भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिर
हौद्यावर चार धनुष्ये
काशीचे अधिदैवत शिव, म्हणजे विश्वनाथ. त्यांचे आजचे मंदिर “इंदूरच्या अहिल्याबाईंनी” बांधले. ते कधी आणि कसे बांधले, हे कोणतेच साधन सांगत नाही. त्या स्त्रीबद्दल मात्र जॉन माल्कम यांनी पुष्कळ लिहिले. त्यातले काही त्यांनी अहिल्याबाईंच्या एका जुन्या सेवकाकडून ऐकले होते. अहिल्याबाई इंदूरच्या राज्यकर्त्या होळकर घराण्यातल्या विधवा होत्या. त्या वीस वर्षांच्या होण्याआधीच त्यांचे पती मारले गेले. त्यांचा एकुलता एक मुलगा कोवळ्या वयात गादीवर आला, आणि नऊ महिन्यांनी वेड लागून मरण पावला. १७६६ मध्ये घराण्याच्या कारभाऱ्याने एक बेत मांडला: घराण्याच्या दूरच्या नात्यातले एक मूल दत्तक घ्यायचे, आणि अहिल्याबाईंना मोठी तैनात द्यायची. त्यांची कर्तबगारी सगळ्यांना मान्य होती; पण स्त्री म्हणून त्या राज्यकारभाराला योग्य नाहीत, असे मानले गेले. कारभाऱ्याने पेशव्यांचे चुलते रघुनाथराव यांनाही मोठा नजराणा कबूल केला. तेव्हा मध्य हिंदुस्थानातल्या मराठा सैन्याचे ते सेनापती होते. रघुनाथराव लगेच राजी झाले. अहिल्याबाईंनी कारभाऱ्याला सांगितले, तुमच्या बेताने होळकरांच्या घराण्याला कलंक लागेल. त्या घराण्याच्या शेवटच्या दोन वारसांच्या त्या पत्नी आणि आई होत्या; म्हणून वारस निवडण्याचा हक्क फक्त त्यांचा होता. रघुनाथराव बळजबरी करायच्या तयारीला लागले. तेव्हा अहिल्याबाईंनी त्यांना निरोप पाठवला: स्त्रीशी युद्ध करू नका. त्यात तुम्हाला अपकीर्ती मिळेल, पण कीर्ती कधीच मिळणार नाही. मग त्या स्वतः युद्धाच्या तयारीला लागल्या. आपल्या आवडत्या हत्तीच्या हौद्याच्या चार कोपऱ्यांना त्यांनी चार धनुष्ये बसवून घेतली; सोबत बाणांनी भरलेले भाते.
अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिर
पेशव्यांचा हुकूम
अहिल्याबाईंचे सैन्य त्यांच्यासाठी लढायला उत्सुक होते. रघुनाथरावांचे स्वतःचे लोक मात्र उत्सुक नव्हते. होळकर घराण्याचे स्वातंत्र्य हिरावून घ्यायला साथ देण्यास दोन मराठा सरदारांनी नकार दिला. अहिल्याबाईंनी पेशव्यांकडे दाद मागितली होती. आता पेशव्यांचे पत्र आले. चुलत्यांनी अहिल्याबाईंविरुद्धचे सगळे प्रयत्न थांबवावेत; राज्याचा कारभार पाहण्याचा त्यांचा हक्क कोणी नाकारू शकत नाही. रघुनाथरावांनी हुकूम मानला. यानंतर अहिल्याबाईंनी आपला शहाणपणा दाखवला. १७६७ मध्ये त्यांनी तुकोजी होळकर यांची निवड केली. ते त्याच कुळातले एक साधे मराठा शिपाई होते, पण नात्याने काही लागत नव्हते. त्यांनी अहिल्याबाईंचे सैन्य चालवायचे होते, आणि स्त्री म्हणून जे अहिल्याबाईंना करता येत नव्हते, ते करायचे होते. रघुनाथराव पुण्याला निघाले, तेव्हा अहिल्याबाईंनी त्यांना वाटेतल्या आपल्या गावी बोलावले, आणि त्यांचा सर्व प्रकारे पाहुणचार केला. आपले सैन्य त्यांनी तुकोजींच्या हाताखाली त्यांच्याबरोबर पाठवले. पेशव्यांनी तुकोजींना मानाची वस्त्रे देऊन त्यांचे सेनापतिपद पक्के केले. आणि त्या कारभाऱ्यालाही, त्याच्या आधीच्या सेवेसाठी, अहिल्याबाईंनी पुन्हा मर्जीत घेतले. तुकोजींना सोबत घेऊन अहिल्याबाईंनी तीस वर्षे राज्य चालवले. त्याचा अर्थ काय होता, हे त्यांच्या शेवटच्या वर्षांत पुण्यात अधिकारावर असलेल्या एका ब्राह्मणाने माल्कम यांना सांगितले. मराठा राजांपैकी कोणी त्यांच्याशी वैर धरले असते, तर ते पापच मानले गेले असते. पेशव्यांप्रमाणेच निजाम आणि टिपू सुलतानही त्यांचा मान ठेवत. आणि “त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी मुसलमानही हिंदूंबरोबर प्रार्थना करत.”
अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिर
प्रार्थना, संयम आणि श्रम
अहिल्याबाईंच्या घरच्या देवांना स्नान घालणारा आणि त्यांच्या सेवेत असणारा एक म्हातारा होता. तो जवळजवळ नव्वदीचा होता. त्याने माल्कम यांना त्यांची दिनचर्या सांगितली. त्या उजाडण्याआधी एक तास उठून प्रार्थना करत. मग धर्मग्रंथांचे वाचन ऐकत, दानधर्म करत, आणि आपल्या हाताने ब्राह्मणांना जेवू घालत. त्यांच्या जातीला मांस वर्ज्य नव्हते, तरी त्या मांस खात नसत. पुन्हा प्रार्थना आणि थोडी विश्रांती झाली, की दुपारी सुमारे दोनपासून सहापर्यंत त्या दरबार भरवत. मग प्रार्थना आणि साधे जेवण; आणि रात्री नऊ ते अकरा पुन्हा काम. असा हा “प्रार्थना, संयम आणि श्रम” यांचा दिवस. होळकरांचा खजिना त्यांच्या हाती आला, तेव्हा त्यांनी एका विधीने तो सगळा धर्मकार्याला अर्पण केला, असे सांगतात. हातात तुळशीची पाने घातलेले पाणी घेऊन, एक ब्राह्मण मंत्र म्हणत असताना, त्यांनी ते खजिन्यावर शिंपडले. त्यांचे दान हिंदुस्थानातल्या प्रत्येक मुख्य तीर्थक्षेत्रापर्यंत पोचले: पूर्वेला जगन्नाथ, पश्चिमेला द्वारका, उत्तरेला हिमालयाच्या बर्फातले केदारनाथ, दक्षिणेला रामेश्वर. तिथे त्यांनी पवित्र वास्तू बांधल्या, संस्था चालवल्या, आणि दर वर्षी पैसा पाठवला. दक्षिणेकडच्या देवळांतल्या मूर्तींना स्नान घालण्यासाठी त्या गंगाजल पाठवत. एवढा पैसा दूरदूर खर्च करणे शहाणपणाचे होते का, अशी शंका माल्कम यांना आली. त्या ब्राह्मणाने उलट प्रश्न विचारला. याच्या दुप्पट पैसा सैन्यावर खर्च करून त्यांना आपला देश “तीस वर्षांहून अधिक काळ गाढ शांततेत” ठेवता आला असता का?
अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिर
सुवर्णमंदिर
काशीत त्यांनी “अनेक मंदिरे बांधली.” त्यांतलेच एक विश्वनाथाचे मुख्य मंदिर. त्याचे पहिले मंदिर ११९४ मध्ये पाडले गेले, असे मानतात. पुढचे मंदिर बादशहा औरंगजेबाने पाडले, आणि त्याच्या दगडांतून मशीद बांधली. अहिल्याबाईंचे मंदिर एका अरुंद गल्लीत आहे. जवळच्या अन्नपूर्णा देवीच्या मंदिरापेक्षाही तिथे भक्तांची गर्दी जास्त असते. १९०५ मध्ये युरोपीय लोकांना आत जाता येत नसे. त्याऐवजी अगदी समोरच्या नौबतखान्याच्या सज्जातून ते मंदिराकडे वरून पाहू शकत; नौबतखान्यात मंदिराचे मोठे नगारे ठेवलेले असत. तिथून त्यांना दिसे ते सोने. लाहोरचे महाराजा रणजितसिंग यांनी घुमट आणि शिखर यांवर सोन्याचा मुलामा दिलेला तांब्याचा पत्रा मढवायचा खर्च केला. उन्हात ते “लखलखणाऱ्या सोन्याच्या प्रचंड राशींसारखे दिसतात.” म्हणून या मंदिराला सुवर्णमंदिर म्हणतात. शिखरासह विश्वनाथाचे मंदिर एक्कावन्न फूट उंच आहे. सोनेरी घुमटाखाली तब्बल नऊ घंटा टांगलेल्या होत्या; त्यांतली एक, सुबक कारागिरीची, नेपाळच्या राजांनी दिलेली होती. भक्त फुले आणि गंगाजल घेऊन येतात, आणि प्रत्येक जण घंटा वाजवतो. “आत शिरण्यासाठी, आणि मग बाहेर पडण्यासाठी धक्काबुक्की करणारी ती गर्दी हे लक्षात राहण्यासारखे दृश्य आहे.”
अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिर
काशीतल्या त्यांच्या खुणा
प्रसिद्ध दशाश्वमेध घाटाशेजारी अहिल्याबाईंचा स्वतःचा घाट होता. एडविन ग्रीव्हज यांच्या शब्दांत, हा देखणा घाट, त्यावरची इमारत, आणि शहरातल्या आणखी काही इमारती “एका अतिशय विलक्षण स्त्रीची आठवण कायम ठेवतात.” त्यांच्या घाटाशेजारचा घाट त्यांच्या स्थापत्यकाराने बांधला. अहिल्याबाईंनी “शहर सजवण्यासाठी किती तरी केले.” मणिकर्णिका घाटावरची दोन मंदिरे त्यांची होती. आणखी एका मराठा स्त्रीने तिथे नौबतखाना बांधला, आणि त्याच्या खर्चाची तरतूद केली. सूर्योदयाला आणि सूर्यास्ताला तिथून सनईचे रानवट सूर आणि नगाऱ्यांचा गडगडाट घाटांवर पसरत. जेम्स प्रिन्सेप यांच्या मनात हे सूर ऐकून खास भावना जागत. इतर देशांत त्याच भावना गावच्या घंटांचा दूरचा नाद जागवतो; किंवा मोठ्या चर्चमधल्या ऑर्गनचा चढता स्वर. भदैनी मोहल्ल्यात लोलार्क कुंड ही पवित्र विहीर आहे. दगडाच्या दोन विहिरी खाली एकमेकींना जोडलेल्या आहेत; तिथे पाणी एका उंच कमानीखालून वाहते, आणि त्याकडे रुंद पायऱ्या उतरतात. ती पहिल्यांदा कोणी खणली, हे कोणालाच ठाऊक नाही. पण एम. ए. शेरिंग यांनी पाहिली तशी ती सगळी विहीर तीन जणांचे काम होते; आणि त्यांतल्या एक होत्या राणी अहिल्याबाई.
अहिल्याबाईंचे विश्वनाथ मंदिर
एक दुबळी, पापी स्त्री
साठाव्या वर्षी, काळजी आणि कष्ट यांनी थकून, अहिल्याबाई गेल्या. त्यांच्या कडक उपवासांनी त्यांचा शेवट लवकर आणला, असेही काही जण म्हणत. त्या मध्यम उंचीच्या आणि अतिशय कृश होत्या; त्यांचा वर्ण नितळ आणि सावळा होता. एकदा रघुनाथरावांच्या पत्नींनी, ज्या स्वतः सुंदर होत्या, त्यांना पाहून यायला एका दासीला पाठवले. दासीने येऊन सांगितले, “अहिल्याबाई रूपाने सुंदर नाहीत, पण त्यांच्या चेहऱ्यावर दिव्य तेज आहे.” “पण त्या सुंदर नाहीत, असे तू म्हणतेस,” एवढेच तिच्या मालकिणीने उत्तर दिले. अहिल्याबाई आनंदी स्वभावाच्या होत्या, आणि क्वचितच रागावत. पण रागावल्या, की त्यांचा चेहरा पाहून धीट माणसेही थरथरत, असे त्यांचा जुना सेवक सांगतो. त्यांना वाचता येत होते; पुराणे हा त्यांचा आवडता अभ्यास. पतीच्या मृत्यूनंतर त्या फक्त साधे पांढरे वस्त्र नेसत; एका लहानशा कंठ्याखेरीज दुसरा दागिना घालत नसत. एकदा एका ब्राह्मणाने त्यांच्या स्तुतीचे एक पुस्तक लिहिले. ते त्यांच्यापुढे वाचले गेले, आणि त्यांनी ते शांतपणे ऐकून घेतले. मग त्या म्हणाल्या, की त्या “एक दुबळी, पापी स्त्री” आहेत, आणि एवढ्या थोर स्तुतीला पात्र नाहीत. आणि त्यांनी ते पुस्तक नर्मदेत फेकून द्यायला लावले. त्या लेखकाची त्यांनी पुढे कधी दखलही घेतली नाही. ही गोष्ट त्यांच्या जुन्या सेवकाने माल्कम यांना त्यांच्याच राजवाड्याच्या गच्चीवर बसून सांगितली. ती गच्ची त्याच नदीवर झुकलेली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जॉन माल्कम, ‘अ मेमॉयर ऑफ सेंट्रल इंडिया’ खंड १ (१८२४), पृष्ठे १५७-१६३, १७८-१७९, १८६-१८९ आणि १९२-१९३; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २४२, २५०-२५१ आणि ३२७; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे ५०-५१ आणि १६७-१६८; एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ४३ आणि ८१-८३; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे १७६-१७७; आणि जेम्स प्रिन्सेप, ‘बनारस इलस्ट्रेटेड’ (१८३१), ‘व्ह्यू ऑफ द चर्न-पादुका ऑन मुनिकर्णिका घाट’ हे चित्र. माल्कम यांना माहिती देणारे वृद्ध बारामल दादा हे तेव्हा महेश्वरचे व्यवस्थापक होते; आमच्या प्रतीत अहिल्याबाईंच्या मृत्यूची समासातली तारीख १७९६ अशी वाचली जाते. त्यांच्या घाटाशेजारचा घाट बांधणाऱ्या स्थापत्यकाराचे नाव नेव्हिल मुन्शी श्रीधर असे देतात.