भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
श्रीमंत काशी, गरीब कोसल
फार पूर्वी, महावग्ग सांगतो, ब्रह्मदत्त राजे वाराणसीतून काशीवर राज्य करत होते. ते श्रीमंत होते, एका मोठ्या राज्याचे स्वामी. कोसलाचे राजे दीघिती गरीब होते. त्यांचे राज्य लहान होते, आणि खजिने रिकामे. ब्रह्मदत्तांनी चतुरंग सेना घेऊन कोसलावर स्वारी केली. एक हल्लासुद्धा आपण झेलू शकणार नाही, हे दीघितींनी ओळखले. ते राणीला घेऊन पळून गेले. काशीच्या राजांनी त्यांचे सैन्य आणि वाहने, त्यांचे राज्य, खजिने आणि कोठारे घेतली. राज्य गमावलेले कोसलराज भटकत भटकत वाराणसीलाच आले: आपल्या शत्रूच्याच नगरात. तिथे नगराजवळ ते राणीसह एका कुंभाराच्या घरात राहिले, फिरत्या संन्याशाच्या वेषात. तिथेच राणींना दिवस गेले, आणि त्यांना डोहाळे लागले. सूर्योदयाच्या वेळी शुभ भूमीवर उभी असलेली, चिलखते घातलेली, सज्ज सेना त्यांना पाहायची होती. आणि तलवारी धुतलेले पाणी त्यांना प्यायचे होते. दीघिती म्हणाले, “आपल्यासारख्या संकटात सापडलेल्यांना सेना कुठून मिळणार?” राणी म्हणाल्या, “महाराज, ते मिळाले नाही, तर मी मरेन.”
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
सूर्योदयाला काशीची सेना
ब्रह्मदत्तांचे एक पुरोहित होते. ते ब्राह्मण दीघितींचे मित्र होते. दीघिती त्यांच्याकडे गेले, आणि त्यांनी राणींच्या डोहाळ्यांविषयी सांगितले. पुरोहितांनी राणींना भेटायची इच्छा दाखवली. राणी येताना पुरोहितांनी त्यांना दुरूनच पाहिले. ते आसनावरून उठले, त्यांनी राणींना हात जोडले, आणि तीन वेळा उद्गार काढले: “खरोखर, तुमच्या उदरात कोसलाचा राजा आहे!” ते म्हणाले, “राणीसाहेब, निराश होऊ नका. सूर्योदयाला तुम्हाला सेना दिसेल, आणि तलवारी धुतलेले पाणीही मिळेल.” मग ते आपल्या स्वामींकडे गेले. काशीच्या राजांना ते म्हणाले, “महाराज, लक्षणे अशी दिसतात. उद्या सूर्योदयाला सज्ज सेना शुभ भूमीवर उभी राहायला हवी, आणि तलवारी धुतल्या जायला हव्यात.” ब्रह्मदत्तांनी आपल्या माणसांना आज्ञा दिली, “पुरोहित सांगतील ते करा.” अशा रीतीने काशीचीच सेना सूर्योदयाला कोसलाच्या राणीसाठी उभी राहिली, आणि राणींनी तिच्या तलवारी धुतलेले पाणी प्यायले. दिवस भरले, आणि राणींना मुलगा झाला. त्याचे नाव दीघावू ठेवले, म्हणजे दीर्घायू. दीघितींच्या मनात आले, “या काशीच्या राजाने आपले सर्वस्व लुबाडले आहे. त्याला आपण इथे सापडलो, तर तो आपल्या तिघांनाही ठार करवील.” म्हणून त्यांनी मुलाला नगराबाहेर राहायला पाठवले. तिथे दीघावू सगळ्या कला शिकला.
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
लांब पाहू नकोस
दीघितींचा न्हावी आता ब्रह्मदत्तांच्या दरबारी राहत होता. त्याने दीघितींना कुंभाराच्या घरात पाहिले, आणि काशीच्या राजांना सांगितले. ब्रह्मदत्तांनी दोघांना आपल्यापुढे आणवले, आणि आज्ञा दिली. त्यांचे हात पाठीमागे घेऊन त्यांना मजबूत दोरांनी बांधावे, आणि त्यांचे डोके भादरावे. मोठमोठ्याने ढोल बडवत त्यांना रस्त्या-रस्त्याने, चौका-चौकाने फिरवावे, आणि दक्षिण वेशीतून बाहेर न्यावे. नगराच्या दक्षिणेला त्यांचे चार तुकडे करावेत, आणि ते चारी दिशांना फेकावेत. दीघावूने आईवडिलांना फार दिवसांत पाहिले नव्हते. त्यांना भेटायला तो वाराणसीत आला. ते बांधलेले, डोके भादरलेले, ढोलांच्या आवाजात रस्त्यांतून नेले जात होते. तो त्यांच्याजवळ गेला. त्याला येताना पाहून वडील म्हणाले, “बाळ दीघावू, लांब पाहू नकोस, आणि आखूडही पाहू नकोस. कारण बाळ दीघावू, वैराने वैर शमत नाही; अवैरानेच, बाळ दीघावू, वैर शमते.” लोक म्हणाले, “हा कोसलराजा वेडा झाला आहे, बरळतो आहे. कोण हा दीघावू?” दीघिती म्हणाले, “मित्रांनो, मी वेडा नाही. जो शहाणा आहे, तो समजेल.” तीन वेळा वडिलांनी ते शब्द उच्चारले, आणि तीन वेळा लोकांनी तेच म्हटले.
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
चितेभोवती तीन प्रदक्षिणा
मग त्यांनी कोसलाच्या राजा-राणींना दक्षिण वेशीतून बाहेर नेले. नगराच्या दक्षिणेला त्यांचे चार तुकडे केले, आणि ते चारी दिशांना फेकले. तिथे शिपायांची एक तुकडी पहाऱ्याला ठेवून ते निघून गेले. दीघावूने वाराणसीतून कडक दारू आणली, आणि ती शिपायांना पाजली. ते झिंगून पडले, तेव्हा त्याने दोन्ही देहांचे तुकडे गोळा केले, आणि चिता रचली. आईवडिलांना त्याने तिच्यावर ठेवले आणि अग्नी दिला. मग हात जोडून त्याने चितेभोवती तीन प्रदक्षिणा घातल्या. ब्रह्मदत्त आपल्या महालाच्या गच्चीवर गेले होते. तिथून त्यांनी तो तरुण अग्नीभोवती फिरताना पाहिला. त्यांच्या मनात आले, “हा नक्कीच दीघिती राजाच्या नात्यातला कोणी असणार. हाय माझे दुर्दैव! याचा अर्थ मला कोणीच सांगणार नाही!” दीघावू रानात गेला, आणि मन मोकळे होईपर्यंत रडला. मग डोळे पुसून तो वाराणसीत परत आला, आणि महालाजवळच्या हत्तीशाळेत गेला. हत्तींना शिकवणाऱ्या माहुताला तो म्हणाला, “गुरुजी, मला तुमची विद्या शिकायची आहे.” माहुताने त्याला ठेवून घेतले.
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
तीनदा उपसलेली तलवार
पहाटे उठून दीघावू हत्तीशाळेत गोड आवाजात गाई, आणि वीणा वाजवी. ब्रह्मदत्तांनी ते ऐकले, आणि त्याला बोलावून आणले. राजांची मर्जी मिळावी म्हणून दीघावू पुन्हा गायला. राजे म्हणाले, “माझ्या सेवेत राहा.” दीघावू त्यांची सेवा करू लागला. तो राजांच्या आधी उठे, आणि त्यांच्यानंतर झोपे. थोड्याच काळात काशीच्या राजांचा तो अगदी जवळचा विश्वासू झाला. मग ते शिकारीला गेले. दीघावूने रथ असा हाकला, की राजांचे लोक एकीकडे गेले आणि रथ दुसरीकडे. थकलेले राजे दीघावूच्या मांडीवर डोके ठेवून पडले, आणि क्षणात झोपी गेले. दीघावूच्या मनात आले, “या काशीच्या राजाने आमचे राज्य लुबाडले. माझ्या आईवडिलांना मारले. आता वैर फेडायची वेळ आली आहे.” त्याने तलवार उपसली. तेवढ्यात त्याला मरणाच्या घडीचे वडिलांचे शब्द आठवले: “लांब पाहू नकोस, आणि आखूडही पाहू नकोस.” वडिलांचा शब्द मोडणे आपल्याला शोभणार नाही, असे त्याला वाटले, आणि त्याने तलवार म्यान केली. तीनदा त्याने ती उपसली, आणि तीनदा म्यान केली.
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
मला जीवदान दे
राजे घाबरून दचकून उठले. त्यांनी सांगितले, त्यांना स्वप्न पडले: दीघिती राजांचा मुलगा, तरुण दीघावू, तलवार घेऊन त्यांच्यावर चालून आला. डाव्या हाताने राजांच्या मस्तकावरून हात फिरवत, आणि उजव्या हाताने तलवार उपसत, दीघावू म्हणाला, “महाराज, तोच तरुण दीघावू मी. आता वैर फेडायची वेळ आली आहे.” काशीचे राजे दीघावूच्या पाया पडले. “दीघावू, मला जीवदान दे रे!” “महाराज, मी तुम्हाला जीवदान कसे देणार? तुम्हीच मला जीवदान द्यायला हवे!” असे दोघांनी एकमेकांना जीवदान दिले, एकमेकांचे हात हातात घेतले, आणि एकमेकांचे वाईट न करण्याची शपथ घेतली. जातकातली छोटी कथा इथे वेगळी आहे: तिथे दीघावू झोपलेल्या राजांची शेंडी धरतो, आणि आपली तलवार राजांच्या हातात देतो. वाराणसीत परत आल्यावर ब्रह्मदत्तांनी आपल्या मंत्र्यांना विचारले, तरुण दीघावू दिसला, तर तुम्ही त्याचे काय कराल? काही म्हणाले, त्याचे हात तोडू; इतर म्हणाले, पाय, कान आणि नाक, मस्तक. राजे म्हणाले, “हाच तो तरुण दीघावू. त्याला काहीही करता कामा नये. त्याने मला जीवदान दिले आहे, आणि मी त्याला.”
दीघावू आणि ब्रह्मदत्त राजा
लांब नको, आखूड नको
मग राजांनी दीघावूला विचारले, तुझ्या वडिलांना मरणाच्या घडीला काय म्हणायचे होते? “‘लांब नको’ म्हणजे: वैर लांबवू नकोस, फार काळ टिकू देऊ नकोस. ‘आखूड नको’ म्हणजे: मित्रांशी तोडायची घाई करू नकोस. आणि बाकीच्याचा अर्थ असा: महाराज, तुम्ही माझ्या आईवडिलांना मारले. मी तुमचा जीव घेतला असता, तर तुमच्या माणसांनी माझा घेतला असता, आणि माझ्या माणसांनी त्यांचा. असे वैराने वैर शमले नसते. पण आता तुम्ही मला जीवदान दिले, आणि मी तुम्हाला: असे अवैराने वैर शमले.” “अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत!” राजांच्या मनात आले. “किती शहाणा आहे हा तरुण दीघावू! वडिलांनी इतक्या थोडक्यात सांगितले, त्याचा पुरा अर्थ याने जाणला!” आणि त्यांनी त्याच्या वडिलांचे जे जे होते, ते सारे त्याला परत दिले: सैन्य आणि वाहने, राज्य, खजिने आणि कोठारे. आणि आपली कन्याही त्याला दिली. ही कथा महावग्ग १०, २, ३-२० वरून सांगितली आहे: टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि हर्मन ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग २ (१८८२) मध्ये, पृष्ठे २९३-३०५. तिथे भांडणाऱ्या भिक्षूंना बुद्ध ही कथा सांगतात. ई. बी. कॉवेल संपादित ‘द जातक’ खंड ३ (१८९७) ती थोडक्यात क्रमांक ३७१ मध्ये सांगतो, पृष्ठे १३९-१४०, आणि एका वाक्यात क्रमांक ४२८ मध्ये, पृष्ठे २८९-२९०; तिथे कोसलाच्या राजांचे नाव दीघती असे लिहिले आहे.