भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
गुरूंना दूर पाठवले
मे १८५७ च्या मध्यात मेरठ आणि दिल्लीतल्या कत्तलींची बातमी काशीला पोचली. शहरापासून तीन मैल आत, सिक्रोलीला, इंग्रजांची छावणी होती. तिथे ३७ वी देशी पायदळ पलटण होती. तिचे शिपाई हिंदू होते, याच प्रांतांतून भरती झालेले; आणि मार्चपासूनच ते अस्वस्थ होते. आता ते “परकीय जोखडातून सुटका व्हावी” म्हणून उघडपणे प्रार्थना करू लागले. वर्गणी काढून त्यांनी बातमी आणायला पश्चिमेकडे जासूद धाडले. शेवटी त्यांनी आपल्या गुरूंना दूर पाठवून दिले; “येणाऱ्या संकटात त्यांना काही इजा होऊ नये, म्हणून,” असे ते म्हणाले. त्यांच्या शेजारी आणखी दोन पलटणी होत्या. एक होती लुधियानाची शीख पलटण. दुसरी १३ वे अनियमित घोडदळ; त्यातले सगळे स्वार मुसलमान होते. ते निष्ठावान मानले जात, म्हणून त्यांना चुनारजवळच्या सुलतानपूरहून बोलावून घेतले होते. सगळे मिळून सुमारे दोन हजार हिंदुस्थानी शिपाई होते, आणि “त्यांच्यावर नजर ठेवायला सुमारे तीस इंग्रज तोफची.” छावणी आणि गंगा यांच्यामधले शहरही अस्वस्थ होते. धान्य महाग झाले होते, आणि त्याची झळ सगळ्यांत जास्त गरिबांना बसत होती. पुढे काय झाले, ते नंतरचे दोन लेखक सांगतात: के, तेव्हा तिथे हजर असलेल्या अधिकाऱ्यांच्या पत्रांवरून आणि जबान्यांवरून, आणि एच. आर. नेव्हिल.
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
गुडघे टेकून
इंग्रज लष्करी आणि मुलकी अधिकारी सल्लामसलतीला बसले. मग तोफखान्याचा एक आणि इंजिनियरांचा एक असे दोन कॅप्टन मॅजिस्ट्रेटकडे एक प्रस्ताव घेऊन आले: अठरा मैलांवरच्या चुनारच्या भक्कम किल्ल्याकडे ताबडतोब माघार. मॅजिस्ट्रेट म्हणाला, काहीही झाले तरी मी माझी जागा सोडणार नाही. त्याने न्यायाधीश फ्रेडरिक गबिन्सला बोलावून आणले. गबिन्सच्या घरी कमिशनर हेन्री टकर, आणि त्या वेळी ठाण्याचा प्रमुख असलेला कर्नल, हेही येऊन मिळाले. हा कर्नल माघारीच्या बाजूचा आहे, असे बोलले जात होते. गबिन्स त्याला म्हणाला, “बनारस सोडू नका, म्हणून मी तुमच्यापुढे गुडघे टेकेन!” कर्नलने उत्तर दिले, “तुम्ही असे म्हणता, हे ऐकून मला बरे वाटले. माझी इच्छा नसताना मला तसे पटवण्यात आले होते.” के यांच्या हकीकतीत टकरला कधीच शंका नव्हती: इथेच पाय रोवून उभे राहिले पाहिजे. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत मात्र तो काही अंशी माघारीच्या बाजूचा होता. तेव्हा अजिबात भीती दाखवायची नाही, असे ठरले. प्रत्येकाने शांततेच्या दिवसांसारखे घरीच राहायचे; उघडपणे हत्यारे घ्यायची नाहीत. टकरने गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड कॅनिंग यांना लिहिले, अविश्वास दाखवला तर “घबराट पसरेल, बाजार बंद होतील, आणि फौज आणि शहर दोन्ही आपल्यावर उलटतील.” उठाव झालाच, तर सगळ्या ख्रिश्चनांनी टांकसाळीत जमायचे. ती छावणी आणि शहर यांच्यामधली एक मोठी इमारत होती. मॅजिस्ट्रेटची कचेरी धरून ठेवायची होती, कारण तिच्या शेजारीच खजिना होता. त्या खजिन्यात सरकारी नाणी होती, आणि शिखांच्या हद्दपार राणीची राजरत्नेही.
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
घोड्याचा चाबूक
टकरने कॅनिंग यांना लिहिले, “लोकांची उमेद टिकवून ठेवणे, हा माझा डाव आहे. म्हणून वाईट बातम्या मी माझ्यापाशीच ठेवतो, आणि चांगल्या सगळ्या पसरवतो.” “भुकेल्या माणसाशी बोलणे कठीण” असते; म्हणून शिपायांना त्याने वचन दिले, एका रुपयाला नेहमीच्या दिवसांइतकेच पीठ मिळेल. गबिन्स आणि मॅजिस्ट्रेट शहरभर फिरले. धान्य बाहेरून आणणाऱ्या मोठ्या व्यापाऱ्यांना त्यांनी भाव खाली ठेवायला राजी केले, आणि भाव उतरले. टकर निःशस्त्र फिरत असे. त्याने लिहिले, “जड मुठीच्या घोड्याच्या चाबकाशिवाय माझ्याजवळ एकही हत्यार नाही. पोरांच्या घोळक्याशी वागताना, आणि शिपाई व सगळे नेटिव्ह पोरेच आहेत, नैतिक धाकाने बरेच काम होते.” शत्रू आलाच, तर दावीद गल्याथला सामोरा गेला, तसा हातात बायबल घेऊन मी त्यांना सामोरा जाईन, असे तो म्हणे. रोज संध्याकाळी तो आपल्या मुलीला बरोबर घेऊन सगळ्यांत धोक्याच्या जागांवरून घोड्यावरून फिरे. त्याची वेगळीच टोपी त्याला एखाद्या बंडखोराच्या गोळीचे लक्ष्य बनवील, असा इशारा त्याला दिला गेला. तो म्हणाला, या टोपीत काय आणि दुसऱ्या टोपीत काय, मी तितकाच सुरक्षित आहे. “पळून जायला आपल्याला कुठे जागाच नाही, म्हणून पाय रोवून उभे राहिलेच पाहिजे.” के यांच्या ग्रंथाचे संपादक जी. बी. मॅलेसन यांच्या मते मात्र खरे नेतृत्व गबिन्सचे होते. २४ मे रोजी ८४ व्या पलटणीचे चव्वेचाळीस इंग्रज सैनिक आले. टकर आणि ब्रिगेडियर जॉर्ज पॉन्सनबी यांनी त्यांना सरळ कानपूरला पुढे धाडले; तिथे गरज जास्त होती. टकरने लिहिले, “आमच्यासाठी आम्ही एकही ठेवत नाही.”
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
चार वाजून गेले
जूनच्या पहिल्या सकाळी शिपायांच्या रिकाम्या झोपड्यांची एक रांग जळताना दिसली. मग साठ मैलांवरच्या आझमगडहून बातमी आली: तिथले शिपाई उठले होते, आणि काशीकडे येणारा सात लाख रुपयांचा खजिना त्यांनी ताब्यात घेतला होता. ४ जूनला कर्नल नील आला. के यांच्या शब्दांत, तो “आपल्या कापल्या गेलेल्या देशबांधवांच्या रक्ताचा सूड घ्यायला उतावीळ” होता. तोपर्यंत मद्रास फ्युझिलियर्सची एक तुकडी आणि १० व्या फूट पलटणीची माणसेही काशीला पोचली होती. हाताशी इंग्रज सैनिक आहेत, तेव्हा ३७ व्या पलटणीला निःशस्त्र करायचे ठरले. पहिला बेत होता दुसऱ्या दिवशी सकाळी परेडचा. पण त्याच दुपारी हुकूम सुटला: परेड आजच, पाच वाजता. नीलने लिहिले, ब्रिगेडियर “अगदी डळमळीत” होता, आणि मी त्याला आग्रह केला. पॉन्सनबीने लिहिले, लुटलेल्या खजिन्याने निर्णय झाला. आणि बंडखोरांचे हस्तक लवकरच काशीत येतील, या गबिन्सच्या इशाऱ्याने वेळ ठरली, “कारण आता चार वाजून गेले होते.” ३७ व्या पलटणीच्या स्वतःच्या मेजरने विरोध केला: निःशस्त्र केले, तर माझ्या माणसांची मने मोडतील. पॉन्सनबीने उत्तर दिले, गबिन्सला त्याच्या हेरांकडून जे कळले आहे, त्यानंतर दुसरा मार्गच उरत नाही. ब्रिगेडियर आजाराने अशक्त झाला होता. दुपारच्या तिरप्या उन्हाने तो लवकरच “मनाने आणि शरीराने अत्यंत चिंताग्रस्त आणि बेचैन” झाला. माघारीचा आग्रह धरणारा तोफखान्याचा अधिकारी कॅप्टन ऑल्फर्ट्स, “सिंहासारखा शूर, पण लहरी स्वभावाचा,” याने आपल्या तोफा तयार ठेवल्या. सुमारे दोन हजार हिंदुस्थानी शिपायांसमोर इंग्रजांकडे जेमतेम अडीचशे माणसे होती; एम. ए. शेरिंग १८० सांगतात. शीख मात्र मोठ्या उत्साहात परेडला आले, असे म्हणतात.
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
आमचा काही दोष नाही
३७ व्या पलटणीच्या सुमारे चारशे माणसांना आपल्या बंदुका जमा करायचा हुकूम झाला. एकामागून एक कंपनीने, सहाव्या कंपनीपर्यंत, शांतपणे तसे केले. मग एक कुजबूज उठली: “आपण निःशस्त्र झालो, की युरोपियन आपल्याला गोळ्या घालायला येत आहेत.” त्यांचा कर्नल ओरडून म्हणाला, हे खोटे आहे; आणि हिंदुस्थानी अधिकाऱ्यांनी उत्तर दिले, तुम्ही नेहमीच आमचे मायबाप राहिला आहात. पण इंग्रज फौज तोफा घेऊन पुढे येताना त्यांना दिसत होती. ऑल्फर्ट्सने आपल्या तोफचींना दारूचे बार हातात घेऊन राहायला सांगितले होते. के यांच्या मते, शिपायांनी ते पाहिले असेल, तर त्यांच्या घबराटीला दुसरे कारण शोधायची गरजच नव्हती. पॉन्सनबीने इंग्रज फौज पलटणीच्या पहाऱ्यासमोर थांबवली, आणि तो स्वतः पुढे गेला. त्याने त्यांना सांगितले, चांगल्या सैनिकांसारखी हत्यारे खाली ठेवलीत, तर तुम्हाला काही इजा होणार नाही. त्याने एका माणसाच्या खांद्यावर हात ठेवला. तो माणूस म्हणाला, आमचा काही दोष नाही. पॉन्सनबी हिंदुस्थानीत म्हणाला, “काहीच नाही. पण तुम्हाला दिलेला हुकूम पाळलाच पाहिजे.” तो बोलत असतानाच काही जण आपल्या साथीदारांना ओरडून हाका मारू लागले, आणि दुसऱ्या कंपनीतून एक-दोन गोळ्या सुटल्या. मग शिपाई आपल्या बंदुकांकडे धावले. त्यांनी आपल्याच अधिकाऱ्यांवर, आणि ऐंशी-शंभर यार्डांवर उभ्या इंग्रजांवर गोळ्या झाडल्या. इंग्रजांनी उलट गोळीबार करण्याआधीच सात-आठ इंग्रज सैनिक पडले. नेव्हिलही सांगतात, तोफा पाहून घबराट उडालेल्या शिपायांनीच आधी गोळी झाडली. ३७ व्या पलटणीच्या मेजरला वाटत होते, आपल्या माणसांना “नीचपणे वागवले गेले.” तो त्यांना सोडून जायला तयार नव्हता. शेवटी शिपायांच्याच एका घोळक्याने त्याला उचलून सुरक्षित जागी नेले.
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
झोपड्यांतच जळाले
ऑल्फर्ट्सच्या तोफा “जवळजवळ जादूच्या वेगाने” धडाडू लागल्या. ३७ वी पलटण आपल्या झोपड्यांकडे पळाली, आणि त्यांच्या आडून गोळ्या झाडू लागली; शेवटी तोफांनी त्यांना तिथूनही हुसकले. हत्यारे फेकून देऊन ते शहराकडे पळाले, किंवा आसपासच्या मुलखात पांगले. आता शीख आणि मुसलमान घोडदळ मैदानावर आले. ३७ व्या पलटणीच्या एका शिपायाने घोडदळाच्या प्रमुखाला ठार केले, आणि त्याच्या जागी पाठवलेल्या अधिकाऱ्यावर एका स्वाराने गोळी झाडली. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत स्वारांनीच आपल्या प्रमुखावर हल्ला केला, आणि मग शिखांवर गोळ्या झाडल्या. शिखांनी ३७ वी पलटण गोळ्यांनी कापली जाताना पाहिली होती. पुढे सरकारी हकीकतीत असे नोंदले गेले: काय करायचे आहे, हे न कळताच त्यांना बाहेर आणले गेले होते. मित्र कोण आणि शत्रू कोण, हे त्यांना ओळखता येईना. त्यांच्यातल्या एकाने आपल्या कर्नलवर गोळी झाडली, तर दुसरा त्याला वाचवायला आडवा आला. तोफखान्याचा एक अधिकारी ओरडला, शिखांनी बंड केले! आरोळ्या ठोकत, गोळ्या झाडत ते तोफांवर धावून गेले. इंग्रज पायदळ ३७ व्या पलटणीचा पाठलाग करत होते, म्हणून तोफा एकट्या पडल्या होत्या. ऑल्फर्ट्सने त्यांच्यावर तोफा डागल्या. त्यांनी आणखी दोनदा हल्ला केला, दोन्ही वेळा ते मागे रेटले गेले, आणि मग घोडदळाबरोबर पळून गेले. मावळत्या सूर्याने पॉन्सनबीचे “डोळे दिपले, आणि जीव मळमळू लागला”; त्याला घोड्यावर बसणेही अशक्य झाले. त्याने शिपायांच्या झोपड्यांना आग लावायचा हुकूम दिला, “म्हणजे कुणालाही त्यांत आसरा मिळू नये,” आणि सगळा अधिकार नीलच्या हाती दिला. झोपड्यांत लपलेल्या काहींना बाहेर हुसकून मारले गेले; “लपून राहण्यात यशस्वी झालेले काही जण आपल्या झोपड्यांतच जिवंत जळून मेले.” दोन दिवसांनी टकरने लिहिले, हे सगळे “फारच वाईट रीतीने हाताळले गेले.” शिपायांना हा माणसांवरचा हल्ला वाटला, आणि त्यांतले पुष्कळ निःशस्त्र होते; म्हणून ते दुखावले होते.
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
खजिन्याचा पहारा
तोफांचा आवाज होताच बहुतेक मिशनरी चुनारला जायला रामनगरकडे निघून गेले. पुष्कळ इंग्रज टांकसाळीकडे गेले; त्यांच्यात टकरही होता. काही मुलकी अधिकारी आपल्या कुटुंबांसह कलेक्टरच्या कचेरीच्या छपरावर चढले. तिथे खजिन्यावरचा पहारा शिखांचा होता. छपरावरच्या लोकांना भीती वाटली: “आपल्या देशबांधवांच्या कत्तलीने संतापलेली” ही माणसे नाणी आणि रत्ने लुटतील, इमारत पेटवतील. जिथे दिसतील तिथे ते ख्रिश्चनांवर हल्ला करतील. त्यांना एका शिखानेच वाचवले. दुसऱ्या शीख युद्धानंतर सरदार सुरतसिंग यांना काशीत “सन्मानाच्या नजरकैदेत” राहायला पाठवले होते. दुनळी बंदूक खांद्यावर टाकून ते गबिन्सबरोबर कचेरीकडे गेले. त्यांनी पहारेकऱ्यांची समजूत घातली. पहारेकऱ्यांनी कुणालाही इजा केली नाही. खजिना आणि रत्ने सुरक्षित जागी नेण्यासाठी त्यांनी शांतपणे हवाली केली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी टकरने त्यांच्यात दहा हजार रुपये वाटले, “शिखांच्या निष्ठेचे आणि संयमाचे बक्षीस म्हणून.” नेव्हिल या श्रेयाचा एक वाटा शहरातल्या एका ब्राह्मणाला, पंडित गोकुळचंद यांना देतात; ते इंग्रजांसाठी रात्रंदिवस झटले. मध्यरात्रीनंतर दोन तासांनी गबिन्स काही माणसे घेऊन “लख्ख चांदण्यात” टांकसाळीतून पहारा आणायला निघाला. एका पुलावर मॅजिस्ट्रेटच्या एका मदतनिसाला दबा धरून बसलेले शिपाई दिसले; ते त्याच्या साथीदारांवर नेम धरत होते. त्याने घोडा मागे घेतला, आणि आपल्या शरीराने साथीदारांना झाकले. त्यांनी सगळ्यांना टांकसाळीत आणले. उजाडले, तेव्हा टांकसाळीच्या छपरावर अधिकारी आणि मडमा, मालक आणि नोकर दाटीवाटीने बसले होते. खालचे आवार गाड्या, पालख्या, बैल, मेंढ्या आणि शेळ्यांनी भरले होते.
१८५७, भाग १: निःशस्त्रीकरणाची परेड
हिरवा झेंडा
पांगलेले सैनिक आता सुमारे दोन लाख वस्तीच्या शहराभोवती मोकाट फिरत होते. के यांच्या शब्दांत, शहर त्यांच्याबरोबर उठले असते, तर “ख्रिश्चन लोकांचा आमचा तो लहानसा जमाव त्यांनी चिरडून टाकला असता.” शहर उठले नाही. त्या रात्री एकदा धोक्याची हाकाटी झाली. के यांच्या हकीकतीत मुसलमानांनी हिरवा झेंडा उभारला, पण त्यातून काही निष्पन्न झाले नाही. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत, आम्ही विश्वनाथाच्या देवळावर हिरवा झेंडा फडकावू, असे त्यांनी जाहीर केले होते. नेव्हिल सांगतात, मॅजिस्ट्रेटने रजपुतांच्या मदतीने त्यांचा उठाव मोडून काढला; रजपूत “आपल्या धर्माच्या रक्षणासाठी” एकत्र आले होते. एकाही घराला धक्का लागला नाही; सरकारी दप्तरावर हात टाकायचा प्रयत्नही झाला नाही. राव देवनारायणसिंह हे एक हिंदू सरदार, आणि त्या रात्री पळणाऱ्या मिशनऱ्यांना मदत करणारा काशीचा राजा, यांनी शांतता राखायला मोठा हातभार लावला. ९ जूनला टकरने लिहिले, “शहर आणि छावणी अगदी शांत कशी राहिली, हा मला निव्वळ चमत्कार वाटतो. आम्हा सगळ्यांना रात्री टांकसाळीत झोपावे लागते; पण एकाही घराला किंवा बंगल्याला धक्का लागलेला नाही, आणि दिवसा सगळे जवळजवळ नेहमीसारखे चालू असते.” गबिन्सने आपले न्यायालय बंद केले, आणि मॅजिस्ट्रेटचे काम स्वतःकडे घेतले. काही त्याच्या धाकाने, काही त्याच्याविषयीच्या प्रेमाने, त्याने लोकांना आवरून धरले, “आणि ते मोठे शहर त्याच्या हाताखाली चिडीचूप पडून राहिले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: के आणि मॅलेसन, ‘हिस्टरी ऑफ द इंडियन म्युटिनी’, खंड २ (१८९८ ची आवृत्ती), पुस्तक पाच, ‘बनारस अँड अलाहाबाद’ हे प्रकरण, पृष्ठे १४८-१७५, त्याच्या टिपांतील जॉइंट मॅजिस्ट्रेट टेलर याच्या सरकारी अहवालासह आणि टकर, पॉन्सनबी व नील यांच्या पत्रांसह; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २०९-२१५; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १८६-१८७; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे १०-११. मॅजिस्ट्रेट होता लिंड; ठाण्याचा प्रमुख राहिलेला आणि शीख पलटणीचे नेतृत्व करणारा कर्नल होता गॉर्डन; ३७ व्या पलटणीचा मेजर होता बॅरेट. संध्याकाळची परेड कशी ठरली, याच्या तीन हकीकती आहेत: टेलर, पॉन्सनबी आणि नील यांच्या; के नीलवर विश्वास ठेवतात, कारण त्याने त्याच दिवशी लिहिले. के यांच्या मते निःशस्त्रीकरण घाईने झाले, म्हणून वाईट झाले; आणि लॉर्ड कॅनिंग यांना वाटत होते, शिखांशी नीट वागले असते, तर ते निष्ठावान राहिले असते. नेव्हिल यांच्या मते त्याचा परिणाम “बहुधा चांगलाच” झाला; ते असेही सांगतात, की लुधियानाच्या माणसांपैकी फारच थोडे खरोखर शीख होते. नेव्हिल यांच्या मते जळालेल्या झोपड्या ६७ व्या पलटणीच्या होत्या. ग्रीव्हज कबूल करतात, “घटनांचा नेमका क्रम फारसा स्पष्टपणे समोर येत नाही.”