भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
बिंदुमाधव पडले: पंचगंगेवरची मशीद
दक्षिणेकडच्या मिनारावरून
काशीत गंगेवर उतरणारे मोठमोठे दगडी घाट आहेत. त्यांपैकी पंचगंगा घाटाच्या वर मुघल बादशहा औरंगजेबाने बांधलेली एक मशीद उभी आहे. तिचे दोन मिनार शहरातल्या प्रत्येक इमारतीच्या वर उठत, आणि कित्येक मैलांवरून दिसत. जेम्स प्रिन्सेप यांनी काशीची चित्रे काढली. त्या उंचीचा काही माणसांनी काय उपयोग केला, ते त्यांनी नोंदवले आहे. त्यांच्या लिहिण्याआधीच्या दहा वर्षांत चार-पाच माणसांनी दक्षिणेकडच्या मिनाराच्या टोकावरून उड्या टाकल्या. एकाने दिवाळीत जुगारात आपला पैसा गमावला होता, आणि आपली बायकोही. दुसरा एक खलाशी होता. त्यांच्या मते, उंचीचा अंदाज चुकून नदी अगदी हाताशी आहे, असे त्याला वाटले. तो गच्चीशेजारच्या घराच्या छपरावर पडला, आणि जागीच मेला. एक माणूस मात्र वाचला. एका फकिरानेही तशीच उडी घेतली. तो एका छपराची कौले आणि चटई फोडून खाली आला. त्यात त्याच्या कुशीचे मांस फाटले; पण खालच्या जमिनीवर तो उतरला, तेव्हा त्याचे एकही हाड मोडले नव्हते. असे वाचणे हा चमत्कारच मानला गेला. देवाची एवढी कृपा असलेल्या माणसाला बक्षीस द्यायला आणि त्याची सेवा करायला लोकांची गर्दी लोटली. मग त्यांच्या आश्चर्यावर कळस झाला: मुका मार बरा होताच तो नाहीसा झाला, आणि त्याच्याबरोबर त्याच्या यजमानाच्या “कित्येक भरीव चीजवस्तू”ही नाहीशा झाल्या.
बिंदुमाधव पडले: पंचगंगेवरची मशीद
बिंदुमाधवाचे मंदिर
त्या जागी आधी एक मंदिर होते; औरंगजेबाने त्या मंदिराच्या जागेवर, आणि त्याच्याच सामानातून, ही मशीद बांधली. प्रिन्सेप यांच्या मते ते होते बिंदुमाधवाचे मंदिर; बिंदुमाधव म्हणजे विष्णूचे एक रूप. फ्रेंच प्रवासी ताव्हेर्निए यांनी वर्णन केलेले मंदिर तेच, असे ते मानतात: पंचगंगेपासून रामघाटापर्यंतची सगळी जागा व्यापलेले, आणि भिंतींच्या आत इतर मंदिरे आणि पुजाऱ्यांची पुष्कळ घरे असलेले. एच. आर. नेव्हिल एवढेच म्हणतात, की ते विष्णूचे मंदिर होते. नेव्हिल यांच्या काळी या मशिदीचे लोकांतले नाव अजूनही माधोदासाचा देवरा असेच होते; प्रिन्सेप तिला माधोराय मशीद म्हणत. एडविन ग्रीव्हज यांच्या मते माधोदास हा बादशहाची इच्छा पुरी करणारा स्थापत्यकार होता. मंदिराच्या जागी उभी राहिलेली औरंगजेबाची ही काशीतली एकच मशीद नव्हती. लहानशा रत्नेश्वर मंदिराजवळ आलमगिरी मशीद आहे. परंपरा सांगते, ती कीर्ति बिशेश्वराच्या मंदिराच्या दगडांतून बांधली. एम. ए. शेरिंग यांच्या काळी हिंदू अजूनही तिथे यात्रेला येत, आणि तिच्या आवारातल्या एका कारंज्याच्या तोटीची पूजा करत. लाट भैरो या प्राचीन दगडी स्तंभापाशी औरंगजेबाने भैरोचे एक मंदिर पाडले, आणि तिथे मशीद बांधली. तेव्हापासून, १९०५ पर्यंत, तिथला चौथरा हिंदू आणि मुसलमान गटांच्या भांडणांची “नेहमीची रणभूमी” होता.
बिंदुमाधव पडले: पंचगंगेवरची मशीद
छपरांवरून नजर
मिनार तळाशी फक्त सव्वाआठ फूट रुंद होते, आणि टोकाशी सव्वासात फूट. ते नदीपासून सुमारे ८० फूट उंच असलेल्या एका गच्चीवरून उठत. त्यांची उंची लेखक वेगवेगळी देतात: प्रिन्सेप १४७ फूट २ इंच, नेव्हिल १४२ फूट, आणि शेरिंग किमान १५० फूट. प्रिन्सेप यांनी ते रेखाटले, तेव्हा दोन्ही मिनार बाहेरच्या बाजूला १५ इंच झुकले होते, आणि त्यांची दुरुस्ती चालू होती. ज्या दिवशी मचाण उतरवले, त्याच दिवशी त्यांतल्या एकावर वीज पडली. एकेकाळी ते जवळजवळ पन्नास फूट अधिक उंच होते; त्यांत कमकुवतपणा दिसू लागला, तेव्हा ते कापून कमी केले. त्यांच्या खालची मशीद साधी होती. प्रिन्सेप यांची समजूत अशी होती: हिंदूंच्या धर्मावर विजय मिळवून बादशहाचे समाधान झाले नाही. लोकांच्या घरांच्या खाजगी भागात डोकावता यावे, म्हणून त्याने मिनार एवढे उंच नेले. त्या घरांच्या वरच्या खोल्या आणि गच्च्या घरातल्या स्त्रियांच्या असत. ग्रीव्हज यांना ही “क्रूर विडंबना” वाटली: मशीद “हिंदूंच्या पवित्र देवस्थानांच्या अगदी हृदयात” बसवली होती. आणि ती एका हिंदूच्याच नावाने ओळखली जात होती, म्हणून ही विडंबना आणखीच मोठी.
बिंदुमाधव पडले: पंचगंगेवरची मशीद
मशिदीचा रखवालदार
एवढी उंच असूनही मशीद जवळजवळ ओस पडलेली असे. युरोपीय लोक ती पाहायला सारखे येत; काशीतल्या मुख्य प्रेक्षणीय स्थळांत ते तिची गणना करत. अशी इमारत मुसलमानांनी जवळजवळ सोडून दिली आहे, याचे शेरिंग यांना मोठे आश्चर्य वाटले. शुक्रवारी थोडे लोक तिथे नमाजाला जमत; इतर कोणत्याही दिवशी नाही. बाकीचे सहा दिवस ती दोघांच्या हवाली असे: नमाज पढवणारा मुल्ला, आणि त्याचा नोकर. एकेकाळी एका लहान गावाच्या उत्पन्नातून तिचा काही खर्च चाले. पण ते गाव सरकारजमा झाले, आणि शेरिंग यांच्या काळात पाहायला येणाऱ्यांच्या देणग्यांतून तिची दुरुस्ती होई. प्रिन्सेप यांच्या पंचगंगेच्या चित्रात मिनार एका भव्य दगडी घरामागून उंच उठताना दिसतात. ते घर नावाला जयपूरच्या राजांचे होते, पण तिथे मंदिराच्या पुजाऱ्यांचे एक ब्राह्मण कुटुंब राहत होते. १९०९ मध्ये मशिदीत सहसा एकटा तिचा मुल्लाच असे: “औरंगजेबाने पहिल्यांदा नेमलेल्या माणसाचा तो वंशज आहे, असे म्हणतात.”
बिंदुमाधव पडले: पंचगंगेवरची मशीद
एक प्रचंड थट्टा
नेव्हिल यांना ही मशीद म्हणजे बादशहाची एक थट्टाच वाटली. औरंगजेबाचा धर्मवेडेपणा “खरा होता की दिखाऊ”, हे सांगणे त्यांना कठीण वाटले. पण बादशहात “एक कडवट विनोदबुद्धी नक्कीच होती”. ती या “प्रचंड थट्टे”इतकी ठळकपणे क्वचितच कुठे दिसली असेल: “नदीकाठची मशीद, जिचे मिनार हिंदूंच्या पवित्र नगरीवर उंच उठले आहेत.” एका गोष्टीत मात्र औरंगजेब हरला. त्याने काशीला मुहम्मदाबाद हे नवे नाव दिले. लोकांनी ते कधी स्वीकारले नाही. सरकारी कागदपत्रांत ते थोडाच काळ टिकले. त्याच्या आणि नंतरच्या कारकिर्दींच्या नाण्यांवरही ते आढळते, कारण अकबराच्या काळापासून काशीत टांकसाळ होती. ग्रीव्हज यांना ते बहुधा फक्त काही सरकारी कागदांतच आढळले. शेरिंग यांच्या पुस्तकाला प्रस्तावना लिहिणारे फिट्झएडवर्ड हॉल यांना ते एका उर्दू पुस्तकात दिसले होते. ते नाव कधीच रूढ झाले नाही, असे त्यांचे मत होते. ग्रीव्हज यांच्या काळी मिनार अजूनही शहरावर उभे होते; त्या नावाबद्दल मात्र त्यांनी लिहिले: “शहराचे असे नाव कधी होते, हे फार थोड्यांना ठाऊक असेल.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), ‘माधोराय घाट अँड द मिनारेट्स’ आणि पंचगंगा व रामघाट या चित्रांसोबतचा मजकूर; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ११०-११३ आणि ३१२-३१३, आणि त्यातील फिट्झएडवर्ड हॉल यांची प्रस्तावना, पृष्ठ ३५ (रोमन अंकांत); ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे ७६ आणि २०४-२०५; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे १९७, २४४-२४५ आणि २५३; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ३ आणि ५३-५४. लाट भैरोची “रणभूमी” हा हॅवेल यांचा शब्द.