भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
अन्नपूर्णा आणि विश्वनाथांभोवतीची मंदिरे
गंगेचा लोटा
विश्वनाथांच्या मंदिराजवळ अन्नपूर्णेचे मंदिर आहे. अन्नपूर्णा म्हणजे समृद्धीची देवी. लोक म्हणतात, विश्वनाथांच्याच आज्ञेने त्या काशीतल्या सगळ्यांना अन्न देतात, आणि कोणी उपाशी राहणार नाही, याची काळजी घेतात. त्या हे कसे निभावतात, याची गोष्ट नगरात सांगतात. काशीत पहिल्यांदा वस्ती झाली, तेव्हा इतक्या लोकांना अन्न पुरवण्याचे काम अन्नपूर्णेला फार जड वाटू लागले; काय करावे, ते त्यांना सुचेना. तेव्हा नदीची देवी गंगा त्यांच्या मदतीला आल्या. गंगा म्हणाल्या, की अन्नपूर्णेने मागणाऱ्या प्रत्येकाला मूठभर डाळ दिली, तर त्या स्वतः त्याबरोबर पाण्याने भरलेला एक पितळी लोटा देतील. अन्नपूर्णेने ते मान्य केले, आणि ही युक्ती चांगली लागू पडली. म्हणून त्यांच्या सन्मानार्थ सर्व थरांतले लोक गरिबांना अन्न देत; १८६८ मध्ये रोज शेकडो, अगदी हजारो जणांना. ज्यांना परवडे ते रात्री थोडी डाळ भिजत घालत, आणि सकाळी ती मुठीमुठीने वाटत; एका माणसाला एक मूठ. अशा रीतीने एवढी डाळ जाई, की काशीत डाळ एवढी महाग असण्याचे हे एक कारण होते, असे म्हणत. पण गरीब माणूस आणि त्याच्या घरातला प्रत्येक जण अनेक दात्यांकडून एकेक मूठ गोळा करू शकत असे. दुपारपर्यंत त्यांच्याकडे चांगलाच साठा जमे; तो वाळवून शिजवायला, किंवा बाजारात विकायला.
अन्नपूर्णा आणि विश्वनाथांभोवतीची मंदिरे
दारातले कटोरे
अन्नपूर्णेच्या मंदिरासमोर दिवसाचा बराचसा वेळ भिकारी बसलेले असत; काहींच्या हातांत कटोरे असत. आत-बाहेर जाणारे भक्त त्यांच्याकडे थोडे धान्य किंवा तांदूळ टाकत. एडविन ग्रीव्हज यांना त्यांची लांबच लांब रांग दिसली; कारण “मंदिराच्या परंपरा काहीशा त्यांच्याच पथ्यावर पडतात.” ई. बी. हॅवेल यांनी त्यांच्यापैकी एकाला पाहिले. मंदिराच्या ब्राह्मण मालकांनी त्याला तिथे ठेवले होते, “एक प्रकारची जिवंत जाहिरात म्हणून.” तो प्रचंड लठ्ठ होता. अंगावर एका लहानशा लंगोटीशिवाय काही नाही, डोक्याचे मुंडन केलेले, आणि सगळ्या अंगाला गंगेचा चिखल फासलेला. रोज पोट तुडुंब भरेल इतके अन्न त्याला मिळे. उन्हाळा असो वा थंडी, कोणालाही आठवते तेव्हापासून तो त्याच जागी बसलेला होता: “अन्नपूर्णा त्याला पोसत आहेत, म्हणे, गेली शंभर वर्षे.” दाराच्या आतही देणे चालूच असे. पुजारी स्वतःसाठी ठेवायच्या दानाखेरीज गरिबांसाठीही अर्पणे घेत. एका कोपऱ्यात एक दगडी पेटी होती; या दानांचा तो सामायिक खजिना. तिच्यात तांदूळ, धान्य, पाणी, फुले आणि दूध यांचे एक विचित्र मिश्रण असे. त्यातले तांदूळ, धान्य आणि खाण्याजोगे जे काही असेल, ते वेगळे काढून मागणाऱ्यांना दिले जाई.
अन्नपूर्णा आणि विश्वनाथांभोवतीची मंदिरे
इथली घाणही पवित्र
अंगणाच्या फरशीला गंगेच्या पाण्याचा आणि भक्तांच्या पायांच्या चिखलाचा उग्र दर्प येई. गायी, शेळ्या आणि माणसांची सततची गर्दी यांनी ती जागा भरलेली असे. काही जण याला गायींचे मंदिर म्हणत; कारण तिथे गायी आणि बैल फिरत असत, आणि भक्त त्यांना खाऊ घालत. प्रत्येक भक्त तिथल्या ब्राह्मणाला अन्न किंवा पैसे अर्पण करी, आणि गाभारा उजवीकडे ठेवून प्रदक्षिणा घाली. काही जण बोटांनी तो चिखल घेऊन कपाळाला आणि डोळ्यांना लावत. अन्नपूर्णा इतक्या पवित्र आहेत, की त्यांच्या मंदिरातली घाणसुद्धा पवित्रच, असे ते मानत. मंदिरातली घंटा जवळजवळ कधीच थांबत नसे: एक भक्त गेला, की लगेच दुसरा ती वाजवू लागे. या गर्दीत, हॅवेल यांनी पाहिले, एक हाडकुळा, रानवट दिसणारा म्हातारा आला. तो जवळजवळ उघडा होता, आणि थकव्याने लटपटत होता. ओल्या फरशीवर प्रत्येक पावलाला साष्टांग लोटांगण घालत तो अंगणाभोवती अनेक फेऱ्या रांगत फिरला. देवीच्या गाभाऱ्यापुढून जाताना नमस्कार करण्यापुरताच तो थांबत होता. नवस फेडण्यासाठी तो नुकताच अशाच रीतीने पंचक्रोशीची वाट पुरी करून आला होता; यात्रेकरूंची ही वाट पन्नास थकवणाऱ्या मैलांची.
अन्नपूर्णा आणि विश्वनाथांभोवतीची मंदिरे
शनीचे लोखंड
बाजूच्या दरवाजावर, एका चौकटीला, लोखंडी साखळीच्या काही कड्या टांगलेल्या होत्या; हाताळून हाताळून त्या गुळगुळीत झाल्या होत्या. बाहेर पडताना पुष्कळ भक्त त्या हातात धरत. मग ते आधी डाव्या डोळ्याला, मग उजव्या डोळ्याला, मग छातीच्या दोन्ही बाजूंना स्पर्श करत. कारण लोखंड शनीपासून रक्षण करते, अशी श्रद्धा होती; आणि ग्रहांमध्ये सर्वांत अशुभ ग्रह शनी. शनीचे स्वतःचे देऊळ जवळच होते; लोक या ग्रहाला शनिचर म्हणतात. तिथली त्यांची मूर्ती म्हणजे चांदीचे एक मस्तक, त्याखाली लोंबणारे एक वस्त्र, आणि धड मुळीच नव्हते. म्हणतात, साडेसात वर्षे ते माणसांच्या आयुष्याला त्रास देतात; पण आपल्या भक्तांना ते सोडतात. अन्नपूर्णेच्या मंदिराच्या पलीकडे, दशाश्वमेधाकडे जाणाऱ्या गल्लीत, साक्षीविनायक बसले आहेत: “साक्षीदार” गणेश. माणसांच्या पुण्यकर्मांची नोंद ते ठेवतात. पंचक्रोशी यात्रा पुरी करणारे शेवटी नेहमी त्यांच्याकडे येतात; विनायकांनी त्या यात्रेची नोंद करावी, आणि तिचे फळ मिळवून द्यावे, म्हणून.
अन्नपूर्णा आणि विश्वनाथांभोवतीची मंदिरे
अन्नपूर्णेची कृपा
अन्नपूर्णेच्या मंडपात गाभाऱ्यासमोर जमिनीवर मिठाई, तांदूळ आणि इतर धान्याचे ढीग साचत; देवीने वाटून द्यायच्या भेटी त्या. हॅवेल यांच्या दृष्टीने, “जिथे दुष्काळ लोकांना एवढा भयंकर छळतो, अशा देशात अन्नपूर्णेच्या मदतीची पुष्कळदा गरज पडते.” अंगणाभोवती असलेल्या वरच्या सज्ज्यात पुष्कळ गरीब माता आपल्या मुलांना जेवू घालायला घेऊन येत. पशुपक्ष्यांनाही त्यांच्या कृपेचा वाटा मिळे. कबुतरे खाली उतरत, आणि गणेशांच्या मूर्तीवरचे तांदळाचे दाणे टिपत. सणांच्या दिवशी झेंडूच्या माळांचे सोनेरी ढीग अंगणभर पडलेले असत; शेळ्या आणि गुरे त्या चघळत. झेंडूचे जेवण झाल्यावर एक गाय अंगणाच्या एका कोपऱ्यात ऊन खात बसली होती. हॅवेल यांनी पाहिले, दोन बंगाली तरुण थांबले, आणि त्यांनी तिचे मुके घेतले, तिला कुरवाळले. तिनेही आनंदाच्या खुणा करून त्यांना प्रतिसाद दिला; अशा खुणा सहसा कुत्रे करतात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ५६-५८; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १७३-१७६; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ८३-८४ (१९०९ मधले लेखक; “गायींचे मंदिर” हे नावही तेच देतात).