भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
स्मशानातले हरिश्चंद्र
गोखरूंचे अंथरूण
राजा हरिश्चंद्र आपली पत्नी आणि लहान मुलगा यांच्यासह पायी काशीला आले. वाटेत त्यांचा छळ करावा म्हणून विश्वामित्र ऋषींनी सूर्याच्या विशेष कळा खुल्या केल्या, पाणी नाहीसे केले, आणि रस्त्यावर गोखरूंचे अंथरूण केले. त्या तापाने दगड चुन्यासारखे झाले. मराठी प्रवासी विष्णुभट गोडसे त्याच रस्त्याने काशीला जात होते, तेव्हा त्यांना असे सांगितले गेले. वाटेने गोखरू फार होते. भोवतालच्या डोंगरांवर तृण नव्हते; ते पांढरे दिसत. तिथले दगड हाताने चुरले तरी चुरत. गोडसे यांनी ऐकलेल्या कथेत राणीचे नाव तारामती आहे, आणि मुलाचे रोहिदास. एक राजा असा ऋषींचा छळ सोसत पायी काशीला का निघाला होता? मार्कंडेयपुराण सगळी कथा सांगते. तिथे राणीचे नाव शैब्या आहे, आणि मुलाचे रोहिताश्व. आणि त्या कथेचा गाभा काशीत आहे, स्मशानात. एडविन ग्रीव्हज ही कथा थोडी निराळी सांगतात. त्यांच्या कथेत आधी एका दुष्काळाने राजा कंगाल झाले, आणि त्यांनी स्वतःला एका वर्षासाठी विकले. नदीपर्यंत उतरत गेलेले एक स्मशान आहे, स्मशान घाट. त्याच घाटावर राणी आपल्या मृत मुलाला घेऊन आल्या. स्मशानाचे शुल्क देण्यासाठी त्यांच्यापाशी अंगावरच्या एकुलत्या एका वस्त्राखेरीज काही नव्हते. ते फाडून द्यायला त्या सरसावल्या, तोच तिन्ही लोक थरथरले, आणि परमेश्वर खाली उतरले.
स्मशानातले हरिश्चंद्र
दान केलेले राज्य
फार पूर्वी हरिश्चंद्र साऱ्या पृथ्वीवर राज्य करत होते. ते इतके न्यायी होते, की त्यांच्या राज्यात ना दुष्काळ होता, ना रोगराई, ना अकाली मृत्यू. एके दिवशी शिकारीला गेले असताना त्यांना स्त्रियांचा आक्रोश ऐकू आला: “वाचवा!” आपल्या राज्यात हे पाप कोण करतो आहे, म्हणून ते संतापून ओरडले. पुराण सांगते, तो आक्रोश पवित्र विद्यांचा होता. महर्षी विश्वामित्र कठोर तपाने त्या विद्या आपल्याशा करत होते. ऋषींच्या कामात विघ्न आणू पाहणारा एक विघ्नराज राजांच्या अंगात शिरला होता, आणि त्यांच्या तोंडून बोलला होता. तपाने संपन्न असलेले विश्वामित्र क्रोधाने पेटले, आणि क्षणात त्यांची सिद्धी हातची गेली. राजा पानासारखे थरथरले, आणि त्यांच्या पायांवर पडले. ते विनवू लागले, “मी फक्त राजाचे कर्तव्य करत होतो: दान देणे, भ्यालेल्यांचे रक्षण करणे, आणि युद्ध करणे.” ऋषी म्हणाले, “मग मला दान दे. मी ब्राह्मण आहे.” ते जे मागतील ते देईन, असे हरिश्चंद्रांनी वचन दिले. विश्वामित्रांनी पृथ्वी, राज्य, सैन्य आणि खजिना सगळे घेतले. उरले फक्त राजांची पत्नी, मुलगा, त्यांचा देह आणि त्यांचे सत्त्व. त्यांनी राजांना वल्कले नेसवून राज्याबाहेर जायला सांगितले. मग त्यांनी वाट अडवली. “तुझ्या मोठ्या राजसूय यज्ञाची दक्षिणा मला दिल्याशिवाय कुठे निघालास?” राजा म्हणाले, “हे तीन देह एवढेच माझ्यापाशी उरले आहेत. एका महिन्यात मी तुमची दक्षिणा देईन.”
स्मशानातले हरिश्चंद्र
नगराबाहेर
राणी आयुष्यात कधी पायी चालल्या नव्हत्या, तरी त्या पतीच्या मागोमाग निघाल्या. नागरिक आक्रोश करत त्यांच्या मागे धावले: “महाराज, तुम्ही जिथे, तिथे आमचे नगर. तुम्ही जिथे, तिथे स्वर्ग.” त्यांची करुणा येऊन राजा रस्त्यात थबकले. तोच विश्वामित्र आले. क्रोधाने त्यांचे डोळे फिरत होते. “धिक्कार असो तुझा, खोटारड्या, कपटी! राज्य मला देऊन टाकलेस, आणि आता परत हवे?” “मी जातो,” राजा थरथरत म्हणाले. पत्नीचा हात धरून ओढत ते घाईने पुढे निघाले. ते तिला ओढत नेत असताना ऋषींनी त्या कोवळ्या, थकलेल्या राणीवर लाकडी दंडाने प्रहार केला. पत्नीला मार बसताना हरिश्चंद्रांनी पाहिले, आणि ते एवढेच म्हणाले, “मी जातो.”
स्मशानातले हरिश्चंद्र
महिन्याचा शेवटचा दिवस
ते काशीला पोचले, ‘शिवांनी निवडलेल्या’ नगरीला. पाहतात तो विश्वामित्र आधीच तिथे येऊन उभे होते. ते म्हणाले, “महिना संपला. माझी दक्षिणा दे.” राजा म्हणाले, “अजून अर्धा दिवस उरला आहे.” ऋषी म्हणाले, “मग आजचा दिवस मावळायच्या आत दे, नाहीतर मी शाप देईन.” राजा हताश झाले. “या घटकेला धन आणू तरी कुठून? त्यापेक्षा मी स्वतःलाच विकावे.” पण राणी रडत रडत बोलल्या, “आपले वचन पाळा. वचन मोडणाऱ्या माणसाला स्मशानासारखे टाळावे. मी आपल्याला पुत्र दिला आहे. आता मला विका, आणि ब्राह्मणाची दक्षिणा द्या.” ते ऐकून राजा मूर्च्छित झाले, आणि राणीही त्यांच्याशेजारी बेशुद्ध पडल्या. त्यांचा लहानगा मुलगा त्यांना असे पडलेले पाहत राहिला. “बाबा, बाबा, मला काहीतरी खायला द्या. आई, आई, मला खायला दे. मला खूप भूक लागली आहे. माझ्या जिभेचे टोक कोरडे पडते आहे.”
स्मशानातले हरिश्चंद्र
रस्त्यात विक्री
विश्वामित्र परत आले, आणि त्यांनी राजांवर गार पाणी शिंपडले. “पश्चिमेच्या पर्वतावर सूर्य पोचेपर्यंत दक्षिणा दिली नाहीस, तर मी शाप देईन.” राजा पत्नीकडे वळले. “देवी, मी निर्दय होऊन तुला विकायला निघालो.” ते नगरात गेले. त्यांचा गळा आणि डोळे अश्रूंनी दाटले होते. ते पुकारू लागले, “नागरिकहो, ऐका! मी माझी पत्नी विकायला आलो आहे. तुमच्यापैकी कोणाला दासी हवी असेल, तर त्याने लवकर बोलावे, मी जिवंत आहे तोवर.” एक म्हातारा ब्राह्मण पुढे आला. “माझ्यापाशी पैसा आहे. माझी बायको फार लहान आहे, तिला घरकाम होत नाही. ही मुलगी मला द्या.” त्याने ते पैसे राजांच्या वस्त्राच्या पदराला बांधले, आणि राणीला केस धरून ओढत नेले. मुलगा आईच्या वस्त्राला बिलगून रडू लागला. ब्राह्मणाने त्याला लाथ मारली, तरी त्याने आईला सोडले नाही. राणी विनवू लागल्या, “धनी, या मुलालाही विकत घ्या. गाईला वासरासोबत ठेवतात, तसे मला माझ्या बाळासोबत ठेवा.” तेव्हा ब्राह्मणाने मुलाचेही पैसे दिले. मग त्याला आईशी बांधून तो दोघांना घेऊन गेला. राजा आक्रोश करू लागले, “वाऱ्याने, सूर्याने, चंद्रानेही जिला कधी पाहिले नाही, ती माझी पत्नी दासी झाली. माझा मुलगा विकला गेला. आणि तरीही मी मेलो नाही!”
स्मशानातले हरिश्चंद्र
स्मशानातला धनी
विश्वामित्रांनी पैसे घेतले, आणि ते कमी आहेत, असे म्हणाले. दिवसाचा एक चतुर्थांश उरला होता. राजांनी पुन्हा पुकारा केला, “ज्याला मला दास म्हणून हवे असेल, त्याने लवकर बोलावे, सूर्य आहे तोवर.” एक चांडाळ घाईने पुढे आला. तो अस्पृश्यांपैकी होता. त्याच्या अंगाला दुर्गंधी येत होती, त्याला दाढी होती, हातात एक कवटी होती, आणि भोवती कुत्र्यांचा कळप होता. तो म्हणाला, “मी प्रवीर. या महानगरात देहान्ताची शिक्षा झालेल्यांना मी मारतो, आणि प्रेतांवरच्या घोंगड्या काढून घेतो. तुझी किंमत सांग.” राजा म्हणाले, “चांडाळाचा दास होण्यापेक्षा शापाने जळून जाणे बरे.” त्यांनी ऋषींचे पाय धरले. “त्याऐवजी मला आपला दास करून घ्या!” विश्वामित्र म्हणाले, “तू माझा दास असशील, तर मी तुला चांडाळाला देतो, दहा कोटींना.” चांडाळाने आनंदाने पैसे दिले. त्याने राजांना बांधले. दंडाच्या प्रहारांनी ते भांबावून गेले होते; तसेच त्यांना घेऊन तो निघाला.
स्मशानातले हरिश्चंद्र
स्मशान
धन्याने त्यांना सांगितले, “इथे रात्रंदिवस राहा, आणि प्रेते येतात का ते पाहत राहा.” प्रत्येक प्रेताचे शुल्क हरिश्चंद्रांनी घ्यायचे होते. त्यातला एक भाग राजाला जाई, आणि सहावा भाग प्रेताचा. तीन भाग धन्याचे, आणि दोन भाग त्यांचे स्वतःचे. तेव्हा काशीचे स्मशान दक्षिणेला होते. हरिश्चंद्र तिथे गेले. तिथे कोल्हे आणि गिधाडे वावरत. हाडांचे ढीग पडले होते, प्रेतांवरच्या माळा विखुरल्या होत्या, आणि धुराचे लोट होते. आप्तांचा आक्रोश थांबतच नसे: “हाय रे बाळा! हाय रे स्वामी! आई! भाऊ! कुठे गेलात?” काळीठिक्कर, अर्धवट जळलेली प्रेते अग्नीतून दातांच्या रांगा दाखवत हसत होती, “जणू सांगत होती: देहाची अखेरची अवस्था ही!” ठिगळांची चिंधी अंगावर, अंगाला राख आणि प्रेतांची चरबी फासलेली, असे राजा इकडे तिकडे धावत. “या प्रेताचे इतके शुल्क. हे माझे, हे राजाचे, हे धन्याचे.” दिवस असो वा रात्र, ते कधी झोपले नाहीत. बारा महिने गेले, जणू शंभर वर्षे. एका रात्री गाढ झोपेत त्यांना स्वप्न पडले: बारा वर्षे ते जन्मांमागून जन्म आणि यातना भोगत आहेत; नरकात, आणि कुत्रा, गाढव, किडा होऊन. ते जागे झाले, तेव्हा चांडाळांनी सांगितले, ती वर्षे गेलीच नव्हती. आणि ते पुन्हा प्रेतांचे शुल्क ठरवू लागले.
स्मशानातले हरिश्चंद्र
आई आणि मेलेले बाळ
मग राणी आपल्या मुलाला घेऊन स्मशानात आल्या. त्याला साप चावला होता, आणि तो मेला होता. “हाय रे बाळा!” त्या आक्रोशल्या. त्या कृश, फिकट, वेड्यासारख्या झाल्या होत्या; केस धुळीने माखले होते. जटा वाढलेल्या आपल्या पतीला त्यांनी ओळखले नाही. पुराण म्हणते, ते वठलेल्या झाडासारखे दिसत होते. त्यांनीही राणीला ओळखले नाही. “इथे मेलेल्या माणसाची घोंगडी मिळेल,” असा विचार करत ते घाईने पुढे आले. मुलाच्या अंगावर राजलक्षणे आहेत, हे त्यांनी पाहिले. त्यांच्या मनात आले, “भयंकर मृत्यूने नेला नसेल, तर माझा रोहिताश्वही असाच असेल.” राणी विलाप करत होत्या, “राज्य गेले, मित्र गेले, पत्नी आणि पुत्र विकले गेले. हे विधात्या, हरिश्चंद्राचे तू काय केले नाहीस?” ते ऐकताच राजांनी त्यांना ओळखले. “ही तर माझी शैब्या! हा माझा मुलगा!” ते रडले, आणि मूर्च्छित पडले; राणीही त्यांच्याशेजारी कोसळल्या. शुद्धीवर आल्यावर ते मुलासाठी रडू लागले. “‘बाबा, बाबा’ असे बोबडे बोलत आता माझ्याकडे कोण धावत येईल? बाळा, मी तुला एखाद्या वस्तूसारखे विकले.” आणि त्यांनी त्याला कवेत घेतले. त्यांच्या आवाजावरून राणींनी त्यांना ओळखले, आणि मग त्यांच्या हातातला चांडाळाचा दंड पाहिला. त्या आक्रोशल्या, “ही झोप आहे की जाग? असे घडू शकत असेल, तर धर्माचरणात काही तारण नाही.”
स्मशानातले हरिश्चंद्र
चिता
राजा म्हणाले, “मी माझ्या मुलाच्या देहासह अग्नीत उडी घेईन. तू ब्राह्मणाच्या घरी परत जा, आणि तो जणू तुझा स्वामी आहे, अशी त्याची सेवा कर.” राणी म्हणाल्या, “मीही तुमच्याबरोबर धगधगत्या अग्नीत प्रवेश करीन.” त्यांनी चिता रचली, आणि त्यावर मुलाला ठेवले. पत्नीला शेजारी घेऊन त्यांनी हात जोडले, आणि मन परमात्म्यावर लावले. तेव्हा देवांचे राजे इंद्र सर्व देवांसह आले. सगळ्यांच्या पुढे धर्मदेव होते, आणि विश्वामित्रही त्यांच्याबरोबर आले. धर्म म्हणाले, “राजा, साहस करू नकोस. तुझी सहनशीलता, तुझा संयम आणि तुझे सत्य पाहून मी प्रसन्न झालो आहे, म्हणून तुझ्याकडे आलो आहे.” देवांच्या दुंदुभी वाजू लागल्या, आणि इंद्रांनी आकाशातून अमृताचा वर्षाव केला, फुलांचा पाऊस पाडला. मुलगा उठून उभा राहिला, तरुण आणि धडधाकट. पित्याने त्याला कवेत घेतले.
स्मशानातले हरिश्चंद्र
त्यांच्यासारखा राजा नाही
इंद्र म्हणाले, “पत्नी आणि पुत्र यांच्यासह स्वर्गात चल. तुझ्या स्वतःच्या कर्माने तू तो मिळवला आहेस.” हरिश्चंद्र म्हणाले, “माझ्या धन्याची, त्या चांडाळाची, परवानगी घेतल्याशिवाय मी जाणार नाही; आणि त्याचे पैसे फेडल्याशिवायही नाही.” धर्म म्हणाले, “तो चांडाळ मीच होतो. तुला काय काय भोगायचे आहे, हे आधीच जाणून मी माझ्या मायेने त्या रूपात उतरलो होतो.” तरीही राजा निघाले नाहीत. “अयोध्येतली माझी प्रजा माझ्यासाठी दुःखात बुडाली आहे. ती माझ्याबरोबर येणार असेल, तर मी येईन; नाहीतर त्यांच्याबरोबर नरकातही जाईन.” तेव्हा इंद्र एक कोटी दिव्य विमाने घेऊन खाली उतरले. विश्वामित्रांनी स्वतः देवांसह राजांच्या मुलाला अयोध्येच्या सिंहासनावर बसवले. आणि राजा आपल्या सगळ्या प्रजेसह स्वर्गाला गेले. मग सर्व शास्त्रांचा अर्थ जाणणारे दैत्यांचे गुरू शुक्राचार्य यांनी एक श्लोक गायला: “हरिश्चंद्रांसारखा राजा झाला नाही, आणि होणारही नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: मार्कंडेयपुराण, एफ. ई. पार्जिटर यांचे इंग्रजी भाषांतर (१९०४), सर्ग ७, पृष्ठे ३०-३७, आणि सर्ग ८, पृष्ठे ३८-५८; विष्णुभट गोडसे, ‘माझा प्रवास’ (लेखन १८८३-८४; द. वा. पोतदार यांच्या आवृत्तीतील पाठ), पृष्ठ ९; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ३८-३९.