भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
मराठ्यांचे घाट आणि वाडे
तोफेसारखा आवाज
काशीच्या गंगाकाठी, मणिकर्णिकेजवळ, एक घाट आहे. तो शहरातला सर्वांत देखणा घाट व्हायचा होता. तो शिंदे घाट. ग्वाल्हेरचे दौलतराव शिंदे यांच्या विधवा पत्नी बायजाबाई यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला तो बांधायला घेतला. पण तो पूर्ण होण्याआधीच बांधकाम खचू लागले. एम. ए. शेरिंग यांनी १८६८ मध्ये त्याचे वर्णन केले, तेव्हा घाटावर खालपर्यंत तीन रांगांत भक्कम दगडी बुरूज उभे होते; त्यांच्यामध्ये भिंती आणि पायऱ्या. गारव्याच्या वेळी, किंवा स्नान झाल्यावर, लोक त्यांवर बसत. एकदा हे बांधकाम इतक्या जोराने हलले होते, की तोफ उडावी तसा मोठा आवाज ऐकू आला. एका बुरुजाशेजारचे एक देऊळ वरपासून पायापर्यंत दुभंगले होते. घाटावरून आणि त्याच्या पायऱ्यांवरून अगदी तळापर्यंत एक मोठी भेग गेली होती; काही ठिकाणी दगड दोन फुटांहून जास्त दुरावले होते. बुरूज कललेले होते. सगळी इमारत भूकंपाने हादरल्यासारखी दिसत होती. जवळ राहणाऱ्या लोकांनी त्यांना सांगितले, ती एकूण दहा-बारा फूट खचली आहे, आणि अजून खचतेच आहे. एकेक पायरी हळूहळू नाहीशी होताना त्यांना दिसत होती. त्यांच्या शब्दांत, “ती अजून पूर्ण झालेली नाही, आणि कधी होईल अशी आशाही नाही.”
मराठ्यांचे घाट आणि वाडे
गुहेतला म्हातारा
तो घाट का खचला, याची एक विचित्र गोष्ट सांगतात. म्हणे, काठातून वाहणाऱ्या पाण्याच्या एका लहानशा झऱ्याचा कामगारांना त्रास होत होता. त्याचा उगम शोधत ते गेले, आणि त्यांनी एक गुहा उघडली. तिच्यात एक म्हातारा होता. त्याने त्यांना सध्याच्या बातम्या विचारल्या. उदाहरणार्थ, अयोध्येच्या रामांनी सीतेला परत मिळवले का? त्याच्या दीर्घ एकांतवासात जे जे घडले, ते सगळे कामगारांनी त्याला सांगितले. आणि हेही सांगितले, की काशी आता “दुसऱ्याच वंशाच्या हाती” आहे. ते ऐकताच त्याने गंगेत उडी घेतली. पुन्हा तो कोणालाही दिसला नाही. शहरात ही गोष्ट अशी सांगितली जाई. युरोपीय लेखकांनी साधी कारणे दिली. पाया भक्कम नव्हता; किंवा बांधकामाच्या नुसत्या वजनाने जमीन घसरली; किंवा उथळ पायाला नदीने पोखरले. एडविन ग्रीव्हज यांनीही जमिनीखालच्या नद्यांच्या कहाण्या ऐकल्या होत्या; अशा नद्या “बऱ्याच लोकप्रिय” आहेत, असे त्यांना दिसले. त्यांच्या मते या पडक्या भिंती “जे भव्य होऊ शकले असते, पण झाले नाही, त्याचे स्मारक” म्हणून उभ्या होत्या.
मराठ्यांचे घाट आणि वाडे
मराठ्यांचे ऋण
शिंदे घाट अनेकांपैकी एकच होता. काशीत घरे आणि देवळे नेहमीच होती. पण तिची झपाट्याने झालेली वाढ, तिच्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार, आणि तिच्या घाटांची सजावट, या सगळ्यांची सुरुवात “मराठ्यांच्या उत्कर्षाच्या काळापासून” झाली होती. मध्य हिंदुस्थानातले राजे मठ स्थापायला पैसा पाठवत; दरबारातले पंडित आणि आध्यात्मिक गुरू आयुष्याची संध्याकाळ घालवायला या पवित्र नगरीत येत. फिट्झएडवर्ड हॉल यांच्या मते, “तिच्या स्थापत्यसौंदर्यात जे जे नजरेत भरते, त्यातल्या जवळजवळ सगळ्यासाठी” ही नगरी “मराठ्यांची ऋणी आहे.” त्यांच्यापैकी एक घाट म्हणजे भोसले घाट. तो नागपूरच्या भोसले राजांनी बांधला. तो आतबाहेर भरीव दगडी बांधकामाचा होता. नदी चढे, तेव्हा पाणी दाराच्या माथ्यावरून आतल्या जिन्यात शिरे. त्यामुळे स्नान करणाऱ्यांना भिंतींच्या आतच आरामात स्नान करता येई; पायऱ्यांलगत त्यांच्यासाठी कोनाडे होते. वरच्या गच्चीवर नागपूरच्या राजांनी लक्ष्मीनारायणाचे देऊळ बांधवले; ते “बारीक कोरीव कामाचा एक अप्रतिम नमुना” होते. तिथे रोज पूजा झाल्यावर पुजारी भगवद्गीता समजावून सांगत. १८३१ पर्यंत शहरात एवढ्या सतत सुधारणा होत होत्या, की प्रत्येक प्रवाशाला ते वेगळेच दिसेल.
मराठ्यांचे घाट आणि वाडे
नागांनी राखलेल्या हुंड्या
जुन्या घरांच्या कोणी न पाहिलेल्या तळघरांत अमोल खजिना पडून आहे, अशा अनेक गोष्टी काशीत सांगितल्या जात. घराण्यांची रक्षक दैवते तो सांभाळत; बहुतेक वेळा नागांच्या रूपात. यांतली काही तळघरे वर्षातून एकदाच उघडत, आणि तीही फक्त त्या रक्षकाच्या पूजेसाठी. एक गोष्ट सर्वांना ठाऊक होती. काशीतल्या नागपूरच्या भोसल्यांच्या घरात खजिना होता तो हुंड्यांचा, आणि नाग त्यांचे रक्षण करत. मध्यरात्री त्या बाहेर काढल्या गेल्या, आणि खुद्द ‘लछमी नारायण’ यांनी त्या गंगेत फेकून दिल्या. हा “त्या दुर्दैवी घराण्याच्या इतिहासातला शेवटचा प्रसंग” ठरला. नागपूरची इतर माणसेही काशीत राहायला आली. राजांच्या मंत्र्यांपैकी एकांनी १८१२ मध्ये पद सोडले, आणि त्यांना या पवित्र नगरीत राहण्याची परवानगी मिळाली. तिथे त्यांनी नदीकाठी एक भव्य दगडी घर बांधले. १८२४ मध्ये ते वारले, तेव्हा त्यांनी वारस म्हणून एक दत्तक मूल मागे ठेवले.
मराठ्यांचे घाट आणि वाडे
दानाचा खटला
काशीतले काही मराठे पुरोहित होते. दक्षिण आणि पश्चिम हिंदुस्थानातून येणाऱ्या यात्रेकरूंची सेवा करायला पंचद्रविड शतकांपूर्वी इथे आले होते. गंगापुत्र हे त्यांचे प्रतिस्पर्धी. गंगापुत्रांचे म्हणणे असे होते: शहराच्या पवित्र पंचक्रोशीतल्या कोणत्याही घाटावर किंवा कुंडावर दिलेले प्रत्येक दान आपलेच आहे, आणि अनादि काळापासून आपलेच आहे. १७१७ मध्ये दक्षिणेकडच्या किंवा पश्चिमेकडच्या काही यात्रेकरूंनी पंचद्रविडांच्या हाताखाली मणिकर्णिका कुंडात स्नान केले, आणि पंचद्रविडांनी त्यांच्या दानावर हक्क सांगितला. गंगापुत्रांनी तो नाकारला. खटला मुहम्मदाबादच्या काझीपुढे गेला; मुहम्मदाबाद हे तेव्हा शहराचे सरकारी नाव होते. काझीने अकबर आणि शाह आलम या बादशहांचे हुकूम पाहिले; त्यांनी यात्रेकरूंना माणशी करातून मुक्त केले होते. अनंगपालाच्या काळातला एक ताम्रपटही त्याने पाहिला. मग त्याने निकाल मराठा पुरोहितांच्या बाजूने दिला. हा विजय त्यांना टिकवता आला नाही. दोन वर्षांनी उलट तडजोड झाली: दान फक्त गंगापुत्रच घेतील, आणि हा करार मोडणाऱ्याला दंड किंवा कैद होईल. शतकभराने, इंग्रजांच्या अमदानीत, गंगापुत्रांनी कोर्टातही त्यांना पुन्हा हरवले.
मराठ्यांचे घाट आणि वाडे
साक्षीविनायक
ब्रह्मघाटाजवळ इतकी मराठा घराणी राहत, की सौजन्य म्हणून तो घाट त्यांच्या स्त्रियांच्या स्नानासाठी राखून ठेवलेला होता. चांगल्या घराण्यांतल्या त्या स्त्रिया जेम्स प्रिन्सेप यांच्या नजरेत भरल्या: त्यांचा गोरा वर्ण, आणि त्यांच्या वस्त्रांचे अनेक रंग. भुकेल्यांची देवी अन्नपूर्णा हिचे मंदिर पुण्याच्या पेशव्यांपैकी एकांनी बांधले, असे गॅझेटियर सांगते; शेरिंग म्हणतात, “पुण्याच्या राजांनी”. त्याच्या घुमटाखाली एक घंटा टांगलेली होती; ती क्वचितच थांबे. एका भक्ताचे वाजवून झाले, की लगेच दुसरा वाजवू लागे. तिथून जवळच एका मराठ्याने साक्षीविनायकाचे, म्हणजे “साक्षीदार” गणेशाचे, मंदिर बांधले. प्रत्येक यात्रेकरूला त्यांच्याकडे यावेच लागते. शहराभोवतीच्या पंचक्रोशी यात्रेच्या वाटेने जाणारे यात्रेकरू शेवटी इथे येतात, म्हणजे त्यांच्या यात्रेला साक्ष मिळते. जे येत नाहीत, त्यांची गणना पवित्र काशीची यात्रा केलेल्यांत होत नाही. मराठी प्रवासी विष्णुभट गोडसे एकदा रावसाहेब हिंगणे यांच्याबरोबर काशीला गेले. पूर्वी दिल्लीच्या बादशहाकडे हिंगणे शिवाजीराजे यांच्याकडून वकील होते; “दौलतीचा त्यांच्यापाशी अंत नव्हता.” पुढे काळगतीने सर्व ऐश्वर्य जाऊन गरिबीचे दिवस आले. काशीत त्यांची काही इस्टेट होती; तिची व्यवस्था पाहायला रावसाहेब चालले होते. गोडसे यांच्या शब्दांत, “काशीत वाडा त्यांचा प्रसिद्ध आहे, व मंगळागौरीचा घाटही त्यांच्या पूर्वजांनीच बांधला आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ५८-५९ आणि ७२-७३, आणि त्यातील फिट्झएडवर्ड हॉल यांची प्रस्तावना, पृष्ठ ३६ (रोमन अंकांत); एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ६९-७०, २३८, २४४ आणि २५१; जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), प्रस्तावना, आणि ‘घूसला घाट’, ‘ब्रुह्मा घाट’, ‘व्ह्यू वेस्टवर्ड फ्रॉम घूसला घाट’ आणि ‘श्रीधर मुन्शीज घाट अँड राणा महल’ ही चित्रे; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १४०-१४१; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ५१-५२; आणि विष्णुभट गोडसे, ‘माझा प्रवास’ (लेखन १८८३-८४), द. वा. पोतदार यांच्या आवृत्तीतील पृष्ठे १६३-१६४, मूळ मराठीवरून. कच्चा पाया हे नेव्हिल यांचे कारण, जमीन घसरणे हे हॅवेल यांचे, आणि नदी हे ग्रीव्हज यांचे. गंगापुत्र दिवाणी कोर्टात १८१३ आणि १८२० मध्ये जिंकले. शेरिंग अन्नपूर्णा मंदिराचा काळ १८६८ च्या सुमारे दीडशे वर्षे आधी असा देतात. नागपूरचे ते निवृत्त मंत्री म्हणजे श्रीधर.