भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · काशी
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
खचत जाणारा स्तंभ
काशीत कपिलमोचन तलावाच्या वरच्या उंचवट्यावर एके काळी एक स्तंभ उभा होता. इंग्रज प्रवासी रेजिनाल्ड हेबर यांच्या शब्दांत तो होता “एकाच दगडाचा, चाळीस फूट उंच, बारीक नक्षीकामाने भरलेला एक अतिशय सुंदर स्तंभ.” त्याला लाट भैरो म्हणत, म्हणजे भैरोंचा स्तंभ. भैरोंना शहराचे मॅजिस्ट्रेट म्हटले जाते. शिवाचे प्रतीक म्हणून या स्तंभाची पूजा होत असे. तो एका हिंदू मंदिरात उभा होता. औरंगजेब बादशहाने ते मंदिर पाडले, आणि त्या जागी मशीद बांधली; पण स्तंभ मात्र मशिदीच्या आवारात उभा राहू दिला. हिंदू त्याची पूजा करायला येतच राहिले. मुसलमानांनी ते चालू दिले, कारण जे काही अर्पण होई, त्यातला अर्धा वाटा त्यांना मिळे. या स्तंभाविषयी एक परंपरा होती. तो हळूहळू जमिनीत खचत चालला होता. एके काळी तो आताच्या दुप्पट उंच होता, असे म्हणत. त्याचे टोक जमिनीशी सपाट होईल, तेव्हा सगळी राष्ट्रे एकाच जातीची होतील, आणि ब्रह्मदेवाचा धर्म संपेल. १८०९ मध्ये तो स्तंभ पडला. त्या वर्षी शहराचा कार्यवाहू मॅजिस्ट्रेट होता डब्ल्यू. डब्ल्यू. बर्ड. पुढे काय घडले, ते त्याने नंतर हेबर यांना सांगितले: “अर्धी लोकसंख्या अक्षरशः उरलेल्या अर्ध्याविरुद्ध हत्यारे घेऊन उभी होती.”
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
दोन धर्मांच्या मधली जमीन
शहरात औरंगजेबाची आणखी एक मशीद होती, विश्वनाथाच्या जुन्या मंदिराच्या जागेवर. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते ती “संपूर्ण शहरातली सर्वांत पवित्र जागा” होती. आजचे विश्वनाथ मंदिर जवळच उभे होते. या दोघांच्या मधे थोडी तटस्थ जमीन होती. ऑक्टोबर १८०९ मध्ये कुणीतरी तिथे एक दगडी बांधकाम सुरू केले. एडविन ग्रीव्हज सांगतात, ते हिंदूंनी सुरू केले, आणि मुसलमानांना त्याचा राग आला. जुलाहे मोठ्या संख्येने बाहेर पडले. जुलाहे म्हणजे मुसलमान विणकर. त्यांच्याबरोबर गरीब वर्गांतले इतर लोकही होते. दोस्त मुहम्मद आणि फतेह मुहम्मद हे दोघे भाऊ त्या सगळ्यांचे म्होरके होते. त्यांनी हनुमानाचे अर्धवट बांधलेले देवस्थान उद्ध्वस्त केले, आणि पुढे जाऊन जवळपासच्या इतर जागा भ्रष्ट केल्या. दुसऱ्या दिवशी हिंदूंचा मोठा जमाव त्या जागी जमला, आणि बर्डने तो पांगवला. हिंदूंच्या बाजूला अनेक प्रतिष्ठित लोक होते, आणि शहरातले रजपूत या सगळ्यात पुढाकार घेत होते. हेबर आणि पाद्री विल्यम बायर्स मात्र सुरुवात वेगळी सांगतात. सणाच्या दोन मिरवणुका, एक मुसलमानांची आणि एक हिंदूंची, रस्त्यात समोरासमोर आल्या. कुणीच वाट द्यायला तयार नव्हते. मग मारामारी झाली, आणि तिच्यात मुसलमानांचा पराभव झाला.
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
लाट पडली
मशिदींच्या रक्षणासाठी शिपायांच्या दोन कंपन्या आणल्या गेल्या. मग जुलाहे खुद्द विश्वनाथाचे मंदिर लुटायला निघाले. हिंदू त्यांना तोंड द्यायला उठले, आणि दोन्ही बाजू गयाघाटावर भिडल्या. अरुंद, गर्दीच्या गल्ल्यांत चिवट लढाई झाली. अखेर जुलाह्यांना मागे रेटले गेले; त्यांची सुमारे ऐंशी माणसे गेली. दरम्यान बर्डने आणि त्याच्या सैनिकांनी मशिदीजवळची आणखी एक दंगल मोडून काढली, आणि ते मंदिराकडे निघाले. पराभूत जुलाहे लढाईतून परतत होते. वाटेत लाटेची जागा त्यांना ओस पडलेली दिसली, आणि त्यांनी आपला मोर्चा लाटेकडे वळवला. त्यांनी तिच्या पवित्र आवारात एक गाय मारली. मग लाट खाली पाडली, आणि तिचे अनेक तुकडे केले. बर्ड आला, तेव्हा तिथे कुणीच नव्हते. त्याने कडक पहारा बसवला. ती रात्र शांत गेली; पण हिंदू “अतिशय क्षुब्ध” होते. बर्डची स्वतःची हकीकत वेगळ्या क्रमाने जाते. आधी स्तंभ पडला, आणि सूड म्हणून हिंदूंनी एक मशीद जाळली. मग मुसलमानांनी एक गाय मारली, आणि तिचे रक्त पवित्र विहिरीत ओतले. बायर्स गाय एका सर्वांत पवित्र घाटावर मारल्याचे सांगतात. ग्रीव्हज एका ठिकाणी लाट जवळची मशीद जळण्याआधी पडल्याचे सांगतात, आणि दुसऱ्या ठिकाणी नंतर. हेबर यांनी असेही ऐकले, की हिंदूंनी याचे उत्तर दिले ते “जितक्या मशिदींपर्यंत हात पोचला, तितक्यांच्या खिडक्यांतून डुकराच्या मांसाचे तुकडे फेकून.”
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
वादळ फुटले
नेव्हिल यांच्या हकीकतीत, “पण दुसऱ्या दिवशी वादळ फुटले.” दुपारच्या सुमाराला हत्यारबंद रजपुतांचा मोठा जमाव लाटेकडे निघाला. त्यांच्यामागे शेकडो “पिसाटलेले” गोसावी होते. त्यांनी तिथल्या औरंगजेबाच्या मशिदीला आग लावली, ती भ्रष्ट केली, आणि आसपासच्या प्रत्येक मुसलमानाला ठार केले. हेबर यांच्या हकीकतीत, हत्यार धरू शकणाऱ्या प्रत्येक हिंदूने हत्यार उचलले, आणि जिथे मुसलमान भेटेल तिथे त्याच्यावर हल्ला केला. अखेर मुसलमानांवर “प्रत्यक्ष निर्वंश होण्याचा धोका” ओढवला. सगळे शहर लूट आणि कत्तल यांच्या हवाली झाले. सैन्य काहीच करू शकत नव्हते, आणि बर्डने ते मागे घेतले. मग तो एकटाच रजपूत म्होरक्यांकडे गेला, आणि समजूत घालून त्याने त्यांना आणखी नुकसान करण्यापासून थांबवले; पण काही काळापुरतेच. तो निघून जाताच ते शहर ओलांडून पिशाचमोचन तलावाजवळ गेले. तिथे फातिमेचा दर्गा होता, आणि शहजादा जीवनबख्त याची कबर. ते दोन्ही उद्ध्वस्त करू लागले. बर्ड त्यांच्यामागे गेला, आणि त्याला गोळीबाराचा हुकूम द्यावाच लागला. पहिल्याच फैरीला रजपुतांचा म्होरक्या पडला. आणखी फौज आली, आणि दंगेखोर मागे सरले. कित्येक बाजार जळत होते, आणि विणकरांचा सगळा मोहल्ला लूट आणि हिंसेने भरून गेला होता. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत, सैन्याने व्यवस्था परत आणली, तोपर्यंत “सुमारे पन्नास मशिदी उद्ध्वस्त झाल्या होत्या, आणि कित्येकशे लोकांनी प्राण गमावले होते.” बायर्स यांच्या सांगण्यात एकच मशीद पाडली गेली; बाकीच्या पहाऱ्यांमुळे वाचल्या.
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
माथा जमिनीला
हेबर यांना सांगितले गेले, की शिपायांच्या मनाचा भरवसा “अतिशय संशयास्पद” होता. बहुतेक शिपाई हिंदू होते, आणि कदाचित निम्मे ब्राह्मण. त्यांच्यासमोर उभ्या ठाकलेल्या जमावाच्या पहिल्या रांगेत ब्राह्मण, योगी आणि गोसावी होते. त्यांची अंगे आणि तोंडे खडू आणि राखेने माखलेली होती. मरणाची शपथ घेतलेल्या माणसांसारखे त्यांनी आपले लांब केस मोकळे सोडले होते. ते आपली जानवी दाखवत होते. “आपल्याच बांधवांविरुद्ध आणि आपल्याच देवांविरुद्ध अनैसर्गिक युद्ध” चालू ठेवणाऱ्या प्रत्येक सैनिकाला ते आपल्या धर्मातले सर्वांत कडवट शाप किंचाळून देत होते. शिपाई ढळले नाहीत. आपली लष्करी शपथ ते सर्वांत पवित्र बंधन मानत. इतर कुणावरही झाडावी, तितक्याच तत्परतेने त्यांनी ब्राह्मणावर गोळी झाडली. मशिदीचे दार त्यांनी इतक्या इमानाने राखले, जणू ते त्यांच्या स्वतःच्या देवळाचे दार होते. हेबर यांच्या शब्दांत, “त्यांच्या धैर्याने आणि निश्चलतेने बनारसला विनाशापासून वाचवले.” तुटलेला स्तंभ जिथे जमिनीवर पडला होता, त्या मशिदीत दोन ब्राह्मण शिपाई पहारा देत होते. एक म्हणाला, “अरे, जे कधी पाहू असे वाटले नव्हते, ते आज पाहिले. शिवाच्या लाटेचा माथा जमिनीला लागला. आता लवकरच आपण सगळे एका जातीचे होणार. मग आपला धर्म कुठला?” दुसऱ्याने उत्तर दिले, “ख्रिस्ती, असे वाटते.” “मलाही तसेच वाटते,” पहिला म्हणाला. इतके सगळे घडून गेल्यावर आपण मुसलमान तर कधीच होणार नाही, याची त्याला खात्री होती. बायर्स यांच्या सांगण्यात हे दुसरा शिपाई म्हणतो.
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
गंगा ती गंगाच
लढाई संपल्यावर ब्राह्मणांनी ठरवले, की पवित्र नगरी भ्रष्ट झाली आहे. गायीचे रक्त गंगेच्या अत्यंत शुद्ध पाण्यात मिसळले गेले होते; आता काशीत मोक्ष मिळणार नव्हता. शहरातले सगळे ब्राह्मण, हजारोंच्या संख्येने, शोकाकुल मिरवणुकीने नदीवर उतरले. त्यांच्या डोक्यावर राख होती; ते उघडे होते, उपाशी होते. हात जोडून आणि माना खाली घालून ते मुख्य घाटांवर बसून राहिले. घरात पाऊल टाकायला किंवा अन्नाचा कण घ्यायला ते तयार नव्हते. दोन-तीन दिवसांनी या उपवासाने ते थकू लागले. अधिकाऱ्यांच्या कानावर एक सूचना घातली गेली: सहानुभूतीने भेट दिली, तर शोक करणाऱ्यांचे सांत्वन होईल. म्हणून इंग्रज अधिकारी मुख्य घाटावर गेले. समोर दिसणाऱ्या दुःखाबद्दल त्यांनी खेद व्यक्त केला. पण त्यांनी समजावले, ज्या कृत्यात ब्राह्मणांचा काहीच हात नव्हता, त्यासाठी त्यांनी स्वतःला शिक्षा करून घेण्यात काय अर्थ आहे? हे त्यांना पटले. “पुष्कळ कडू आसवे ढाळल्यानंतर” ठराव झाला: “गंगा ती गंगाच आहे.” काशीच्या लोकांनी मोलाची अर्पणे केली, तर हा डाग धुतला जाईल. जे अधिकारी गेले, त्यांच्यात बर्डही होता. त्याने ते सगळे वर्णन करून सांगितले: “भक्तांच्या त्या कृश, मळकट आकृती,” त्यांची व्यथा आणि हताशा, आणि भोवतालच्या स्त्रियांच्या किंकाळ्या. ते “असे शोकाचे दृश्य होते, जे बनारसखेरीज क्वचितच दुसरे कुठले शहर दाखवू शकेल.”
१८०९: दंगल आणि लाट भैरो
लाटेचे पुढे काय झाले
नेव्हिल यांच्या मते, बर्डने “खुबीने घातलेल्या समजुतीमुळे” व्यवस्था हळूहळू परत आली. कित्येक महिने मुख्य देवळांजवळ आणि मशिदींजवळ सारखेच पहारे उभे होते. त्या तुटलेल्या स्तंभाविषयी लोक म्हणत, की तो गंगेवर नेऊन नदीत टाकला गेला. ग्रीव्हज हे “काही जण म्हणतात” असे देतात. त्यांना असे जास्त संभवनीय वाटले, की शांतता झाल्यावर तुकडे गोळा केले गेले, आणि तांब्यात मढवले गेले. १८६८ मध्ये तलावाच्या वर एक सात-आठ फूट उंच स्तंभ होता. तो एका बसक्या दगडी चौथऱ्यावर होता, तांब्यात मढवलेला, आणि ब्राह्मण पुजारी त्याला काळजीपूर्वक जपत होते. तो जुन्या स्तंभाचाच एक तुकडा असू शकेल, असे एम. ए. शेरिंग यांना वाटले. एके काळी तिथे दर वर्षी मोठी जत्रा भरत असे. तोपर्यंत ती जागा जवळजवळ ओस पडली होती, आणि जत्रेला काही डझनांहून जास्त माणसे येत नसत. १९०५ पर्यंत लाट भैरो “काही फुटांच्या उंचीपर्यंत खुजी झाली होती.” तिच्यावर तांब्याचा पत्रा मढवलेला होता, लाल रंग दिलेला होता, आणि लिंग म्हणून तिची पूजा होत असे. “कोणत्याही मुसलमानाला तिच्याजवळ जाऊ दिले जात नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी’, खंड १ (१८२८), पृष्ठे २९० आणि ३२३-३२५, डब्ल्यू. डब्ल्यू. बर्डने त्यांना सांगितलेल्या हकीकतीसह; एच. आर. नेव्हिल, ‘बनारस: अ गॅझेटियर’ (१९०९), पृष्ठे २०७-२०९; एम. ए. शेरिंग, ‘द सेक्रेड सिटी ऑफ द हिंदूज’ (१८६८), पृष्ठे १९०-१९५, विल्यम बायर्स यांच्या ‘रिकलेक्शन्स ऑफ नॉर्दर्न इंडिया’मधील उताऱ्यांसह; ई. बी. हॅवेल, ‘बनारस, द सेक्रेड सिटी’ (१९०५), पृष्ठे २०४-२०९, हेही बायर्स यांच्या आधारे; आणि एडविन ग्रीव्हज, ‘काशी द सिटी इलस्ट्रियस’ (१९०९), पृष्ठे ९-१०, आणि त्यातली लाट भैरोवरची नोंद. हेबर स्तंभाला शिवाची काठी म्हणतात; हॅवेल सांगतात, तो अशोकाच्या एका स्तंभाचा तुकडा मानला जातो. हेबर यांच्या सांगण्यात मिरवणुका मोहरम आणि जन्माष्टमीच्या होत्या, बायर्स यांच्या सांगण्यात मोहरम आणि होळीच्या; हॅवेल म्हणतात, दोन्ही मिरवणुका “धार्मिक उन्माद, भांग आणि दारू यांनी पेटलेल्या” होत्या. दुसऱ्या एका ठिकाणी हेबर सांगतात, की गाय ज्ञानवापी विहिरीपाशी मारली गेली, आणि तिचे रक्त विहिरीच्या पाण्यात ओतले गेले. हेबर म्हणतात, शिपाई नसते, तर चोवीस तासांत हिंदूंनी प्रत्येक मशीद जाळली असती; ग्रीव्हज पन्नास मशिदी आणि कित्येकशे मृत्यू “असे म्हणतात” म्हणून देतात. बर्डने दोन्ही बाजूंच्या संतापाला “विवेकी शत्रूंसारखा कमी, आणि पछाडलेल्यांसारखा जास्त” म्हटले. हेबर दंगलीची वेळ “काही वर्षांपूर्वी” अशी देतात, आणि शेरिंग १८६८ पासून “सुमारे साठ वर्षांपूर्वी.” नेव्हिल यांच्या सांगण्यात बर्ड कार्यवाहू मॅजिस्ट्रेट आहे, ग्रीव्हज यांच्या सांगण्यात कलेक्टर. दंगलीनंतर सैनिक आणि पोलीस यांच्यात वैर पेटले; दोन्ही बाजूंना हिंदू आणि मुसलमान होते. ऑक्टोबर १८१० मध्ये पोलिसांची पुनर्रचना झाली, आणि ते वैर संपले.