; हे शिवांचे एक नाव. त्यांना तिसरा डोळा कसा मिळाला, याची एक कथा आहे. विष्णू रोज शिवांची पूजा बरोबर एक हजार फुलांनी करत. एकदा विष्णूंचे लक्ष क्षणभर दुसरीकडे गेले, तेवढ्यात शिवांनी त्यांतले एक फूल हळूच काढून घेतले. पूजा संपत आली, तेव्हा विष्णूंच्या लक्षात आले, की आपण नऊशे नव्याण्णवच फुले वाहिली आहेत. आता पूजा पुरी व्हावी, म्हणून काय करायचे? विष्णूंनी आपला एक डोळा काढला, आणि हरवलेल्या फुलाच्या जागी तो वाहिला. तो डोळा त्यांनी शिवांच्या कपाळावर बसवला, “आणि तो तिथेच राहिला.”
गंगेकाठचे घाट, भाग २: दशाश्वमेध ते वरुणा
खांबातला देव
त्रिलोचनच्या पुढे घाट थोडे, आणि त्यांचा वापरही कमी. प्रल्हाद घाट नगरीच्या आजच्या केंद्रापासून दूर आहे, पण ग्रीव्हज यांच्या काळीही तो फार पवित्र मानला जात होता. प्रल्हाद अनेक कथांचा नायक आहे, आणि त्यांतली एक कथा मंदिरांत पुष्कळदा कोरलेली दिसे. प्रल्हाद हा हिरण्यकशिपूचा मुलगा. हिरण्यकशिपू दुष्ट, पण फार बलाढ्य सत्ताधीश होता. ब्राह्मणांच्या शिकवणीने हा मुलगा विष्णूंचा निस्सीम भक्त झाला, आणि वडिलांच्या समोरसुद्धा मोठमोठ्याने विष्णूंचे गुणगान करू लागला. हिरण्यकशिपूने त्याला यातून सोडवायचे अनेक उपाय केले; सारे व्यर्थ. एके दिवशी प्रल्हादाने वडिलांना सांगितले, की विष्णू सगळीकडे आहेत, अगदी तुमच्यातसुद्धा. त्यावर हिरण्यकशिपूचा संताप अनावर झाला. रागाने त्याने एका दगडी खांबाकडे बोट दाखवले. “तो या खांबात आहे?” “हो.” “मग मी त्याच्यावर घाव घालतो.” हिरण्यकशिपूने खांबावर घाव घातला. त्याच क्षणी खांब दुभंगला, आणि त्यातून विष्णू अर्धे नर, अर्धे सिंह अशा नृसिंह रूपात बाहेर आले. त्यांनी त्या दुष्ट सत्ताधीशाला धरले, आणि ठार केले. दुभंगलेल्या खांबातल्या विष्णूंचे हे चित्र मंदिरांत पुष्कळदा दिसे. कधी कधी त्यात विष्णू हिरण्यकशिपूला फाडताना, अगदी हुबेहूब दाखवलेले असत.
गंगेकाठचे घाट, भाग २: दशाश्वमेध ते वरुणा
बरना गंगेला मिळते तिथे
ग्रीव्हज यांनी आपली फेरी राजघाटावर संपवली. तिथे स्नानाच्या पायऱ्या नव्हत्या, पण पूल बांधला जाण्यापूर्वी ग्रँड ट्रंक रोडवरची ती नदी ओलांडायची फार महत्त्वाची जागा होती. नावांच्या जुन्या पुलावरून आपण पहिल्यांदा काशीत शिरलो, ते त्यांना आठवत होते. त्यात एक वेगळीच मोहिनी होती; पण धूळ आणि गोंधळ, गोंगाट आणि खोळंबाही होता. पावसाळ्यात नावांचा पूल नसे. तेव्हा जोरदार प्रवाह नावेला खाली वाहवून नेई, आणि पलीकडच्या काठाने ती ओढत वर आणावी लागे. राजघाटापलीकडे काठ हळूहळू खाली उतरत गंगा आणि बरना, म्हणजे वरुणा, यांच्या संगमाकडे जात होता. वाटेत पडझडी आणि जुने अवशेष दिसत. एम. ए. शेरिंग यांना बरना संगम घाटाच्या माथ्यावर एका जुन्या किल्ल्याचे थोडे अवशेष दिसले. नगरी एके काळी या जागेच्या खूप जवळ होती, तेव्हा हा किल्ला नगरीवर हुकमत ठेवत असे. इथेच पंचक्रोशी मार्गाचे यात्रेकरू परत येत. नगरीच्या दक्षिण सीमेवर, अस्सी संगमाशी, ते बाहेर पडत, आणि ईशान्य टोकाला, बरना संगमाशी, परत येत. इतक्या पवित्र जागी करायच्या विधींसाठी ते इथे थांबत. या संगमाच्या पाण्यात स्नान केले, की “आयुष्यभराची पापे धुऊन निघतात,” असे मानले जाई. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १४६-१५० आणि १५७-१५८; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ३, पृष्ठे ५३, ५६-५९; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २४५-२४६; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १८४-१८६; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), ‘श्रीधर मुन्शीज घाट अँड राणा महल’ हे चित्र. चोर घाटाच्या चोराची कथा हॅवेल आणि ग्रीव्हज वेगवेगळी सांगतात; ग्रीव्हज ‘चोर’ हा शब्द वाक्प्रचाराच्या अर्थानेही घेतात: स्नान करणारे इथे कोणाच्या नकळत खाली उतरू शकत. ग्रीव्हज प्रल्हाद घाटाला नगरीचा शेवटचा दगडी घाट मानतात; नेव्हिल त्रिलोचनला.