भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
राल्फ फिच यांनी पाहिलेली काशी
पहाटेपूर्वी
राल्फ फिच हे एक इंग्रज प्रवासी. २८ सप्टेंबर १५८५ रोजी ते फतेहपूरहून निघाले, काही काळाने गंगेतून खाली आले, आणि काशीला पोचले. तिथे जे पाहिले, ते त्यांनी लिहून ठेवले. त्यांना ते “एक मोठे शहर” दिसले. तिथे सुती कापड पुष्कळ तयार होई. तिथे “दूरदूरच्या देशांतून” यात्रेकरू येत. नदीवर “पहाट होताना, आणि त्याच्याही आधी,” शहरातून स्त्रीपुरुष गंगेत स्नान करायला येत. त्यासाठी बांधलेल्या मातीच्या ओट्यांवर म्हातारे लोक जप करत बसलेले असत. ते प्रत्येकाला गवताच्या तीन-चार काड्या देत; स्नान करताना त्या बोटांत धरायच्या. काही म्हातारे स्नान करणाऱ्यांच्या कपाळावर खूण करत. स्नान करणारे एका फडक्यात थोडे तांदूळ, जव किंवा पैसे आणत. स्नान झाल्यावर ते म्हाताऱ्यांना देत, आणि मग मूर्तींकडे जाऊन अर्पण करत; तेव्हा म्हातारे काही प्रार्थना म्हणत. “आणि मग सगळे पवित्र होते.”
राल्फ फिच यांनी पाहिलेली काशी
पाण्याकाठची घरे
पाण्याच्या काठाने “पुष्कळ सुंदर घरे” उभी होती. त्यांतल्या बहुतेकांत दगडाच्या आणि लाकडाच्या मूर्ती होत्या: काही सिंहांसारख्या, माकडांसारख्या किंवा मोरांसारख्या, तर काही चार हातांच्या. उकाड्याच्या दिवसांत मूर्तींजवळ एक माणूस पंखा घेऊन बसे, आणि त्यांना वारा घाली. लोक येताना दिसले, की तो मूर्तींजवळ टांगलेली एक छोटी घंटा वाजवी, आणि पुष्कळ जण दान देत; विशेषतः खेड्यांतून आलेले लोक. पुष्कळ मूर्ती काळ्या होत्या. त्यांना पितळेचे पंजे आणि लांब नखे होती, आणि काही मोरांवर बसलेल्या होत्या. एका मूर्तीला लोक फार मानत. ती आम्हाला सगळे देते, अन्नही आणि वस्त्रही, असे ते म्हणत. तिच्याजवळ नेहमी एक माणूस पंख्याने वारा घालत बसलेला असे. मुख्य मूर्ती काळ्या होत्या. त्यांचे कान सोन्याने मढवलेले आणि रत्नांनी भरलेले; दात आणि डोळे सोन्याचे, चांदीचे आणि काचेचे. “त्या ज्या घरात असतात, तिथे पायात जोडे घालून जाता येत नाही.”
राल्फ फिच यांनी पाहिलेली काशी
पायऱ्यांची विहीर
फिच यांना दगडात बांधलेली एक मोठी जागा दिसली, “पायऱ्या उतरून जायच्या विहिरीसारखी.” लोक तिच्यात सतत फुले टाकत; त्यामुळे तिथले पाणी घाण झाले होते, आणि त्याला दुर्गंधी येत होती. तरीही तिथे नेहमी माणसांची गर्दी असे. ते म्हणत, इथे स्नान केले की पापे धुतली जातात; कारण देवाने या ठिकाणी स्वतः स्नान केले होते. तळाची वाळूसुद्धा ते गोळा करत, आणि तिला पवित्र म्हणत. ते फक्त पाण्यातच प्रार्थना करत. डोक्यावरून बुडी मारत, दोन्ही ओंजळींत पाणी घेत, स्वतःभोवती फिरत, आणि तीनदा थोडे पाणी पीत. काही जण जमिनीवर पूर्ण आडवे होत, आणि वीस-तीस वेळा जमिनीचे चुंबन घेत. पन्नास, कधी शंभर जण एकत्र येऊन या विहिरीत स्नान करत, आणि अर्पण करत.
राल्फ फिच यांनी पाहिलेली काशी
नदीच्या प्रवाहाबरोबर
या शहरात काही मृतदेह जाळून त्यांची राख करत. काही नुसते आगीत भाजून पाण्यात टाकत, “आणि कुत्री आणि कोल्हे लगेच ते खातात.” नवरा मेला की बायका त्याच्याबरोबर जळत. एखादी बाई तयार झाली नाही, तर तिचे डोके भादरत, “आणि नंतर तिला कोणीही कधी किंमत देत नाही.” एखादा माणूस, पुरुष असो की बाई, आजारी पडून मरायला टेकला, की त्याला रात्रभर मूर्तींपुढे ठेवत. ती रात्र त्याला बरे तरी करी, नाहीतर संपवून तरी टाकी. सकाळपर्यंत गुण आला नाही, तर मित्र येत, थोडा वेळ जवळ बसत, आणि रडत. मग त्याला नदीकाठी नेत, बोरूच्या एका लहानशा तराफ्यावर ठेवत, “आणि असे त्याला नदीतून खाली वाहू देत.”
राल्फ फिच यांनी पाहिलेली काशी
लग्नातली गाय
लोक लग्नही नदीकाठीच करत. नवरा, नवरी, एक ब्राह्मण, “म्हणजे पुजारी,” आणि एक गाय व वासरू, असे सगळे नदीत उतरत. पुजारी गाईच्या पाठीवर चार वार लांबीचे पांढरे कापड टाकी, आणि तिचे शेपूट धरी. मग सगळे हातात हात घालून गाईचे शेपूट धरत. शेपटीवर पाणी ओतले जाई, आणि ते सगळ्यांच्या हातांवरून वाहत जाई. पुजारी दोघांना त्यांच्या कपड्यांनी एकमेकांशी बांधी, आणि गाय-वासरू पुजाऱ्याला दिले जात. मग जोडपे मूर्तींकडे जाई, पैसे अर्पण करी, जमिनीवर साष्टांग पडून तिचे चुंबन घेई, आणि आपल्या वाटेने जाई. त्यांच्या मुख्य मूर्तींपुढे “सतत दिवे जळत असतात.” ही कथा राल्फ फिच यांच्या स्वतःच्या प्रवासवर्णनावरून सांगितली आहे: जे. हॉर्टन रायली, ‘राल्फ फिच, इंग्लंड्स पायोनियर टु इंडिया’ (१८९९), पृष्ठे ९९ आणि १०३-१०९. इंग्रजी कथेत फिच यांच्या छोट्या अवतरणांतले जुने शब्दलेखन तसेच ठेवले आहे.