भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
जमिनीतून वर आलेला सिंहस्तंभ
पाडलेला स्तंभ
काशीजवळच्या सारनाथला, मृगदावात, बुद्धांचा धर्म पहिल्यांदा जगाला सांगितला गेला. ई. बी. हॅवेल लिहीत होते त्याच्या थोडेच आधी पुरातत्त्व खात्याने तिथे पद्धतशीर खोदकाम सुरू केले होते. एका पडक्या देवळाच्या अगदी पश्चिमेला, काँक्रीटच्या फरसबंदीतून दगडाच्या एका तुटक्या खांबाचे टोक काही इंच वर डोकावत होते. तो वाळूच्या दगडाचा स्तंभ होता. त्याचा वरचा भाग, त्याच्या माथ्यावरच्या शीर्षासह, त्या देवळाच्या बाजूला तुटून पडला होता. “उघडच, तो जोराने ठोकून पाडला गेला होता.” अजून उभे असलेले थोटूक १६ फूट ८ इंच उंच आहे. शीर्षासह सगळा स्तंभ सुमारे पन्नास फूट उंच असावा, असे दिसते. खालचा साडेसात फूट भाग जमिनीत गाडायचा म्हणून खडबडीतच ठेवला होता. बाकीचा भाग “इतका चकचकीत घासलेला आहे, की तो वाळूच्या दगडापेक्षा ग्रॅनाइटसारखा दिसतो.” हा स्तंभ सम्राट अशोकाने उभारला, हे त्याच्या शैलीवरून स्पष्ट आहे. आणि त्या थोटकावर कोरलेल्या त्याच्या एका आज्ञालेखावरूनही.
जमिनीतून वर आलेला सिंहस्तंभ
सम्राटाची आज्ञा
जो भिक्षू किंवा जी भिक्षुणी संघात, म्हणजे बौद्ध भिक्षूंच्या समुदायात, फूट पाडील, त्याला पांढरी वस्त्रे घालायला लावावी, आणि विहाराबाहेर राहायला लावावे. ही आज्ञा उपासकांनाही कळवावी, अशी सम्राटाची इच्छा होती. धर्माच्या अधिकाऱ्यांनी ती शिकून घ्यावी, आणि आपल्या वर्तुळात आणि बाहेरही तिची माहिती द्यावी. एच. आर. नेव्हिल तो लेख असा वाचतात. एडविन ग्रीव्हजही कमी शब्दांत तेच सांगतात: त्या आज्ञेचे पालन करायला सांगणारा, आणि फुटीविरुद्ध इशारा देणारा आज्ञालेख. हॅवेल यांनी काही वर्षे आधी लिहिले; त्यांना त्या लेखाचा मुख्य भाग गहाळ आढळला. काँक्रीटच्या फरसबंदीखाली सुमारे तीन फुटांवर खणणाऱ्यांना स्तंभाभोवती एक जुनी फरशी सापडली. ती एका प्राचीन कठड्यातून कापलेल्या शिळांची होती. पूर्वेकडे ही फरशी तीन पायऱ्यांनी संपते, आणि त्या पायऱ्या फरसबंदीच्या पातळीपर्यंत वर जातात. नेव्हिल यांना वाटले, भोवतालची जमीन उंच झाली, तेव्हा ती फरशी मुद्दाम खोलवर ठेवली असावी, “आज्ञालेख डोळ्यांसमोर उघडा राहावा म्हणून.”
जमिनीतून वर आलेला सिंहस्तंभ
रत्नासारखा गुळगुळीत
चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांनी या जागी एक स्तंभ पाहिला होता. त्यांनी लिहिले, “इथे एक दगडी स्तंभ उभारलेला आहे, सुमारे सत्तर फूट उंच. तो दगड हिरव्या रत्नासारखा गुळगुळीत आहे, आणि आरशासारखा चमकतो.” खणणाऱ्यांना सापडलेला स्तंभ तोच, असे हॅवेल यांनी मानले. नेव्हिल यांना तशी खात्री नव्हती. हा स्तंभ साठ फुटांपेक्षा जास्त उंच असणे शक्य नव्हते. आणि त्याच्या सिंहशीर्षाबद्दल ह्युएनत्संग एक शब्दही लिहीत नाहीत. ग्रीव्हज यांनाही हे मौनच सगळ्यांत मोठी हरकत वाटली. पण, ते लिहितात, “ते प्रवासी कलावंत नव्हते, भक्त होते.” इतर शोधांमध्ये दोन अजस्र कोरीव शिल्पे आहेत: साडेनऊ फूट उंच एक मूर्ती, आणि दहा फूट व्यासाचे दगडाचे एक प्रचंड छत्र. नेव्हिल त्या मूर्तीला बोधिसत्त्व म्हणतात, ग्रीव्हज उभ्या बुद्धांची मूर्ती. त्यांच्यावरचे लेख सांगतात, राजा कनिष्काच्या कारकिर्दीत ती सारनाथला उभारली गेली. ती आग्र्याच्या लाल वाळूच्या दगडाची आहेत; मथुरेच्या शैलीत घडवून इथे आणलेली. एका तुटक्या लेखातून त्या विहाराचे स्वतःचे नाव कळले: धर्मचक्रप्रवर्तन, “धर्मचक्र फिरवणे.” बुद्धांच्या पहिल्या उपदेशाचे हेच रूढ नाव आहे.
जमिनीतून वर आलेला सिंहस्तंभ
चार सिंह
पण लेखक कौतुक करतात ते त्या शीर्षाचे. ते सात फूट उंच आहे, आणि घंटेच्या आकाराचे, प्राचीन पर्सिपोलिसच्या शैलीत. नेव्हिल यांच्या शब्दांत, त्याच्या माथ्यावर “पाठीला पाठ लावून बसलेले चार भव्य सिंह आहेत, आणि त्यांच्यामध्ये एक चक्र.” ते चक्र म्हणजे सारनाथला पहिल्यांदा सांगितलेला बुद्धांचा धर्म. त्यांच्याखाली एक गोल पट्टा आहे. त्यावर सिंह, हत्ती, बैल आणि घोडा कोरलेले आहेत, आणि प्रत्येक दोघांमध्ये एक चक्र. हॅवेल यांना वाटले, ते चार सिंह बहुधा चार दिशा दर्शवतात. नेव्हिल यांच्या दृष्टीने ते सिंह आणि त्यांच्याखालचे प्राणी “विलक्षण जोमदार आणि हुबेहूब निसर्गासारखे” होते. आणि ते पुढे म्हणाले: “त्यांच्या तोडीचे दुसरे शिल्प भारताने निश्चितच घडवलेले नाही.” ग्रीव्हज त्या शीर्षाचे वर्णन सिंहांची चार मस्तके असे करतात. प्रत्येक मस्तक एकेका दिशेकडे पाहते. त्याचा पृष्ठभाग विलक्षण जपला गेला होता. मस्तके अगदी अखंड नव्हती, पण चारांतली तीन बहुतांशी शाबूत होती. ती “इतकी तीक्ष्ण आणि सुस्पष्ट आहेत, जणू आत्ताच कारागिराच्या हातातून बाहेर आली आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे ३५४-३६२; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), प्रकरण ३, पृष्ठे ४५-४९; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), प्रकरण ११, पृष्ठे १५१-१५३. वर सांगितल्याप्रमाणे लेखकांमध्ये मतभेद आहेत: सिंहांबद्दल (नेव्हिल पाठीला पाठ लावून बसलेले चार सिंह म्हणतात, ग्रीव्हज सिंहांची चार मस्तके), लेखाबद्दल (हॅवेल यांना त्याचा मुख्य भाग गहाळ आढळला; नेव्हिल आणि ग्रीव्हज आज्ञालेख देतात), आणि ह्युएनत्संग यांनी पाहिलेला स्तंभ हाच का, याबद्दल. नेव्हिल कनिष्काच्या काळातल्या मूर्तीचा काळ कनिष्काच्या कारकिर्दीचे तिसरे वर्ष देतात; ग्रीव्हज ती कारकीर्द इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात ठेवतात.