भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
पुस्तकांखेरीज येऊ नये
इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांनी ही पत्रे छापली. त्यांच्या वाचनात, १७५४ पूर्वी सफदरजंग नवाबाने काशी क्षेत्री मराठ्यांचा अंमल बसवून द्यायचे कबूल केले होते. ते काम करायला पेशव्यांनी बाबूराव महादेव यांना काशीला पाठवले. ते गोपाळराव गणेश यांच्या पदरचे होते. पण सफदरजंग आळमटळम करू लागला, आणि बाबूराव तिथेच वाट पाहत राहिले. तिथे त्यांना आलेली पत्रे त्यांची कहाणी सांगतात. त्या पत्रांत काशी म्हणजे नुसती ‘श्री’, पवित्र क्षेत्र. बहुतेक पत्रे सैन्यातल्या दोघांची आहेत: मराठे सेनापती रघुनाथराव, आणि मराठे सरदार जयाप्पा शिंदे. ७ मार्च १७५४ रोजी रघुनाथरावांनी लिहिले, “सफदरजंग श्रीक्षेत्राचे अंमलाची पैरवी होऊ देत नाही, हा मजकूर विस्तार करून लिहिला, तो कळला.” म्हणजे नवाब काशीतला मराठ्यांचा अंमल पुढे सरकू देत नव्हता. त्याच्याशी गोडीने वागा, आणि अंमलाचे काम पुढे रेटत राहा, असे त्यांनी बाबूरावांना सांगितले. “जर अंमल ते चालू न देत, तर तुम्ही आम्हांकडे उठून येणे.” पण आधी पुस्तके. सरकारात त्यांची फार जरूर होती, असे रघुनाथरावांनी लिहिले. उत्तम अक्षरात, व्युत्पन्न ब्राह्मणांच्या हाताने लिहवून घेतलेल्या प्रती: तर्कशास्त्रावरचे पाच शिरोमणी ग्रंथ, संपूर्ण पद्मपुराण, आणि यजुर्वेद आणि सामवेद यांची भाष्ये. तयार झाली असतील तर पाठवायची; नसतील तर “खामखा”, म्हणजे काहीही करून, जलदीने तयार करवायची. “पुस्तके तयार झाल्याशिवाय क्षेत्रीहून न निघणे.” आणि पत्राखाली आणखी एक ओळ: पुस्तकांखेरीज आलात, तर ते चालणार नाही.
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
“चिंता न करणे”
वचने सप्टेंबर १७५३ पासूनच सुरू झाली होती. तेव्हा रघुनाथराव फौजा घेऊन उत्तरेकडे निघाले. त्यांनी गोपाळरावांना लिहिले, “ते प्रांती लवकरच येतो. सर्व बंदोबस्त होऊन येईल.” हा बंदोबस्त म्हणजे श्रीक्षेत्र काशी, आणि अंतर्वेदीतली स्थळे, यांचा. त्यानंतर पत्रांत पुन्हा पुन्हा तेच येते: बंदोबस्त थोड्याच दिवसांत होईल; चिंता न करणे. ९ मार्च १७५४ रोजी कुंभेरच्या वेढ्यावरून जयाप्पांनी लिहिले, “तिकडील बंदोबस्त होणे तो थोडक्याच दिवसांत होऊन येईल.” त्याच महिन्यात त्यांच्या छावणीतले रामाजी अनंत यांनी लिहिले, की नवाबाला अर्जी पाठवली आहे. “परंतु त्याजवरच मदार नाही. बरे, इतके दिवस झाले. आता थोडक्यासाठी उतावळी न करावी.” एप्रिलमध्ये रामाजी अनंत यांनी पुन्हा लिहिले. नवाबाच्या छावणीत झालेल्या बोलाचालीचे बाबूरावांनी लिहिलेले वृत्त त्यांनी वाचले होते. “तुमचे तेथे प्रयोजन नसले, तर मग उगीच तेथे राहावेसे काय आहे? येथे खावंदाजवळ येऊन वर्तमान सांगावे.” आणि पुढे: “कागदीपत्री काही काम होते, असा अर्थ नाही.”
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
फौजेविना नाही
काय कमी आहे, ते बाबूरावांनी लिहिले: त्या प्रांती फौज आल्याविना सरकारचा अंमल बसत नाही. १९ ऑगस्ट १७५४ रोजी जयाप्पांनी त्यांना उत्तर पाठवले. ते मारवाडात मेडत्याबाहेर होते; एका राठोड राजाला त्यांनी मेडत्यात कोंडून ठेवले होते. रघुनाथरावांनी त्यांना दहा-बारा हजारांची फौज देऊन तिकडे पाठवले होते, आणि बारा-पंधरा हजार राठोड त्यांना येऊन मिळाले होते. “सत्वरीच मारवाड प्रांतीचे काम विल्हेस लावून तुम्हांकडे अंतर्वेदीतून अविलंबेच येतो.” उपद्रव देणाऱ्या सगळ्यांना योग्य शासन करायचे, आणि श्रीक्षेत्रात आपला अंमल स्पष्ट बसवायचा: “ही गोष्ट चित्तात फारशी आहे. सत्वरीच येणे होईल. चिंता न करणे.” दहा दिवसांनी त्याच छावणीतून रामाजी अनंत यांनी लिहिले, “येथील पत्रे पाठविलियाने काय होणे? जेव्हा त्या प्रांती फौज येईल, तेव्हा सारेच उत्तम होईल.” या दोन पत्रांच्या मधे, २२ ऑगस्टला, रघुनाथरावांनी लिहिले, की बाबूराव सफदरजंगाचा निरोप घेऊन देशी जाणार आहेत. म्हणून गोपाळरावांनी दुसरा एक माणूस पाठवला होता; दोघांनी एकविचाराने काम करायचे होते. बाबूराव गेले नाहीत.
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
नवा नवाब
रघुनाथरावांची पत्रे तेच तेच प्रश्न विचारत राहिली. सफदरजंग आता कुठे आहे? त्याचा बेत काय आहे? सगळे “बारीक मोठे” सविस्तर लिहा. आणि पुस्तके पाठवा. ३ ऑक्टोबर १७५४ च्या त्यांच्या पत्रात आग्र्याजवळ वाटेत जाटांनी लुटल्याची हकीकत आहे. बाबूरावांनी आपल्या स्वारांच्या पथकासाठी लेखी सनद मागितली होती. रघुनाथरावांनी उत्तर दिले: ते स्वतः त्या प्रांतात आले, की ती करून दिली जाईल. १७ ऑक्टोबर १७५४ रोजी सफदरजंग मेला, आणि त्याचा मुलगा सुजाउद्दौला नवाब झाला. आता नवा नवाब काय विचार करतो, काय बेत आखतो, त्याचा डामडौल कसा आहे, हे रघुनाथरावांना कळायला हवे होते. जानेवारी १७५५ मध्ये जयाप्पांच्या छावणीतून सुजाउद्दौल्यासाठी फारसीतली आदबशीर पत्रे आली; त्यांतले एक तर बाबूरावांच्याच नावाने लिहिले होते. बाबूरावांनी ती त्याला नेऊन द्यायची होती.
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
“सारेच काशीस याल”
१५ जानेवारी १७५५ रोजी मारवाडातून लिहिलेल्या रामाजी अनंत यांच्या पत्रात हुकमांपेक्षा अधिक काही होते. “तुम्ही आम्हांस वारंवार लिहिता. परंतु आम्ही इकडे आलो, तुम्ही तिकडे राहिलात. राजश्री गोपाळराव कुंभेरीस आले होते, त्यांचे साहाय्य ईश्वरे केले. तुमचा भोग सरला नव्हता! बरे! आता श्रीमंतांसमागमे देशास यावे. घर सोडून फार दिवस झाले. पुढे मागुती गोपाळराव, तुम्ही, सारेच काशीस याल. काही चिंता न करावी.” पाच दिवसांनी, २० जानेवारीला, त्याच छावणीतून जयाप्पांनी लिहिले. गोपाळरावांनी त्यांना बाबूरावांच्या चाकरीचे वर्तमान सांगितले होते. “तूर्त तुम्ही श्रीक्षेत्रास असणे. इकडे यावयाची तातडी सहसा न करणे.” पुढे तिकडचा बंदोबस्त मनासारखा होईल, “चिंता करणेविषयी नको.”
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
“जर तेथे जीव असला तर”
बाबूराव राहिले. शहराची कामेही त्यांच्याकडे होती. ५ फेब्रुवारी १७५५ रोजी रघुनाथरावांनी त्यांना एक काम सांगितले. श्रीक्षेत्रातल्या एका सावकाराचे दिवाळे निघाले होते, आणि त्यात तीन ब्राह्मण भटजींचे नऊ हजार रुपये फसले होते. ते वसूल करायचे होते: सुजाउद्दौल्याकडून त्या सावकाराचे दुकान जप्त करवून, आणि त्याच्या देणेकऱ्यांवर दबाव आणून. ९ फेब्रुवारीला रघुनाथरावांनी पुन्हा लिहिले. ते आणखी दोघांना पाठवत होते, गिरमाजी व्यंकटेश आणि माधवराव. ते पोचल्यावर “तेथे रंग कसा पडतो”, ते बाबूरावांनी लिहायचे होते. काशीचा महसूल, म्हणजे कमाविस, कोणी पाहायचा, तेही पत्रात आहे: “जर तेथे जीव असला, तर काशीची कमाविस गोपाळराव गणेश याचे तर्फेने करणे. नाही तर गिरमाजी व्यंकटेशाबरोबर तुम्ही येणे.” बाबूरावांनी आपली पैशाची ओढाताण सविस्तर लिहिली होती: सात हजार रुपये खर्च पडले, आणि आणखीही. “ओढ तूर्त तशीच सोसणे. काम झाल्यावरी सारेच सोईस पडेल. जर काम न झाले, तर तुम्ही हुजूर येणे.” मग वाजवी खर्च असेल, तो दिला जाईल. या संग्रहातले बाबूरावांना आलेले हे शेवटचे पत्र. जयाप्पा कधी आले नाहीत. १७५५ मध्ये, नागोरचा वेढा चालू असतानाच, ते मारेकऱ्यांच्या हातून मारले गेले. त्यांच्या मृत्यूमुळे काशीकडची मोहीम तहकूब राहिली.
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
कजिये आणि थकबाकी
१७५८ मध्ये सुजाउद्दौल्याने काशी आणि अयोध्या पूर्णपणे देण्याचा करार केला; आणि शेवटी काहीच दिले नाही. राजवाडे यांच्या मते याचे मुख्य कारण रघुनाथरावांचा, म्हणजे “दादांचा नेभळा कारभार.” १७६० मध्ये काशीविषयीची पत्रे उत्तरेतले पेशव्यांचे अधिकारी गोविंद बल्लाळ यांना जाऊ लागली. १४ मे रोजी सदाशिव चिमणाजी यांचे त्यांना पत्र आले: “चित्पावन कऱ्हाडे यांचा कजिया श्रीत लागला आहे. आता फारच वाढला असे.” तो कजिया कशाचा होता, ते कळत नाही. त्याच वर्षीच्या आणखी एका पत्रात असे आहे: काशीच्या ब्राह्मणांना त्यांचे वर्षासन चार-पाच वर्षे मिळालेले नाही, अशा तक्रारी सारख्या येतात. काशीतला बंदोबस्त केला पाहिजे, असे गोविंद बल्लाळ यांनी लिहिले. त्यांना २७ जुलै १७६० चे उत्तर आले: दिल्लीकडचे काम उरकल्यानंतर फौज इकडे येईल. “काशीचा बंदोबस्त तुम्ही हुजूर आलियानंतर केला जाईल.”
काशीची पत्रे, १७५४-१७६१
“मार्गी निभाव झाला”
मग पानिपत झाले. २४ जून १७६१ रोजी जोती गोवळ नावाच्या एका माणसाने उत्तरेतून आपल्या धन्याला आपला अहवाल पाठवला. धन्याचे आज्ञापत्र त्यांना चैत्र शुद्ध चतुर्दशीला “श्रीकाशीत” पोचले होते. ते अयोध्येच्या वाटेने निघाले, सोबत एक माणूस आणि एक तट्टू घेऊन. आपली माणसे त्यांनी श्रीतच, म्हणजे काशीतच, ठेवली. पाच-सात काशीकर ब्राह्मण त्यांच्याबरोबर होते, “म्हणून मार्गी निभाव झाला.” त्यांनी प्रांतातल्या बातम्या कळवल्या. मिर्झा कोचक पूर्वी प्रयागला होता. सुजाउद्दौल्याने त्याच्याकडून प्रयाग घेतले, आणि पुढे त्याला धरून कैदेत टाकले. आता त्याने त्याला ठार मारले, आणि त्याच्याबरोबर त्याची मुले आणि बायका, अशी सात माणसे. आणि, जोती गोवळ यांनी लिहिले, “नवाब सुजाउद्दौला काशीस दाखल झाला.” ही कथा वि. का. राजवाडे यांच्या ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने’ खंड १ (१८९८) वरून सांगितली आहे: लेखांक २७-३१, ३३, ३७-४७, १८५, १९३, २२० आणि २८५; राजवाडे यांच्या टीपा ८५, ८७, ८८, ९८, २४७, २७३-२७४ आणि ३२८; आणि जयाप्पांच्या मृत्यूच्या तारखेवरची त्यांची टीप. पत्रे मूळ मराठीवरून सांगितली आहेत; त्यांच्या तारखा राजवाडे यांनी छापल्याप्रमाणे दिल्या आहेत. १७६१ ची लढाई याच संकेतस्थळावर ‘पानिपत १७६१’ या पुस्तकात सांगितली आहे.