भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
ब्राह्मणाला शिकवणारा काशीराज
हजार गाई
गार्ग्य बालाकी हे ब्राह्मण होते. वेदशास्त्रांतल्या विद्वत्तेसाठी त्यांचे नाव होते. ही कथा सांगणारे बृहदारण्यक उपनिषद त्यांना दृप्तबालाकी म्हणते, एक विद्वान गार्ग्य. ते अनेक लोकांमध्ये राहिले होते. त्यांत कुरू आणि पांचाल, विदेह आणि काशीचे लोकही होते. ते काशीचे राजे अजातशत्रू यांच्याकडे आले, आणि म्हणाले, “मी तुम्हाला ब्रह्म सांगतो.” इथे ब्रह्म म्हणजे “विश्वाचा उगम”. राजे शेवटी सांगणारच आहेत: त्यातूनच सारी जगे, सारे देव आणि सारे प्राणी निघतात. जनक हे राजे विद्वत्तेसाठी आणि दानशूरपणासाठी प्रसिद्ध होते. अजातशत्रू त्या ब्राह्मणाला म्हणाले, “अशा बोलण्यासाठी आम्ही हजार गाई देऊ. खरेच, लोक ‘जनक! जनक!’ असे ओरडत इकडे धावत येतील.” अनुवादकाच्या मते, हे श्रीमंत राजे दानशूर जनकांची बरोबरी करू पाहत होते.
ब्राह्मणाला शिकवणारा काशीराज
बारा उत्तरे
गार्ग्यांनी सुरुवात केली. “तो जो सूर्यातला पुरुष आहे, त्याची मी ब्रह्म म्हणून उपासना करतो!” “त्याच्याविषयी मला सांगू नका!” राजे म्हणाले. “मी त्याची उपासना सर्वश्रेष्ठ म्हणून करतो: सर्व प्राण्यांचा शिरोमणी आणि राजा म्हणून.” जो त्याची अशी उपासना करतो, राजे पुढे म्हणाले, तोही तसाच होतो. गार्ग्यांनी पुन्हा प्रयत्न केला. “तो जो चंद्रातला पुरुष आहे, त्याची मी ब्रह्म म्हणून उपासना करतो.” “त्याच्याविषयी मला सांगू नका! शुभ्र वस्त्रे ल्यालेले महाराज सोम म्हणून मी त्याची उपासना करतो.” जो त्याची अशी उपासना करतो, राजे म्हणाले, त्याच्यासाठी दिवसेंदिवस सोम गाळला जातो, आणि त्याचे अन्न कधी सरत नाही. बारा वेळा गार्ग्यांनी आपल्या उपासनेतले ब्रह्म सांगितले, आणि बारा वेळा काशीच्या राजांनी त्याहून मोठे काही त्यापुढे ठेवले. याच भेटीची दुसरी कथा कौषीतकी उपनिषदात आहे; तिथे अशी सोळा उत्तरे आहेत. मग गार्ग्य गप्प झाले. “एवढेच?” अजातशत्रूंनी विचारले. “एवढेच,” गार्ग्य म्हणाले. “एवढ्याने ते कळत नाही,” राजे म्हणाले.
ब्राह्मणाला शिकवणारा काशीराज
उलटी रीत
मग राजांना शिकवायला आलेल्या ब्राह्मणांनी आता राजांनाच विनंती केली, “मला शिष्य म्हणून तुमच्याकडे येऊ द्या.” कौषीतकीत ते हातात समिधा घेऊन येतात; शिकवण मागणाऱ्या शिष्याची ती खूण. अजातशत्रू क्षत्रिय होते, म्हणजे दुसऱ्या वर्णाचे; गार्ग्य ब्राह्मण. राजे म्हणाले, “खरेच, ‘हा मला ब्रह्म सांगेल’ म्हणून ब्राह्मणाने क्षत्रियाकडे यावे, ही रीत उलटी आहे. तरीही मी तुम्हाला ते स्पष्ट समजावून देईन.” गार्ग्यांचा हात धरून राजे उठले. दोघे एका झोपलेल्या माणसापाशी गेले. चंद्रातल्या पुरुषाला राजांनी जे नाव दिले होते, त्याच नावाने त्यांनी त्याला हाक मारली: “शुभ्र वस्त्रे ल्यालेले महाराज सोम!” तो माणूस हललासुद्धा नाही. मग अजातशत्रूंनी त्याला हाताने चोळले, तेव्हा तो जागा होऊन उठला. कौषीतकीत राजे त्याच्यावर काठी फेकतात.
ब्राह्मणाला शिकवणारा काशीराज
झोपलेला माणूस
राजांनी विचारले, “हा माणूस झोपला होता, तेव्हा त्याच्यातला तो जाणणारा आत्मा, तो विज्ञानमय पुरुष, कुठे होता? आणि तो परत कुठून आला?” हेही गार्ग्यांना ठाऊक नव्हते. मग काशीच्या राजांनीच त्यांना सांगितले. माणूस झोपतो, तेव्हा तो जाणणारा आत्मा त्याची इंद्रिये आपल्यात ओढून घेतो, आणि हृदयातल्या आकाशात विसावतो. त्याचा श्वास थांबून राहतो; तशीच वाणी, डोळा, कान आणि मनही. झोपेत तो आत्मा शरीरात हवा तसा फिरतो, “जसा एखादा महाराजा आपल्या लोकांना बरोबर घेऊन आपल्याच देशात फिरतो.” आणि माणूस जागा होतो, तेव्हा सगळे काही त्या आत्म्यातून पुन्हा बाहेर येते. “कोळी जसा आपल्या धाग्याबरोबर बाहेर येतो, अग्नीतून जशा लहान ठिणग्या उडतात,” राजे म्हणाले. तसेच त्या आत्म्यातून सारे प्राण, सारी जगे, सारे देव आणि सारे प्राणी निघतात. ब्राह्मण जे ब्रह्म समजावून सांगायला आले होते, ते हेच, हे राजांनी दाखवून दिले. माणूस झोपतो तेव्हा ज्यात जातो, आणि जागा होतो तेव्हा ज्यातून बाहेर येतो, ते ब्रह्म. ही कथा बृहदारण्यक उपनिषद २.१ आणि कौषीतकी उपनिषद ४ यांवरून सांगितली आहे: आर. ई. ह्यूम यांच्या ‘द थर्टीन प्रिन्सिपल उपनिषद्स’ (१९२१) या भाषांतरात, पृष्ठे ९२-९५ आणि ३२८-३३४; त्यासोबत जनक आणि समिधा यांविषयीच्या ह्यूम यांच्या टीपा, आणि ब्रह्म म्हणजे “विश्वाचा उगम” असे सांगणारे त्यांचे मथळे. त्यांची प्रस्तावना, पृष्ठे १६-१८, श्रीमंत राजांची जनकांची बरोबरी करण्याची इच्छा सांगते, आणि शेवटच्या ओळीत उपदेशाचा सारांश देते. बृहदारण्यक राजांना “बनारसचे [राजे]” म्हणते; कौषीतकी गार्ग्यांना बालाकी म्हणते, अजातशत्रूंना “काशीचे” राजे म्हणते, बालाकींची विद्वत्ता आणि काशीच्या लोकांमधले त्यांचे राहणे सांगते, आणि समिधा, सोळा उत्तरे आणि काठी तिच्यातच आहेत.