भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
अकबराची शिक्षा, मग नगरीला बहर
एका दिवसात लाख मंदिरे
काशीत कोपऱ्याकोपऱ्यांत, पिंपळ-वडाच्या झाडांखाली पूजेसाठी ठेवलेली अनेक इवलीशी देवळे दिसतात. प्रत्येक देऊळ एकाच दगडातून कोरलेले, हिंदू पद्धतीच्या वक्राकार शिखराचे. काही देवळांवर सर्वांगी त्याच आकाराची अनेक बारीक देवळे कोरलेली असतात. त्यांच्याविषयी लोकांत सांगितली जाणारी कथा अशी. आमेरचा राजा मानसिंग अकबर बादशहाच्या काळात होऊन गेला. नगरीला एक लाख मंदिरे अर्पण करायचा नवस त्याने केला; आणि ती एकाच दिवसात सुरू होऊन पूर्ण व्हावीत, असा हुकूम दिला. ते साधायचा एकच मार्ग होता: सगळी मंदिरे इवल्याशा आकारात कोरणे. ई. बी. हॅवेल यांचा या कथेवर विश्वास नाही. ही ब्राह्मणांनी रचलेली कथा आहे, असे ते म्हणतात. हे दगड मानसिंगाच्या कितीतरी आधीची नवसाची देवळे असावीत, असे त्यांना वाटते. एच. आर. नेव्हिल यांच्या दृष्टीने अकबराच्या आधी काशीचे महत्त्व बरेच ओसरले होते; अकबराच्या सहिष्णु राजवटीत ती “खूप भरभराटली,” आणि हिंदू राजांनी अनेक मंदिरे बांधली; त्यांत मानसिंग सगळ्यांत पुढे. तरीही काशीत अकबराच्या राजवटीची सुरुवात झाली, ती एका शिक्षेने.
अकबराची शिक्षा, मग नगरीला बहर
बादशहाची शिक्षा
हा मुलूख अकबराच्या हाती पहिल्यांदा आणला, तो त्याच्याच एका सरदाराने, खानजमानाने, १५५९ मध्ये. पुढे याच खानजमानाने आपल्या धन्याविरुद्ध बंड केले. १५६५ मध्ये अकबर स्वतः जौनपूर आणि काशीला आला, आणि त्याने प्रकरण मिटवले. पण खानजमान पुन्हा दगाबाज निघाला: “अकबराची पाठ फिरताच” त्याने काशी बळकावली. लवकरच त्याला शहरातून हुसकून लावले; पण तो कोंडीत सापडून मारला गेला, तो १५६७ मध्ये. मग बादशहा काशीला गेला. “बंडात नगरवासीयांनी घेतलेल्या भागाबद्दल” शहर लुटले गेले. सात वर्षांनी बंगालच्या मोहिमेवर जाताना अकबर पुन्हा त्या वाटेने गेला. तो नदीमार्गे काशीला आला, तीन दिवस राहिला, आणि पुढे प्रवाहाबरोबर पाटण्याला गेला.
अकबराची शिक्षा, मग नगरीला बहर
मानसिंगाचा महाल
मानसिंगाने नदीकाठी बांधलेली एक इमारत आजही उभी आहे. मानमंदिल घाटावरचा भव्य महाल हा काशीतल्या महालांपैकी सगळ्यांत जुना. सुमारे १६०० साली मानसिंगाने तो बांधला. त्याचा सुंदर दगडी सज्जा मूळ बांधकामातला आहे. बाकीचा बहुतेक भाग ढासळला, आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्याला विटा आणि गिलाव्याने त्याची अगदी हलक्या दर्जाची डागडुजी झाली. मानसिंगाच्या नावावरून त्याला पहिल्यापासून ‘मानमंदिर’ म्हणत; झिजत झिजत ते नाव ‘मानमंदिल’ झाले. जेम्स प्रिन्सेप यांच्या काळी शहरातल्या कोणत्याही इमारतीचा इतिहास मानसिंगाच्या काळाच्या मागे जात नव्हता. एवढ्या जुन्या काळापासून अखंड उभी असलेली शहरातली ही कदाचित एकमेव उल्लेखनीय हिंदू इमारत असावी, असे फिट्झएडवर्ड हॉल यांना वाटले. हॅवेल यांच्या मते मानसिंगाचा वंशज राजा जयसिंग याने १६९३ मध्ये या महालाची वेधशाळा केली. प्रिन्सेप आणि हॉल वेगळे सांगतात: वेधशाळा मानसिंगानेच बांधली; सुमारे शंभर वर्षांनी जयसिंगाने फक्त तिच्यात यंत्रे बसवली. प्रिन्सेप त्या यंत्रांचे साल १६८० देतात.
अकबराची शिक्षा, मग नगरीला बहर
भरभराट, की कोरे पान?
काशी भरभराटली, हे सगळेच लेखक मानत नाहीत. एम. ए. शेरिंग यांच्या काशीवरच्या पुस्तकाला प्रस्तावना लिहिणाऱ्या हॉल यांच्या दृष्टीने मुसलमानी राजवटीतला तिचा इतिहास “जवळजवळ कोरा” होता. तिच्या धर्मामुळे तिच्या धन्यांच्या मनात तिला काही किंमत नव्हती, “आणि व्यापारी किंवा राजकीय महत्त्व तिला काहीच नव्हते.” “हिंदू धर्माविषयी एवढी सहिष्णुता असूनही, आणि कधीकधी त्याच्याकडे झुकूनही, अकबरानेसुद्धा बनारसच्या ढासळत्या भाग्याला टेकू द्यायला काहीही केले नाही.” नेव्हिल यांच्या मते अकबराच्या काळात शहर खरोखरच भरभराटले; आणि त्यातून पुढे काय घडले, तेही ते सांगतात. “त्यानंतर शहराची जी झपाट्याने वाढ झाली, तिच्याकडे अकबराच्या अधिक धर्मांध वारसदारांचे लक्ष गेले; विशेषतः औरंगजेबाचे. त्याने सगळी प्रख्यात मंदिरे जमीनदोस्त केली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १९४-१९६ आणि २३६; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १२७-१२८ आणि २००-२०१; एम. ए. शेरिंग यांच्या ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८) या ग्रंथाला फिट्झएडवर्ड हॉल यांनी लिहिलेली प्रस्तावना, पृष्ठे ३५-३६ (रोमन अंकांत) आणि टिपा; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), मानमंदिलच्या चित्रासोबतचा मजकूर.