भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
पौंड्रक आणि काशीचे दहन
स्वतःला वासुदेव म्हणवणारा राजा
काही मूर्खांनी पौंड्रक नावाच्या एका राजाला सांगितले, “तूच वासुदेव आहेस, अवतार घेतलेले भगवान, जगाचे स्वामी.” आणि त्यालाही ते खरे वाटू लागले. वासुदेव हे कृष्णांचे नाव; भागवत पुराणात कृष्ण म्हणजे पृथ्वीवर अवतरलेले विष्णूच. पौंड्रकाचे एक मित्र होते: काशीचे राजे. त्या मैत्रीपायी काशीराजांनी आपले मस्तक गमावले, आणि त्यांची वाराणसी नगरी जळून गेली. पौंड्रकाने विष्णूची चिन्हे धारण केली, आणि द्वारकेला कृष्णांकडे दूत पाठवला. निरोप असा होता: “अवतार घेतलेला वासुदेव मी एकटाच आहे, दुसरा कोणी नाही. तुझे खोटे नाव सोड. माझी जी चिन्हे तू मूर्खपणाने धारण करतोस, ती टाकून दे. मला शरण ये, नाहीतर माझ्याशी युद्ध कर.” कृष्णांच्या सभेत सारे सभासद मोठ्याने हसले. कृष्णांनी दूताबरोबर पौंड्रकाला उत्तर पाठवले: “मूर्खा, ज्या चिन्हांची तू बढाई मारतोस, ती मी तुझ्यावरच सोडीन. तू मरून पडशील; बगळे आणि गिधाडे तुझे तोंड झाकतील, आणि तू कुत्र्यांचा आसरा होशील.” मग ते रथात बसून काशीला निघाले. विष्णू पुराणात निरोप वेगळा आहे: चक्र सोडून दे, आणि माझी सेवा कर; मग मी तुझ्या पोटापाण्याची सोय करीन. तिथे कृष्ण कळवतात, मी येऊन चक्र तुझ्या हाती देईन; आणि विष्णूच्या गरुडावर बसून ते पौंड्रकाच्या नगराकडे जातात.
पौंड्रक आणि काशीचे दहन
राजद्वारी पडलेले मस्तक
कृष्ण येत आहेत, हे ऐकून पौंड्रक दोन अक्षौहिणी सेना घेऊन नगराबाहेर पडला. त्याच्या पाठीचे रक्षण करायला त्याचे मित्र काशीराज तीन अक्षौहिणी घेऊन मागून आले. कृष्णांनी पाहिले, पौंड्रकाने त्यांच्याच वेषाची नक्कल केली होती. शंख आणि चक्र, विष्णूचा कौस्तुभ मणी, पिवळे रेशमी वस्त्र, गरुडाचे चिन्ह असलेला ध्वज, आणि झगमगणारी कुंडले: सगळे काही त्याच्या अंगावर होते. रंगमंचावरच्या नटाला पाहून हसावे, तसे कृष्ण खदखदून हसले. गदा, तलवार, चक्र आणि बाण यांनी कृष्णांनी पौंड्रकाची आणि काशीराजांची सेना चिरडून टाकली. “जी शस्त्रे सोडायला तू मला सांगितलेस, ती आता मी तुझ्यावर सोडतो,” ते पौंड्रकाला म्हणाले. चक्राने त्यांनी पौंड्रकाचे मस्तक छाटले. मग बाणांनी त्यांनी काशीराजांचे मस्तक धडापासून वेगळे केले. वाऱ्याने उडवलेल्या कमळाच्या कळीसारखे ते मस्तक त्यांनी राजांच्याच नगरात नेऊन पाडले. ही कथा विष्णू पुराणातही आहे; तिथे चक्र आणि गदा पौंड्रकाचे तुकडे तुकडे करतात. “शूर राजे” आपल्या मित्राची बाजू सोडत नाहीत, आणि लढत राहतात; शेवटी त्यांचे मस्तक बाणाने उडून त्यांच्याच नगरात जाऊन पडते. राजद्वारी लोकांनी कुंडलांसकट पडलेले एक मस्तक पाहिले. “हे काय? हा चेहरा कोणाचा?” ते आपल्या राजांचे आहे, हे कळताच त्यांच्या राण्या, पुत्र, नातलग आणि नगरजन आक्रोश करू लागले: “हाय, आम्ही मेलो! हे राजा, हे नाथा!”
पौंड्रक आणि काशीचे दहन
कुंडातून उठलेला अग्नी
मृत राजांचे पुत्र सुदक्षिण यांनी वडिलांचे अंत्यसंस्कार केले, आणि प्रतिज्ञा केली: “पित्याच्या मारेकऱ्याला मारून मी पित्याचे ऋण फेडीन.” आपल्या गुरूंसह त्यांनी एकाग्र मनाने शिवांची उपासना केली. काशीचे पवित्र क्षेत्र अविमुक्त, तिथे शिव प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी वर देऊ केला. सुदक्षिणांनी पित्याच्या मारेकऱ्याला मारण्याचा उपाय मागितला. शिव म्हणाले, “ब्राह्मणांना ऋत्विज करून, अभिचाराच्या, म्हणजे जादूटोण्याच्या, विधीने दक्षिणाग्नीची उपासना कर. ब्राह्मणांच्या शत्रूवर सोडलेला तो अग्नी, माझ्या गणांनी वेढलेला, तुझा संकल्प पुरा करील.” सुदक्षिणांनी सांगितल्याप्रमाणे केले. तेव्हा अग्निकुंडातून देह धारण केलेला एक अग्नी उठला, अतिशय भयंकर. तापलेल्या तांब्यासारखे त्याचे केस आणि दाढी होती, डोळे निखारे ओकत होते, आणि जीभ तोंडाच्या कडा चाटत होती. नग्न, हातात धगधगता त्रिशूळ गरगरवत, ताडाएवढ्या उंच पायांनी तो पृथ्वी हादरवत होता. भुतांच्या झुंडी भोवती घेऊन, दाही दिशा जाळत तो द्वारकेवर धावून गेला. विष्णू पुराणात ती एक प्रचंड स्त्री आहे, ज्वाळेसारखी लाल, आणि तिच्या केसांतून अग्नीच्या धारा वाहतात.
पौंड्रक आणि काशीचे दहन
वाराणसी जळाली
द्वारकेच्या लोकांनी त्याला येताना पाहिले, आणि वणव्यात सापडलेल्या हरणांसारखे ते थरथर कापू लागले. सभेत फासे खेळत बसलेल्या कृष्णांकडे ते धावले. “वाचवा, वाचवा, त्रिलोकेश्वरा! हा अग्नी नगर जाळतो आहे!” कृष्ण हसले. “भिऊ नका. मी तुमचे रक्षण करीन.” हा शिवांचा अभिचार आहे, हे त्यांनी ओळखले, आणि आपल्या बाजूचे सुदर्शन चक्र त्याच्यावर सोडले. ते कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी होते. चक्राने मागे रेटलेला, तोंड फुटलेला तो अग्नी वाराणसीकडे परत फिरला. तिथे त्याने सुदक्षिणांना आणि त्यांच्या ऋत्विजांना जाळले. सुदक्षिणांनी स्वतः घडवलेल्या अभिचारानेच त्यांना जाळले. चक्र त्या अग्नीच्या मागोमाग वाराणसीत शिरले, आणि त्याने सारे नगर जाळले. वाडे आणि बाजार, गोपुरे आणि खजिने, हत्ती, घोडे आणि रथ यांच्या शाळा, सारे जळून गेले. मग ते कृष्णांच्या बाजूला परत आले. विष्णू पुराण पुत्राचा मृत्यू सांगत नाही. तिथे चक्र आधी काशीची सेना आणि शिवगण जाळते: “अशी वाराणसी तिच्या सर्व राजपुत्रांसह, त्यांच्या अनुयायांसह, तिच्या रहिवाशांसह जळाली.” चक्र परत गेले, असे विष्णू पुराण पुढे सांगते: “एवढे सोपे काम करून त्याचे समाधान झाले नव्हते”. ही कथा भागवत पुराण, स्कंध १०, अध्याय ६६ (संस्कृत; आमचे भाषांतर) आणि विष्णू पुराण, अंश ५, अध्याय ३४ यांवरून सांगितली आहे; विष्णू पुराण एच. एच. विल्सन यांच्या आधारे एम. एन. दत्त यांनी केलेल्या भाषांतरात (१८९६). भागवत पौंड्रकाला करूष देशाचा अधिपती म्हणते, विष्णू पुराण पुंड्र देशाचा राजा.