भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेध
पहाटेची पहिली रेघ उमटण्याआधी
ई. बी. हॅवेल यांच्या मते नदीवरून काशीचे वैभव पाहायचे असेल, तर प्रवाशाने “पहाटेची पहिली रेघ उमटण्याआधीच” दशाश्वमेधावर हजर असले पाहिजे. दशाश्वमेध हा काशीच्या घाटांपैकी एक. मग डिसेंबरच्या एखाद्या सकाळी नावेतून सावकाश खाली वाहत जाताना त्याला हे दिसू शकत होते. पूर्व क्षितिजावर तांबूस झळाळी असे. शांत नदीवरून वाफेची वलये वर येत असत. पावसाळ्याचा पूर ओसरताना वाळूची एक मोठी पट्टी उघडी पडलेली असे; तिच्यावर पांढऱ्या धुक्याची दुलई पसरलेली असे. घाटांच्या मागे चंद्र हळूहळू मावळत असे. त्याच्या मंद रुपेरी प्रकाशात हिंदू राजांनी बांधलेले भव्य मठ आणि महाल धुक्यातून वर येत, “एखाद्या प्रचंड किल्ल्याच्या तटासारखे, पाण्याच्या कडेपासून ताठ उभे.” पलीकडच्या काठावरून काही नावा इकडे येत असत. त्या काठावर मरण यावे, असे कोणत्याही हिंदूला वाटत नसे; तिथे मेलो, तर पुढच्या जन्मी गाढव होऊ, अशी भीती असे. उजेड वाढे, तशा पायऱ्या स्पष्ट दिसू लागत: दगडी पायऱ्यांच्या प्रचंड रांगा, नदीत घुसलेले मोठमोठे धक्के आणि लाकडी चौथरे. त्यांच्यावर जागोजागी ताडाच्या पानांच्या छत्र्या उभ्या असत, “प्रचंड भूछत्र्यांसारख्या.” त्यांच्याखाली घाटिये बसलेले असत; स्नान करणाऱ्यांची सेवा हे त्यांचे काम. मग सूर्य उगवे. त्याचे किरण स्नान करणाऱ्यांच्या पितळी-तांब्याच्या भांड्यांवर चमकत, आणि शिवमंदिरांच्या माथ्यावरच्या सोनेरी ध्वजांवर झळकत. ब्राह्मण गायत्री मंत्र पुटपुटत असत; हा त्यांचा सर्वांत पवित्र मंत्र. स्त्रियांच्या साड्यांमध्ये “पहाटेचेच रंग पुन्हा उमटलेले” असत. पाण्यावर झेंडूची फुले आणि गुलाबाच्या पाकळ्या तरंगत असत.
गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेध
जिवंत बुद्धासारखा
काही जण दोन्ही हातांनी सूर्याकडे पाणी उडवून त्याला नमस्कार करत. काही जण पितळी, तांब्याच्या किंवा नारळाच्या करवंटीच्या भांड्यांतून पाणी अर्पण करत. काही जण देह पापांतून मुक्त व्हावा म्हणून पाणी डोक्यावरून ओतत. एखादा ब्राह्मण आपले जानवे उजव्या खांद्यावरून डाव्या खांद्यावर घेई, आणि पसरलेल्या बोटांवरून पाणी सोडी; देवांसाठी आणि ऋषींसाठी. मग तो उजवा हात वस्त्रात किंवा लाल पिशवीत लपवी. बोटांनी तो विष्णूंच्या दहा अवतारांच्या खुणा करी. मंत्र तो अगदी हलक्या आवाजात पुटपुटे, दीक्षा न घेतलेल्यांच्या किंवा खालच्या जातीतल्या लोकांच्या कानावर ते पडू नयेत म्हणून. हा सगळा विधी म्हणजे संध्या. ब्राह्मणाने ती रोज तीन वेळा करायची असते. एक शब्द चुकला, तरी सगळे फुकट जाई. म्हणून स्नान करणाऱ्यांना जवळून जाणाऱ्या नावा जणू दिसतच नसत. युरोपीय माणूस पाहिला, की वाटणारे त्यांचे नेहमीचे कुतूहलही पार नाहीसे झालेले असे. शेवटी तो ब्राह्मण आपले पिवळे वस्त्र अंगाभोवती लपेटी, आणि नदीच्या कडेला डोळे मिटून निश्चल बसे, “एखाद्या जिवंत बुद्धासारखा.” प्रत्येक जण हा सगळा विधी करी, असे नाही. यात्रेला आलेले शेतकरी गुरूने दिलेला एखादा मंत्र तेवढा म्हणत. उच्च जातीचे आणि खालच्या जातीचे, ब्राह्मण आणि शूद्र, शेजारी शेजारी स्नान करत. नुकतेच लग्न झालेले एखादे तरुण जोडपे हातात हात घालून पाण्यात उतरे; नवरीच्या साडीचे एक टोक नवऱ्याच्या वस्त्राला बांधलेले असे. किंवा केस पिकलेले एखादे जोडपे दिसे. पुढच्या जन्मीही या पृथ्वीवर आपण पुन्हा सुखाने एकत्र यावे, अशी प्रार्थना ते करत असत.
गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेध
तीन मैल पायऱ्या
एडविन ग्रीव्हज यांच्या मते “नदीवरून दिसणाऱ्या बनारसच्या दृश्याची बरोबरी साऱ्या खंडात बहुधा कुठेच नसेल.” अस्सी घाटापासून राजघाटापर्यंत, तीन मैल, स्नानाच्या पायऱ्यांची जवळजवळ अखंड रांग जाते; तिच्या माथ्यावर मंदिरे आणि सुंदर इमारती. त्यांच्या दृष्टीने हे दृश्य बारकाव्यांमुळे बनत नव्हते. ते बनत होते साऱ्याच्या एकत्र मांडणीमुळे: “ती अनोखी वेडीवाकडी रचना, ते पडके तुकडे, ती मंदिरे आणि ती झाडे.” पण सकाळी गंगामाईकडे लोटणारी माणसांची गर्दी नसेल, तर हे चित्र पुरे होत नसे. संध्याकाळी ती गजबज नसताना काठाने चालणे, म्हणजे “रविवारी लंडन शहरातून चालण्यासारखे.” ग्रीव्हज घाट जसे येतील तसे पाहत गेले, “प्रवाहाबरोबर, एकेक करत,” दक्षिणेकडच्या अस्सीपासून. तिथे अस्सीचा लहानसा ओढा नगरीची दक्षिण सीमा ठरवत होता. तो गंगेला मिळे, तिथून “घाटांची आणि मंदिरांची लांबच लांब मालिका सुरू होते.” १९०९ मध्ये अस्सी घाटावर दगडी पायऱ्या नव्हत्या. दरवर्षी पाऊस थांबला, की स्नान करणाऱ्यांसाठी तिथे चिखलाचे आणि वाळूचे चौथरे सपाट करून तयार केले जात. तरीही काशीतल्या पाच सर्वांत पवित्र स्नानस्थानांपैकी हे एक आहे. बाकीची चार म्हणजे दशाश्वमेध, मणिकर्णिका, पंचगंगा, आणि उत्तर टोकाचा बरना संगम.
गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेध
भुकेला भीम
हॅवेल यांच्या काळी बच्छराज घाटापासून अस्सीपर्यंत कोणी पक्ष्याची शिकार करायची नाही, की मासा पकडायचा नाही, असा नियम होता. या पट्ट्यात जैनांची अनेक मंदिरे होती, आणि हा नियम त्यांचा मान राखण्यासाठी होता. कार्तिक महिन्यात या घाटांवर बहुधा मातीच्या प्रचंड, ओबडधोबड मूर्ती जमिनीवर आडव्या पसरलेल्या दिसत. त्या भीमाच्या असत; महाभारतातल्या पांडवांपैकी एक. भीम प्रचंड देहाचा आणि अफाट ताकदीचा होता; त्याची भूकही तशीच दांडगी. चांगल्या हिंदूप्रमाणे कार्तिकात कृष्णांची उपासना करावी, असे त्याला वाटे. पण उपवास त्याला इतका जड गेला, की त्याने कृष्णांकडे नियम थोडा सैल करायची विनवणी केली. कृष्णांनी ती मान्य केली: भीमाने महिन्याचे शेवटचे पाच दिवस उपवास केला, तर त्याला अख्ख्या महिन्याच्या उपवासाचे पुण्य मिळेल. आणि खास मेहेरबानी म्हणून, कार्तिकाच्या त्या शेवटच्या पाच दिवसांत जे भीमाची पूजा करतील, त्यांनाही तेच पुण्य मिळेल. याच महिन्यात मातीच्या उंच ओट्यांवर पूजेसाठी तुळशीच्या डहाळ्या ठेवलेल्या असत; तुळस हे विष्णूंचे रोप. आख्यायिका सांगते, तुळस ही वृंदावनातली एक स्त्री होती. तिचे कृष्णांवर इतके उत्कट प्रेम होते, की शेवटी तिने सतीच्या चितेच्या ज्वाळांत स्वतःला झोकून दिले. कृष्णांनी तिचे त्या रोपात रूपांतर केले, आणि आज्ञा दिली, की आपल्या पूजेचा भाग म्हणून तिची नेहमी पूजा व्हावी. अस्सी संगमाशी काशीची दक्षिण सीमा येते. त्या लहान ओढ्याच्या पलीकडून पंचक्रोशी मार्ग धान्याच्या शेतांमधून वळणे घेत दूर जाऊ लागतो.
गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेध
जुगाऱ्याचा नवस
अस्सीपासून प्रवाहाबरोबर खाली चालत, तुलसीदास राहत त्या तुलसी घाटावरून पुढे, ग्रीव्हज हनुमान घाटावर आले. याच्या पायऱ्या, असे म्हणतात, “राम दास नावाच्या एका जुगाऱ्याने बांधल्या.” एका रात्रीच्या डावात जे मिळेल, ते सारे हनुमानांना अर्पण करायचा नवस त्याने केला होता. या घाटाच्या वरच्या एका घरात वल्लभाचार्य राहत, ते थोर वैष्णव आचार्य. एच. आर. नेव्हिल यांच्या वृत्तान्ताप्रमाणे, असे सांगतात, की १६२० मध्ये, आज घाट आहे त्याच जागी, ते शिष्यांना उपदेश करत होते. तेव्हा ते नदीत पडले, आणि त्यांचे देहावसान झाले. ग्रीव्हज सांगतात, ते शेजारच्या दंडी घाटाच्या वरच्या एका लहान इमारतीतून पडले, किंवा त्यांनी उडी घेतली. मग नदीतून अग्निज्वालेच्या रूपाने वर उठून ते स्वर्गाला गेले. पुढे नगरीच्या दक्षिण भागातला स्मशानघाट आहे. त्याच्या वर, उंचावर, एका दगडी कोठडीत अघोरी पंथाचा एक संन्यासी राहत असे. अघोरी या नावाचा अर्थच “भयंकर.” सारे काही ब्रह्मापासूनच येते, म्हणून खरोखर अपवित्र असे काहीच नाही, असे अघोरी मानत. हे सिद्ध करायला ते काहीही खात, प्रेतेसुद्धा. तरीही हॅवेल यांना दिसले, हा संन्यासी “नेहमीची बक्षिसी तुच्छतेने नाकारतो.” त्याच्या कोठडीजवळ सतीचा एक दगड होता. त्याच्यावर एक तरुण जोडपे कोरलेले होते, “मोठ्या अनोख्या डौलाने आणि भावनेने.” ती दोघे याच घाटावर एकाच चितेवर जळाली होती. नवऱ्याने आपल्या दुर्दैवी नवरीच्या गळ्याभोवती एक हात टाकलेला होता.
गंगेकाठचे घाट, भाग १: अस्सी ते दशाश्वमेध
गंगेने उसने आणलेले तारे
दशाश्वमेधाच्या अगदी दक्षिणेला शीतलादेवींचे लहानसे मंदिर आहे. शीतलादेवी ही देवीच्या रोगाची देवता. देवीच्या आजारातून बरे झालेले लोक त्यांच्यावर ओतलेल्या पाण्याने स्नान करत. घाटांवरच्या सगळ्या उत्सवांत हॅवेल यांना सर्वांत सुंदर वाटली ती दिवाळी, दिव्यांचा सण. हा सण भाग्याची देवता लक्ष्मी यांच्या सन्मानार्थ कार्तिकाच्या शेवटी, ऑक्टोबर-नोव्हेंबरात, येतो. संध्याकाळ रात्रीत मिसळू लागे, तेव्हा मुली आणि तरुण स्त्रिया मातीच्या लहान पणत्या घेऊन शांतपणे घाटांवर उतरत. पणत्या लावून त्या पाण्यावर सोडत, आणि उत्सुक चेहऱ्यांनी पाहत राहत. एखाद्या लहानशा लाटेने पणती उलटली, किंवा ज्योत फडफडून विझली, तर येत्या वर्षात दुर्दैव ओढवणार. पण प्रवाह तिला दूर मधोमध नेईपर्यंत ती तेजाने जळत राहिली, तर जिने ती सोडली, तिच्यासाठी सुख वाट पाहत असे. संधिप्रकाश मावळे, तसे नदीवर शेकडो दिवे लुकलुकू लागत. ते असे दिसत, “जणू पवित्र गंगेने आपल्या पृथ्वीवरच्या वस्त्रांना सजवायला, ज्या स्वर्गातून ती आली, तिथले तारे उसने आणले असावेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ९०-१००, १०४-१०५, ११३-११४, ११९-१२१, १२५-१२६ आणि १८६; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ३, पृष्ठे ३१-३८; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २३९-२४१. हॅवेल पाच स्नानस्थाने दक्षिणेकडून उत्तरेकडे देतात; ग्रीव्हज ती एकाच दिवशी, वेगळ्या क्रमाने करायला सांगतात, बरना संगमाहून परत पंचगंगा आणि मणिकर्णिकेकडे येत. वल्लभाचार्य कुठे राहत, आणि त्यांचा अंत कसा झाला, याबद्दल नेव्हिल आणि ग्रीव्हज यांचे म्हणणे वेगळे आहे.