भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
चोरांनाच लुटणारे चोर
शिव काशी सोडून का गेले? स्कंदपुराणाचा संस्कृत भाग असलेल्या काशीखंडात अगस्ती ऋषी स्कंदांना हाच प्रश्न विचारतात. उत्तरादाखल स्कंद त्यांना एक कथा सांगतात. फार पूर्वी, स्वायंभुव मनूच्या काळात, एक दुष्काळ पडला. त्याने सारी सृष्टी थरारली. तो साठ वर्षे टिकला. गावे आणि वाड्या नाहीशा झाल्या, आणि साऱ्या भूमीचे रान झाले. नगरांत हिंस्र पशू राहू लागले. चोरांनाच मोठे चोर लुटू लागले, आणि माणसे मांस खाऊन जीव जगवू लागली. लोक समुद्रकिनाऱ्यांवर आणि डोंगरांच्या खोबणींत मुनींसारखे राहू लागले. जगाला राजा उरला नाही. सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव आपली निर्मिती वाया जाताना पाहत होते. प्रजा मरू लागली, तसे यज्ञ थांबले; आणि यज्ञ थांबले, तसे यज्ञांवर जगणारे देवही क्षीण झाले. ब्रह्मदेवांनी विचार केला. तेव्हा अविमुक्त या महाक्षेत्रात त्यांना तप करणारे एक राजे दिसले. त्यांची इंद्रिये निश्चल होती. ते होते मनूच्या वंशातले वीर राजे रिपुंजय.
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
दिवोदास हे नाव
ब्रह्मदेव मोठ्या आदराने रिपुंजयांकडे आले. “समुद्र, पर्वत आणि वने यांसह या पृथ्वीवर तुम्ही राज्य करा. नागांचे राजे वासुकी तुम्हाला अनंगमोहिनी नावाची नागकन्या पत्नी म्हणून देतील. तुमचे प्रजापालन पाहून देव संतुष्ट होतील, आणि स्वर्गातूनही तुम्हाला रत्ने आणि फुले देतील: ‘दिवोऽपि देवा दास्यन्ति’. म्हणून तुम्हाला दिवोदास म्हणतील.” असे रिपुंजय राजे दिवोदास झाले. राजे म्हणाले, “पृथ्वी तर माणसांनी भरलेली आहे. मग दुसरे राजे का नाहीत? मीच का?” ब्रह्मदेव म्हणाले, “तुम्ही राज्य करत असाल, तर देव पाऊस पाडेल. राजा पापात जगतो, तेव्हा तो पाऊस पाडत नाही.” राजांनी ती आज्ञा शिरसावंद्य मानली, पण एक गोष्ट मागितली. “मी पृथ्वीचा स्वामी होणार असेन, तर देवांनी स्वर्गात राहावे, पृथ्वीवर नाही. देव स्वर्गात आणि मी पृथ्वीवर, असे झाले तर माझी प्रजा सुखी होईल.” ब्रह्मदेवांनी ते मान्य केले. मग दिवोदासांनी दवंडी पिटवली: “देवांनो, स्वर्गात जा. नागांनो, इकडे येऊ नका. माणसांनो, निश्चिंत राहा.”
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
देव काशी सोडतात
काशीचे स्वामी विश्वनाथ यांना ब्रह्मदेवांनी वंदन केले. त्यांना काशी सोडण्याची विनंती करायची होती. पण ते बोलायच्या आधीच शिव म्हणाले, “ब्रह्मदेवा, चला. कुशद्वीपातून मंदार नावाचा एक पर्वत इथे आला आहे. त्याने खूप काळ कठोर तप केले आहे. आपण त्याच्याकडे जाऊ.” मग ते आपल्या वृषभावर बसून निघाले. त्यांचे गण नंदी आणि भृंगी त्यांच्यापुढे चालले. सगळे देव त्यांच्या मागोमाग गेले. विष्णूंनी पृथ्वीवरची आपली स्थाने सोडली, गणेशांनी आपली सोडली, आणि सूर्यदेवांनी आपली मंदिरे सोडली. स्कंद अगस्तींना सांगतात, “मीही निघून गेलो.” मग दिवोदासांनी वाराणसी आपली राजधानी केली, आणि पृथ्वी एकट्या त्यांची झाली. शत्रूंना ते सूर्यासारखे दाहक होते; मित्रांना चंद्रासारखे शीतल. मृतांचा न्याय करणाऱ्या यमासारखे ते धर्म आणि अधर्म ओळखत. काशीखंड म्हणतो, स्वर्गात चंद्र दर पंधरवड्याला क्षीण होतो; पण त्यांच्या राज्यात कोणी क्षीण झाल्याचे कधी ऐकले नाही. असे ते काशीत राज्य करत राहिले, आणि ऐंशी हजार वर्षे एका दिवसासारखी निघून गेली.
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
कणभरही दोष नाही
देवांना त्यांना उलथून टाकायचे होते. राजे मोठमोठे यज्ञ करून देवांना तृप्त करत, तरी देव काही त्यांचे मित्र नव्हते. स्कंद अगस्तींना सांगतात, “दुसऱ्याचा मोठेपणा सहन न होणे, हा तर देवांचा स्वभावच.” देवांनी आपले गुरू बृहस्पती यांच्याशी मसलत केली, आणि ते दोष शोधू लागले. पण दोष कुठेच नव्हता. प्रत्येक पुरुषाला एकच पत्नी होती; प्रत्येक स्त्री पतिव्रता होती. कोणी अकाली मरत नसे, आणि चोर तर नव्हतेच. सगळीकडे वेदांचा घोष चाले. देवांच्या पापण्या कधी लवत नाहीत. त्यांनी डोळे ताणून ताणून पाहिले, तरी त्यांना कणभरही छिद्र सापडले नाही. मग बृहस्पती बोलले. “चार उपायांपैकी आता एकच उरला आहे: भेद. त्या राजाने देवांना पृथ्वीवरून घालवले, तरी आपल्या बाजूचे पुष्कळ जण अजून तिथे आहेत. त्यांच्याशिवाय एक क्षणही सुखाने जात नाही, ना आपला, ना त्याचा. ते आत-बाहेर वावरतात, आणि सगळीकडे त्यांच्यावर विश्वास असतो. त्यांना आपल्याकडे वळवा, म्हणजे आपल्याला हवे ते सगळे होईल.”
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
अग्नी नाहीसा झाला
देवांचे राजे इंद्र यांनी अग्निदेवांना बोलावले, आणि गोड शब्दांत सांगितले, “त्या राजाच्या देशातून तुझे रूप काढून घे. अग्नीच नसेल, तर लोकांना देवांना आणि पितरांना काही अर्पण करता येणार नाही. मग ते राजावर उलटतील. प्रजा सोडून गेलेला राजा नदीकाठच्या झाडासारखा लवकर कोसळतो.” आणि अग्निदेवांनी पृथ्वीतून आपले रूप काढून घेतले: यज्ञाचे अग्नीच नव्हेत, तर पोटातला अग्नीसुद्धा. माध्यान्ह झाली. राजे माध्यान्हीचे कर्म आटोपून भुकेले होऊन भोजनशाळेत गेले. मुदपाकखान्याचे अधिकारी थरथरत त्यांच्यापाशी आले. बोलण्याआधी त्यांनी अभय मागितले. “महाराज, कोणत्या कपटाने नगरातून अग्नी नाहीसा झाला, ते आम्हाला कळत नाही. मग शिजवायचे कसे? पण उन्हाच्या उष्णतेवर शिजवलेले थोडे अन्न तयार आहे. ते घेऊन येतो.”
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
“मीच तुमचा अग्नी होईन”
“हे देवांचे काम आहे,” राजांनी ओळखले. तपाच्या बळाने त्यांनी पाहिले, की अग्नी घरांतून आणि पोटांतून निघून स्वर्गात गेला आहे. ते मनात म्हणाले, “यात आमचे काय नुकसान? नुकसान त्यांचेच. हे राज्य मी त्यांच्या बळावर घेतले का? ब्रह्मदेवांनी ते मला दिले.” ते असा विचार करत होते, तोच नगरातले आणि गावखेड्यांतले लोक त्यांच्या दारी आले. राजे म्हणाले, “नागरिकहो, आता भीती पुरे. देवांनी पृथ्वीवरचा अग्नी नेला, म्हणून काय माझा पराभव झाला? हे मी फार पूर्वीच करणार होतो; त्यांनी मला आठवण करून दिली. अग्नी गेला: बरे झाले. वायूही जावो, जलाचे देव वरुणही जावोत, आणि सूर्य-चंद्रही जावोत. माझ्या तपाने मी तुमचा मेघ होईन. मीच तुमचा अग्नी होईन, तुमच्या आतला-बाहेरचा वारा होईन, आणि तुम्ही ज्यावर जगता ते पाणी होईन. अंधार सूर्य-चंद्रांना गिळतो, तेव्हा आपण जगतोच ना? पण सूर्य आमच्या वंशाचे मूळपुरुष आहेत, आणि कोणाचे वाईट करणे त्यांना ठाऊकच नाही. ते राहोत, आणि येत-जात राहोत.” लोक घरी गेले. त्यांचे चेहरे कमळांसारखे फुलले होते. आणि राजे हे सगळे झाले: “तपाला तिन्ही लोकांत अशक्य ते काय?” अग्नी आणि सूर्य यांच्याहूनही तेजस्वी होऊन ते देवांच्या उरात खोल रुतलेला काटा झाले.
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
मंदारावर शिवांचा दाह
मंदार पर्वतावर, त्याच्या गुहांमधल्या रत्नजडित महालात, शिवांना चैन पडेना. त्यांच्या अंगात एक ताप भिनला: काशीच्या विरहाचा ताप. तो शमावा म्हणून त्यांनी चंदनाचा लेप लावला, पण काही उपयोग झाला नाही. त्या उष्णतेने त्यांच्या मस्तकावरचा चंद्रही कृश झाला. कंठातल्या विषाने त्यांना कधी दाह झाला नव्हता; तो चंद्राच्या शीतल किरणांनी झाला. ते स्वतःशीच म्हणाले, “काशीचा एखादा वारा येऊन माझ्या अंगाला लागला, तर हा दाह शमेल. हे काशी, तुझ्या स्पर्शाचे सुख मला पुन्हा कधी लाभेल?” पण धर्मनिष्ठ राजाला काशीपासून दूर करायचे कसे? ते पार्वतींना म्हणाले, “ब्रह्मदेवांच्या शब्दाने दिवोदास धर्माने नगरावर राज्य करत आहेत. जो धर्म सोडतो, त्याचेच अहित होते. धर्मनिष्ठाच्या वाटेत जो अडथळा आणतो, तो संकट स्वतःवरच ओढवून घेतो. त्यांच्यात दोष नसताना मी त्यांना घालवू शकत नाही, कारण धर्मनिष्ठांचे रक्षण करणे हे माझेच काम आहे. त्यांना ना जरा शिवते, ना मृत्यू, ना रोग.” मग त्यांना समोर योगिनींचे मंडळ दिसले. या महामायावी देवता अशा कठीण कामाला योग्य होत्या.
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
वेष पालटलेल्या योगिनी
शिवांनी पार्वतींशी विचार केला आणि योगिनींना बोलावले. ते म्हणाले, “माझ्या वाराणसी नगरीत लवकर जा. अशी माया करा, की राजे धर्मापासून ढळतील आणि काशी सोडतील.” योगिनी आनंदाने उडाल्या: “आज देवाधिदेव स्वतः आपल्याला काशीला, आनंदवनाला, पाठवत आहेत!” दुरूनच त्यांना काशीच्या महालांवरची निशाणे फडकताना दिसली; जणू ती वाटसरूंना आत बोलावत होती. त्यांनी आपले देवत्व यात्रेकरूंच्या चिंध्यांत लपवले, आणि त्या नगरात शिरल्या. कोणी मालीण झाली, कोणी सुईण, कोणी हात पाहणारी; कोणी नर्तकी, कोणी गायिका, तर कोणी वशीकरण करणारी म्हणून आली. वर्षभर रात्रंदिवस त्या प्रत्येक अंगणात, प्रत्येक घरात फिरल्या. कुठेही त्यांना दोष सापडला नाही. मग त्यांनी आपसात विचार केला, आणि त्या तिथेच राहिल्या. “काम पुरे न करता स्वामीपुढे कोण उभे राहू शकेल? आपण आपल्या स्वामीवाचून राहू, पण काशीवाचून नाही.” काशीखंड सांगतो, त्या दिवसापासून योगिनींनी काशी कधी सोडली नाही.
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
वेष पालटलेले सूर्यदेव
मग शिवांनी सूर्यदेवांना पाठवले. “दिवोदास राज्य करतात त्या वाराणसीला लवकर जा. त्यांना धर्मापासून ढळवून ती जागा रिकामी कर. पण राजांचा अपमान करू नकोस: सन्मार्गाने चालणाऱ्याचा अपमान करणाऱ्यावरच तो उलटतो. तुझ्या युक्तीने ते ढळले, तर तुझ्या प्रखर किरणांनी त्या नगरातून लोकांना हुसकून लाव. त्यांच्यात कामना नाही, क्रोध नाही, लोभ, मत्सर, अहंकार नाही; म्हणून काळसुद्धा त्यांना हरवू शकत नाही. पण प्रत्येक प्राणी काय करतो, ते तू पाहतोस; तू जगाचा डोळा आहेस.” सूर्यदेवांनी दुसरे रूप घेतले आणि ते निघाले. त्यांना काशी पाहायची ओढ लागली होती. वर्षभर ते निरनिराळी रूपे घेऊन नगरात फिरले. कधी ते दुर्मीळ वस्तू मागणारे अतिथी होऊन आले, पण त्या राजाच्या राज्यात त्यांना काहीच दुर्मीळ दिसले नाही. कधी ते ज्योतिषी झाले, कधी नग्न संन्यासी, कधी लोकांना भुलवणारे जादूगार. पण कुठेही, कोणातही त्यांना दोष सापडला नाही.
देवांना बाहेर ठेवणारा राजा दिवोदास
रत्न आणि काच
सूर्यदेवांनी स्वतःलाच दोष दिला. “धिक्कार असो या परसेवेला! तिच्यात कधीच कीर्ती मिळत नाही. काम पुरे न करता मंदारावर परत गेलो, तर एखाद्या सामान्य नोकरावर रागवावे तसे शिव माझ्यावर रागावतील. त्यांच्या क्रोधाच्या अग्नीत मी पतंगासारखा पडलो, तर ब्रह्मदेवसुद्धा मला वाचवू शकणार नाहीत. “मी इथेच राहीन, कधीच सोडणार नाही. शिवांना एक शब्दही न सांगता इथे राहिल्याने जे पाप लागेल, ते काशीच धुऊन टाकेल; कारण काशीत शिरणाऱ्यांची सगळी पापे नष्ट होतात. आणि शिवांनीच फार पूर्वी शिकवले आहे: धर्माचे रक्षण करा. काशीची सेवा करणे हाच तो धर्म; तोच मला शिवांच्या क्रोधापासूनही वाचवेल. “इतकी दुर्लभ काशी मिळाल्यावर कोणता शहाणा माणूस ती सोडेल? हातातले रत्न टाकून काचेमागे कोण धावतो?” असे सूर्यदेवांनी काशीतच आपले घर केले. ही कथा स्कंदपुराणातील काशीखंडावरून (संस्कृत; अनुवाद आमचा) सांगितली आहे: अध्याय ३९ श्लोक २० ते ५५, अध्याय ४३, अध्याय ४४ श्लोक १ ते २३ आणि ५२ ते ६८, अध्याय ४५ श्लोक १ ते २३, आणि अध्याय ४६ श्लोक १ ते ३८.