भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
काशीत वाट पाहणारे पत्र
काशीत वाट पाहणारे पत्र
वरसई गावचे विष्णुभट गोडसे आपल्या काकांबरोबर उजाडता काशीला पोचले. ही हकीकत ते स्वतःच आपल्या प्रवासाच्या मराठी वर्णनात सांगतात; या मुक्कामाचे वर्ष मात्र देत नाहीत. शहरात येताना वरुणेपाशी दोघांनी वक्रतुंड गणपतीला साष्टांग नमस्कार घातला. मग ते आपल्या बिऱ्हाडी गेले. तिथून ते दुर्गाघाटावरच्या एका वाड्यात गेले. अयोध्येहून पाठवलेल्या पत्रात त्यांनी घरच्यांना याच पत्त्यावर पत्र पाठवायला सांगितले होते. घरचे पत्र तिथे आलेले होते. ते येऊन आठ दिवस झाले होते. हरिपंताने ते घरून लिहिले होते: बारीक अक्षरात, दोन कागद भरून. पत्र खूप लांबले होते, कारण घरून निघाल्यापासून ना त्यांचे पत्र घरी गेले होते, ना घरचे त्यांना आले होते. पत्रात सर्व खुशाल होते. पण ते उत्तरेकडे निघाले, तेव्हा त्यांना एक कन्या झाली होती. तिचे नाव गोदावरी ठेवले होते. ती कन्या दोन वर्षांची होऊन कैलासवासी झाल्याचे पत्रात लिहिले होते. “ते पत्र वाचता वाचता ऐकणाऱ्या लोकांच्या डोळ्यांस पाणीच यावे, असा सर्व मजकूर होता.” सारांश इतकाच: लवकर देशी येऊन सर्वांना काळजीतून काढावे.
काशीत वाट पाहणारे पत्र
“हा देश वाईट”
गोडसे यांनी आधीच, काशीपासून पंचाऐंशी कोसांवरच्या अयोध्येहून, घरी पत्र लिहिले होते. त्यात त्यांनी वडिलांना लिहिले होते, “आम्ही घरून निघाल्यापासून सुखदुःख भोगीत इकडे दिवस घालवले. प्रपंचाकरिता पैसा तर मिळाला नाही, परंतु अनेक देवता, तीर्थे हिंडलो. घरचा समाचार काहीच कळला नाही.” ते उत्तरेत कमवायला गेले होते, आणि कमाई काहीच झाली नव्हती. अयोध्येत काकांनी सोबत्यांना सांगितले, आम्ही आता परत फिरतो. “आमचे तर वयच झाले आहे,” ते म्हणाले. “परंतु हा विष्णू तरुण आहे. याची घरची माणसे, आई, बाप, भाऊ, बायको, फार वाट पाहत असतील. आता आम्ही अर्थसंपादनाचा नाद सोडून देशी जाणार.” काशीचा रस्ता त्यांनी कधी पाहिला नव्हता, म्हणून सोबत हवी होती. नाशिकचे रावसाहेब हिंगणे मातोश्री आणि पत्नी यांच्यासह काशीला जाणार होते. गोडसे त्यांच्याकडे गेले, नमस्कार केला, आणि आपल्याला बरोबर घेऊन जावे, अशी विनंती केली. ते गृहस्थ स्तब्ध राहिले. तेव्हा गोडसे यांनी त्यांना सांगितले, “आम्हांबरोबर घोडे, माणूस आहे. फक्त हा देश वाईट, यास्तव आपली सोबत धरून गेले पाहिजे.” हे ऐकताच हिंगणे म्हणाले, “बहुत उत्तम आहे.”
काशीत वाट पाहणारे पत्र
हरिश्चंद्राची वाट
हिंगणे जुन्या घराण्यातले होते. त्यांचे पूर्वज दिल्लीच्या बादशहाकडे शिवाजीराजे यांच्यातर्फे वकील होते. दौलतीचा त्यांच्यापाशी अंत नव्हता. पुढे काळगतीने सर्व ऐश्वर्य गेले, आणि गरिबीचे दिवस आले. त्यांच्याबरोबर माणसांच्या चार गाड्या होत्या. मातोश्री आणि पत्नी एका लहानशा छकडी गाडीत बसत; तिला तीनशे रुपये किमतीचे अति उत्तम बैल होते. गोडसे आणि काका दोघे मिळून एक भाड्याचे घोडे करून चालले होते. वाटेत काटेरी गोखरू फार होते. भोवतालच्या डोंगरांवर गवत नव्हते; ते पांढरे दिसत. तिथले दगड हाताने चुरले तरी चुरत. चौकशी करता गोडसे यांना असे कळले: राजा हरिश्चंद्र, त्यांची पत्नी तारामती आणि पुत्र रोहिदास याच रस्त्याने काशीला गेले होते. तेव्हा राजाचा छळ करावा म्हणून विश्वामित्र ऋषींनी सूर्याचे प्रखर किरण खुले केले, पाणी नाहीसे केले, आणि गोखरूंचे अंथरूण केले. त्या तापाने दगड चुन्यासारखे झाले आहेत, असे लोक सांगत. एव्हाना हिंगण्यांचा आणि त्यांचा परिचय फार झाला होता. हिंगण्यांनी दोघांना आपल्याकडे भोजनाला बोलावले. काकांनी नकार दिला: “अयोध्येहून निघतेसमयी काशीला जाण्याचा निश्चय केला, तेव्हाच परान्न सोडले आहे. जन्मभर परान्न सेवन केले, पुढेही करणे आहे. परंतु यात्रा पार पडेपर्यंत आपण आम्हाला भोजनाचा आग्रह करू नये.” असे बोलून दोघांनी भोजन चुकवले.
काशीत वाट पाहणारे पत्र
काशीत पातक नाही
आता काशीत आलेल्या घरच्या पत्रात वडिलांनी यात्रेची आज्ञा दिली होती. म्हणून ते गंगेवर गेले, आणि सर्व यात्राकृत्ये उपाध्यायांमार्फत केली; श्राद्धेही केली. मग रोज ते काशीची नित्ययात्रा करत. एका श्लोकात ती सांगितली आहे: विश्वेश्वरापासून गंगा आणि मणिकर्णिकेपर्यंत देव आणि तीर्थे. माध्यान्ही मणिकर्णिकेवर स्नान करून ते बिऱ्हाडी येत, आणि स्वतःच्या हाताने स्वयंपाक करून जेवत. पण काशीतले पुष्कळ लोक त्यांना आचारभ्रष्टासारखे दिसले. म्हणून त्यांनी एका विद्वानाला प्रश्न केला, “ही काशी म्हणजे मुख्य विद्यापीठ. इथे आचार-विचार उत्तम असायला हवा. पण त्याचाच तर फार लोप दिसतो. हे कसे?” त्या विद्वानाने उत्तर दिले, “एकवीस स्वर्ग सोडून काशी क्षेत्र आहे. या भूमीसारखे दुसरे स्थान नाही. हिचा शास्त्रार्थही निराळाच आहे. पाहा, ग्रंथांत स्पष्ट वाक्ये आहेत: ‘काश्यां महोदयो नित्यः’, काशीत रोजच महापर्व. ‘काश्यां कृतयुगो धर्मः’, काशीत कृतयुगाचा धर्म.” गोडसे लिहितात, “अशा वाक्यांवरून तेथे पातक मुळीच होत नाही, अशी आमची समजूत केली.”
काशीत वाट पाहणारे पत्र
विश्वेश्वराचा निरोप
काशीला आल्यापासून आठ-दहा दिवसांनी, एके दिवशी भैरवाच्या देवळात गोडसे यांना नाना राहाळकर भेटले. ते त्यांच्याच गावचे, वरसईचे. गोडसे निघाल्यानंतर एक वर्षाने ते घरून निघाले होते, आणि अजून इकडेच होते. त्यांनी सर्व यात्रा केल्या होत्या. ते म्हणाले, “आता तुम्ही आम्ही ग्रामस्थ शेजारी. तेव्हा एकविचाराने राहू, आणि देशीही बरोबरच जाऊ.” मग तिघे मिळून यात्रेला गेले: बेचाळीस लिंगांची यात्रा, अंतर्गृही यात्रा, पंचक्रोशी, आणि आणखीही. त्यानंतर त्यांनी सामर्थ्यानुरूप ब्राह्मण-सुवासिनींना भोजन घातले. एके दिवशी तिघे बसले, आणि त्यांनी देशी घरी जायचा विचार ठरवला. आधी ते गयेला गेले, आणि तिथली सर्व कृत्ये केली. मग काशीला परत आले, मुहूर्त पाहिला, आणि विश्वेश्वर आदी देवांचे दर्शन घेऊन देशी जाण्याचा निरोप घेतला. ही कथा विष्णुभट गोडसे यांच्या ‘माझा प्रवास’वरून (लेखन १८८३-८४), द. वा. पोतदार यांच्या आवृत्तीतील पाठानुसार, पृष्ठे १६१ ते १६६ यांवरून सांगितली आहे. चिं. वि. वैद्य यांनी संपादित केलेली पहिली छापील आवृत्ती (१९०७) एका शब्दाच्या, वरुणा, वाचनासाठी पाहिली. काशीतल्या मुक्कामाचे वर्ष गोडसे देत नाहीत.